Норвегия тілінің жазба стандарттары: Бокмол туралы

Кіріспе

Норвегия тілінің екі ресми жазба стандартының бірі – нюнорск тілімен қатар, норвегия тілінің ресми жазба стандарты болып табылады. Бүгінде Бокмол норвегия тілінің ең көп қолданылатын жазба түрі, Норвегия халқының 85%-дан 90%-ы оны қолданады. Бокмолдың айтылуы бойынша жалпыұлттық стандарт немесе келісім жоқ, сөйленетін диалекттер өте әртүрлі. Бокмол тілі Норвегияның мемлекеттік тілдік кеңесімен реттеледі. Осымен байланысты, көбірек консервативті орфографиялық стандарт, әдетте Риксмол деп аталады, оны үкіметтік емес Норвегия тіл және әдебиет академиясы реттейді. Жазба стандарты – дания тілінің норвегшеленген түрі. Бокмол орфографиясы алғаш рет 1907 жылы Риксмол атауымен ресми түрде қабылданды, ал реформаны дамыту 1879 жылдан бері жүріп келді. Бұл реформаның авторлары Мариус Найгаард және Джейкоб Джонатан Арс болды. Бұл Даниямен бұрынғы одақтан бері қолданылып келген жазудағы дания тілінің, әсіресе елордадағы норвегиялық қалалық элитаның сөйлеген дано-норвегиялық койнэ тіліне бейімделуі еді. 1923 жылы консервативті «Афтенпостен» газеті 1907 жылғы орфографияны қабылдағаннан кейін, Норвегияда дания жазуы іс жүзінде қолданыстан шықты. Бокмол атауы 1929 жылы ресми түрде қабылданды, онда жазу тілін дано-норвегиялық деп атау ұсынысы Лагтингте бір дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Дегенмен, Норвегияның оңтүстік-шығыс аймағында сөйлейтін норвегия тілінің бір түрі, сөйлейтін Бокмолдың де-факто стандарты ретінде қарастырылады. «Норвегия тілінің фонологиясында» Гьерт Кристоферсен Стандартты Эстнорск, немесе кейде «Қалалық шығыс норвегиялық» деп сипатталатын, сөздіктерде ең көп кездесетін айтылу екенін жазады. Алайда, Стандартты Эстнорск тілі Оңтүстік-Шығыс Норвегиядан тыс жерлерде сөйлеу тілі ретінде қолданылмайды (және оның беделі де жоқ). Норвегия тілінің барлық ауызша түрлері Стортингте (парламентте) және NRK және TV 2 сияқты Норвегияның ұлттық телеарналарында қолданылады, тіпті Бокмолдың конвенциялары қолданылған жағдайларда да. Сөйлеудің әртүрлілігі әдетте сөйлеушінің өскен аймағын көрсетеді.

One of two official written standards for the Norwegian language

Bokmål (/UK/'/b//uː//k//m//ɔː//l/, /US/'/b//ʊ//k// //, /'/b//oʊ//k// /; ) is one of the official written standards for the Norwegian language, alongside Nynorsk. Bokmål is by far the most used written form of Norwegian today, as it is adopted by 85% to 90% of the population in Norway. There is no countrywide standard or agreement on the pronunciation of Bokmål and the spoken dialects vary greatly. Bokmål is regulated by the governmental Language Council of Norway. A related, more conservative orthographic standard, commonly known as Riksmål, is regulated by the non governmental Norwegian Academy for Language and Literature. The written standard is a Norwegianised variety of the Danish language. The first Bokmål orthography was officially adopted in 1907 under the name Riksmål after being under development since 1879. The architects behind the reform were Marius Nygaard and Jacob Jonathan Aars. It was an adaptation of written Danish, which was commonly used since the past union with Denmark, to the Dano Norwegian koiné spoken by the Norwegian urban elite, especially in the capital. When the large conservative newspaper Aftenposten adopted the 1907 orthography in 1923, Danish writing was practically out of use in Norway. The name Bokmål was officially adopted in 1929 after a proposition to call the written language Dano Norwegian lost by a single vote in the Lagting. Nevertheless, there is a spoken variety of Norwegian that, in the region of South Eastern Norway, is commonly seen as the de facto standard for spoken Bokmål. In The Phonology of Norwegian, Gjert Kristoffersen writes that

Standard Østnorsk or sometimes described as "Urban East Norwegian" is the pronunciation most commonly given in dictionaries. However, Standard Østnorsk as a spoken language is not used (and does not have prestige) outside South Eastern Norway. All spoken variations of the Norwegian language are used in the Storting (parliament) and in Norwegian national broadcasters such as NRK and TV 2, even in cases where the conventions of Bokmål are used. The spoken variation typically reflects the region the speaker grew up in.

Тарих

1300 жылға дейін Норвегияның жазу тілі – ескі норвег тілі – өзге ескі норвег диалектілерімен шамалас болды. Бірақ сөйлеу тілі бірте-бірте жергілікті және аймақтық диалекттерге жіктеліп кетті. Норвегия тәуелсіз мемлекет болып сақталған кезде жазба тіл тұрақты болды. 1380 жылы Норвегия Даниямен жеке одақ құрды. 16 ғасырдың басында Норвегия жеке саяси институттарынан айырылып, Даниямен бірге 1814 жылға дейін Дания-Норвегия мемлекетін құрды, осы одақта әлсіз тарапқа айналды. Осы кезеңде қазіргі дания және норвег тілдері қалыптасты. Норвег тілі орта норвег тіліне өтті, ал төменгі неміс тілінің ықпалымен дания тілі біртіндеп стандартталып келді. Бұл процеске Реформация түрткі болды, нәтижесінде Христиан Педерсен Библиені дания тіліне аударды. Осылайша, жазбадағы ескі скандинав және норвег тілінің іздері дания стандартымен ығыстырылды, ол барлық әкімшілік құжаттарда қолданыла бастады. Норвегиялықтар негізінен жазуда дания тілін пайдаланды, бірақ ол бірте-бірте ресми жағдайларда қалалық элиталардың арасында қолданысқа енді. Дания тілі халықтың көпшілігі үшін ана тілі болмаса да, 1814 жылы Норвегияның Даниямен байланысы үзілген кезде, «білімді күнделікті сөйлеу» деп аталатын дания-норвег тілі Берген, Христиания және Тронхейм сияқты норвег қалаларындағы элитаның ана тіліне айналды. Бұл дания-норвег койнэсі аймақтық норвег акцентімен, норвег сөздерімен және жеңілдетілген грамматикамен дания тілі деп сипаттауға болады. Норвегия қалаларында қолданылатын жазба тілінің дания тілінен бокмол және риксмол тілдеріне қарай біртіндеп норвегиялықтандырылуымен қалалардағы жоғарғы сыныптың социолекттері де сәйкесінше өзгерді. 1814 жылы Норвегия Даниядан Швецияға өткен кезде, Норвегия Швеция мен оның одақтастарына қарсы шығып, тәуелсіздігін жариялады және демократиялық конституция қабылдады. Норвегия Швециямен династиялық одаққа баруға мәжбүр болғанымен, тәуелсіздікке ұмтылыс Норвегия тілінің дамуына әсер етті. Патриот ақын Хенрик Вергеланд (1808–1845) ескі тілдік дәстүрлерді жаңғыртты, ол дания тіліне тәуелді емес, дербес жазба тілін қолдады. Атап айтқанда, Кнудсеннің 19 ғасырдың ортасындағы тіл реформасы жұмысы 1907 жылғы орфография және 1917 жылғы келесі реформа үшін маңызды болды, сондықтан оны қазір көбінесе «бокмолдің әкесі» деп атайды.

Up until about 1300, the written language of Norway, Old Norwegian, was essentially the same as the other Old Norse dialects. The speech, however, was gradually differentiated into local and regional dialects. As long as Norway remained an independent kingdom, the written language remained essentially constant. In 1380, Norway entered into a personal union with Denmark. By the early 16th century, Norway had lost its separate political institutions, and together with Denmark formed the political unit known as Denmark–Norway until 1814, progressively becoming the weaker member of the union. During this period, the modern Danish and Norwegian languages emerged. Norwegian went through a Middle Norwegian transition, and a Danish written language more heavily influenced by Low German was gradually standardised. This process was aided by the Reformation, which prompted Christiern Pedersen's translation of the Bible into Danish. Remnants of written Old Norse and Norwegian were thus displaced by the Danish standard, which became used for virtually all administrative documents. Norwegians used Danish primarily in writing, but it gradually came to be spoken by urban elites on formal or official occasions. Although Danish never became the spoken language of the vast majority of the population, by the time Norway's ties with Denmark were severed in 1814, a Dano Norwegian vernacular often called the "educated daily speech" had become the mother tongue of elites in most Norwegian cities, such as Bergen, Kristiania and Trondheim. This Dano Norwegian koiné could be described as Danish with regional Norwegian pronunciation (see Norwegian dialects), some Norwegian vocabulary, and simplified grammar. With the gradual subsequent process of Norwegianisation of the written language used in the cities of Norway, from Danish to Bokmål and Riksmål, the upper class sociolects in the cities changed accordingly. In 1814, when Norway was ceded from Denmark to Sweden, Norway defied Sweden and her allies, declared independence and adopted a democratic constitution. Although compelled to submit to a dynastic union with Sweden, this spark of independence continued to burn, influencing the evolution of language in Norway. Old language traditions were revived by the patriotic poet Henrik Wergeland (1808–1845), who championed an independent non Danish written language. In particular, Knudsen's work on language reform in the mid 19th century was important for the 1907 orthography and a subsequent reform in 1917, so much so that he is now often called the "father of Bokmål".

Риксмол бен Бокмол

Ландсмаль құрылғаннан бері Норвегияда жазылған дания тілі (det almindelige) Bogmaal және т.б. деп аталды. («(Жай) кітап тілі»), мысалы, Hans Olaf Hansen-нің 1862 жылғы «Den norske Literatur fra 1814 indtil vore Dage» еңбегінде немесе оның синонимі Bogsprog, мысалы, 1885 жылғы Landsmål-ді қосымша ресми тіл ретінде қабылдаған шешімде. Ұлттық тіл (Riksmål (Rigsmaal)) терминін алғаш рет 1899 жылы Бьёрнстьерне Бьёрнсон жазудағы дания тілінің, сондай-ақ сөйлеудегі дания-норвегия тілінің атауы ретінде ұсынған. Ол Даниядан алынған, онда ол стандартты жазба және сөйлеу дания тілін білдірді. Сол жылы Риксмол қозғалысы Нинорсктың күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы күресу үшін оның жетекшілігімен ұйымдастырылды, нәтижесінде 1907 жылы үкіметтік емес ұйым – Риксмолсфорбундет құрылды, оны ол 1910 жылы қайтыс болғанға дейін басқарды. 1907 жылғы реформа құжаттарында тілдің аты аталмаған, бірақ Riksmål термині ақырында 1917 жылғы орфографиялық реформаға дейінгі жылдары Шіркеу және Білім министрлігімен қабылданды, 1908 жылғы «Utredning av spørsmaalet om et mulig samarbeide mellem landsmaal og riksmaal i retskrivningen» («Ландсмол мен Риксмолдың орфографияға қатысты ықтимал ынтымақтастығы мәселесін зерттеу») басылымында пайда болды. Осы жұмыстың нәтижесінде орфографиялық реформалар арқылы стандарттарды (жалпы Самнорскке) біріктірудің ресми саясаты қалыптасты. Осы жоспарларға сәйкес 1917 жылғы реформада дәстүрлі дано-норвегиялық формаларға балама ретінде норвегиялық диалекттер мен Нинорск элементтері енгізілді. Реформа Риксмол қозғалысының қарсылығына ұшырады, 1919 жылы Риксмолсвернет («Риксмолды қорғау қоғамы») құрылды. 1929 жылы парламент жазба стандарттарын қайта атауға дауыс берді. Бокмол дано-норвегиялық стандарттың ресми атауы ретінде қайта енгізіліп, Риксмолдың орнын алды, ал Ландсмол Нинорск деп аталды. 1938 жылы екі жазба стандарты да жан-жақты реформаланды және көптеген жалпы орфографиялық және грамматикалық аяқталулар міндетті болды. Бұл Бокмол тіліндегі дәстүрлі дано-норвегиялық формалардың көпшілігін алып тастауды білдірді, бұл шешім Риксмол қозғалысы тарапынан тым радикалды және ерте деп қатты сынға түсті. Ол Нинорск тілінің жазылуын сынға алса да, орфографияны фонемалық етуді қолдады, мысалы, сұрақ сөздеріндегі үнсіз «h» әрпін алып тастау арқылы (бұл бірнеше жыл бұрын швед тілінде жасалған). Қарсылық 1950 жылдары Арнульф Оверландтың жетекшілігімен күшейді. 1951 жылы Риксмолсфорбундет Самнорскқа қарсы ата-аналардың науқанын ұйымдастырды, ал 1953 жылы Норвегия тіл және әдебиет академиясы құрылды. Осы қарсылықтардың нәтижесінде 1959 жылғы реформа салыстырмалы түрде шағын болды, ал 1981 және 2005 жылдардағы реформалар арқылы кейбір дәстүрлі даниялық жазулар мен инфлекциялар стандартқа қайта қабылданды. Қазіргі уақытта Риксмол – бұл үкіметтік емес ұйым Норвегия тіл және әдебиет академиясы реттейтін тіл формасын білдіреді. Ол 1938 жылға дейінгі Бокмолға негізделген және 1950 жылдардан бері Академия тарапынан ресми Бокмол орфографиялық стандартына жеке балама ретінде реттеледі. Уақыт өте келе ол Риксмол стандартына кең таралған «радикалды» жазуларды қабылдады. Ресми Самнорск саясаты жойылғаннан бері Риксмол мен Бокмол жақындасты, ал Академия қазіргі уақытта екеуін де қамтитын онлайн сөздікті редакциялайды. Айырмашылықтар азайды (қазір американдық және британдық ағылшын тілінің айырмашылықтарымен салыстыруға болады), бірақ Академия әлі де өз стандартын сақтайды. Норвегияның ең танымал күнделікті газеті Aftenposten өзінің стандартты тілі ретінде Риксмолды қолдануымен ерекшеленеді. Риксмолды қолдану қатаң түрде жалғастырылуда, тіпті оқырмандардың хаттарына қатысты, олар стандартқа «аударылады». Aftenposten 1990 жылы өзінің ең консервативті «сигналдық сөздерін» тастады. Дебаттың ерекшеліктері Норвегияға тән болса да, кейбір параллельдерді австриялық неміс тілінде және бір стандартты неміс аксиомасында кездестіруге болады, ол доминант емес елде қолданылатын стандарттың түріне байланысты.

Since the creation of Landsmål, the Danish written in Norway was referred to as (det almindelige) Bogmaal, etc. ("(The ordinary) book language"), e. g. in Den norske Literatur fra 1814 indtil vore Dage (Hans Olaf Hansen, 1862), or the synonym Bogsprog, e. g. in the 1885 decision that adopted Landsmål as a co official language. The term Riksmål (Rigsmaal), meaning National Language, was first proposed by Bjørnstjerne Bjørnson in 1899 as a name for the Norwegian variety of written Danish as well as spoken Dano Norwegian. It was borrowed from Denmark where it denoted standard written and spoken Danish. The same year the Riksmål movement became organised under his leadership in order to fight against the growing influence of Nynorsk, eventually leading to the foundation of the non governmental organisation Riksmålsforbundet in 1907, which he led until his death in 1910. The 1907 reform documents do not mention the language by name, but the term Riksmål eventually caught on and was adopted by the Ministry of Church and Education in the years leading up to the 1917 spelling reform, appearing in its 1908 publication Utredning av spørsmaalet om et mulig samarbeide mellem landsmaal og riksmaal i retskrivningen ("Investigation of the question of a possible cooperation between Landmål and Riksmål with regards to orthography"). Through this work an official policy to merge the standards (to a common Samnorsk) through spelling reforms came to be. In line with these plans, the 1917 reform introduced some elements from Norwegian dialects and Nynorsk as optional alternatives to traditional Dano Norwegian forms. The reform met some resistance from the Riksmål movement, and Riksmålsvernet (The Society for the Protection of Riksmål) was founded in 1919. In 1929, the parliament voted to rename the written standards. Bokmål was re introduced as the official name for the Dano Norwegian standard, replacing Riksmål, while Landsmål was renamed Nynorsk. In 1938 both written standards were heavily reformed and many common spellings and grammatical endings were made mandatory. This meant the removal of many traditional Dano Norwegian forms in Bokmål, a decision that was harshly criticised by the Riksmål movement for being too radical and premature. While it criticised the adoption of Nynorsk spellings, it initially also expressed support for making the orthography more phonemic, for instance by removing silent h's in interrogative pronouns (which was done in Swedish a few years earlier). The resistance culminated in the 1950s under the leadership of Arnulf Øverland. Riksmålsforbundet organised a parents' campaign against Samnorsk in 1951, and the Norwegian Academy for Language and Literature was founded in 1953. Because of this resistance, the 1959 reform was relatively modest, and some of the common traditional Danish spellings and inflections were admitted back into the standard through the reforms in 1981 and 2005. Currently, Riksmål denotes a language form regulated by the non governmental organisation The Norwegian Academy of Language and Literature. It is based on pre 1938 Bokmål and has been regulated by The Academy as a private alternative to the official Bokmål spelling standard since the 1950s. Over time it has accepted widespread "radical" spellings into the Riksmål standard. Since the official Samnorsk policy was abolished, Riksmål and Bokmål have converged, and The Academy currently edits an online dictionary that covers both. The differences have diminished (now being comparable to American and British English differences), but The Academy still upholds its own standard. Norway's most popular daily newspaper, Aftenposten, is notable for its use of Riksmål as its standard language. Use of Riksmål is rigorously pursued, even with regard to readers' letters, which are "translated" into the standard. Aftenposten gave up its most markedly conservative "signal words" in 1990. While the specifics of the debate are unique to Norway, some parallels can be found in Austrian German and the One Standard German Axiom, which revolves over the kind of standard to be used in a non dominant country.

Терминология

Норвегиялық дискурста "Данонорвегия" термині қазіргі Бокмол тілі мен оның сөйленетін нұсқаларына сілтеме жасағанда сирек қолданылады. Тілдің ұлттық мәртебесі қызу пікірталас тудырды, ал оның қолданушылары мен жақтастары көбінесе Дания тілімен байланыстырудан ұнамайтын. (Сол себепті бейтарап атаулар – Риксмол және Бокмол, сәйкесінше мемлекеттік тіл және кітап тілі). Пікірталас 19 ғасырда Nynorsk тілінің пайда болуымен күшейді, ол ауылдық қазіргі норвегиялық диалекттерге негізделген және Норвегия қалаларында сөйленетін Дания және Данонорвегия тілдеріне қарсы бағытталған тазалықты сақтаушылық көзқарасқа ие болды.

Дәстүрлі Осло диалектісінен айырмашылықтары

Қазіргі Осло тұрғындарының көпшілігі викверск (Ослофьорд аймағындағы дәстүрлі диалекттердің техникалық атауы) пен жазбаша дания тілінің қосындысынан пайда болған диалектіде сөйлейді; содан кейін риксмол және бокмол тілдері, олар негізінен дания тілінен Ослоға жат элементтерін мұра еткен. Қазіргі Осло диалектісіне сондай-ақ басқа шығыс норвегиялық диалекттер де әсер етеді. Көп жағдайда радикалды бокмол дәстүрлі Осло диалектісі мен нюнорск тіліне ұштасады, және осы формалар да келтірілген. + Бокмол мен дәстүрлі Осло диалектісінің айырмашылықтары Даниялық бокмол / Стандартты Остнорск дәстүрлі Осло диалектісі Нюнорск1 дәстүрлі радикалды Ерлі-әйелдік арасындағы айырмашылық кішкентай манна кішкентай әйел noen lille manden lille kvinde noen liten mannen liten kvinneyesen liten mannei lita kvinne Маск. және фем. арасындағы айырмашылық 2 Алайда, бокмол тілінде тек "ку" - "сиыр" және (қазір архаикалық) "су" - "тоқаш" қолданылады.