Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хусейнгулу хан - Бакудің бесінші және соңғы ханы.
Huseyngulu Khan was the fifth and last khan of Baku.
Өмір
Хусейнгүл хан 1774 жылы Алигулу ағаның (Малик Мұхаммед пен Мұхаммедқұлы ханның ағасы) қызы болып дүниеге келген. 1792 жылы хан қайтыс болғаннан кейін Қасымбек Селімханов бастаған бегтер (басқа деректерге сәйкес, оның тегі Мансуров) оны жаңа хан деп жариялады.
Huseyngulu Khan was born in 1774 to Aligulu agha (brother of Malik Muhammad and Muhammadquli Khan). After the death of the khan in 1792, begs headed by Qasim beg Selimkhanov (according to other sources, his surname was Mansurov) declared him as their new khan.
Ерте билік
Оның билігін негізінен оның ағайындары, бұрынғы хан Мирза Мұхаммед II таластырды. Ол билікке келгеннен кейін көп ұзамай Құбаға қашып кеткен Мырза Мұхаммедті жеңді. Сонымен қатар, ол 1792 жылы Манаф Бег Селімхановты граф Гудовичке Ресей азаматтығына өтінішін ұсыну үшін жіберді. Алайда оны Дербентте 1795 жылға дейін өзін Бакудің үстемдігі деп санайтын шейх Әли ханның адамдары ұстады. 1794 жылы Шейхали хан Бакуге аттанды, бірақ Шаки хандығынан Салим ханның жаңа шаки ханы бұрынғы ханның барлық балаларын, соның ішінде Шейхалидің немере інісін өлтіргенін естігенде, Шейхали хан Шакиге аттанды, Мырза Мұхаммед II Балахананың жанында мың адаммен қалды. Бакуден алыс емес жерде болғандықтан, Мирза Мұхаммед қалаға барлық сауда және қолдау жолдарын бұзды, бұл Хусейнгұлу Манафты Гудовичке тағы да Шейхали ханға шағымдануға жіберді, ал өзі кенеттен Мирза Мұхаммедке тұтқынға алып, оны отбасымен бірге тұтқынға алды. Оның інісі Хусейн Ағаға ғана соғыстан аман қалып, Кубаға барып, оқиғаны айтып береді. Гудович Шейхалиге мәселені бейбіт жолмен шешуге кеңес берді. Шынында да, Мостафа ханның көмегімен ағайын-туыстар татуласып, Мырза Мұхаммед Баку мұнай кен орындарынан түскен табысын сақтап, Кубаға оралды. 1795 жылы желтоқсанда қол қойылған келісімге сәйкес:
His reign mostly contested by his cousin, former khan Mirza Muhammad II. Soon after his ascension, he defeated Mirza Muhammad who fled to Quba. He also sent Manaf beg Selimkhanov to Count Gudovich, to present his application for Russian citizenship in 1792. However he was detained in Derbent by Shaykh Ali Khan's men, who regarded himself as overlord of Baku until 1795. Shaykhali khan marched on Baku in 1794, however upon hearing the news from Shaki Khanate that Salim khan – new khan of Shaki – massacred all children of former khan, including Shaykhali's nephew, marched on Shaki, leaving Mirza Muhammad II near Balakhana with a thousand men. Being not far from Baku, Mirza Muhammad blocked all trade and support routes to city, causing Huseyngulu to send Manaf beg to Gudovich again complaining of Shaykhali khan while he himself suddenly ambushing Mirza Muhammad and capturing him with his family. His younger brother Husein agha was the only one to escape battle, go to Quba and tell the story. Gudovich on the other hand, advised Shaykhali to settle matters peacefully. Indeed, through Mostafa khan's help, cousins made peace and Mirza Muhammad went back to Quba, while retaining his income from Baku oil fields. According to treaty signed in December 1795:
Бакудің басып алынуы
Аға Мұхаммед Шаһ Грузияға басып кіргеннен кейін Шейхали хан Қажар билігіне мойынсұнуға асықты. Бұл Ресейдің жазасыз қалмады, өйткені Екатерина II Валериан Зубовка Ширванға шабуыл жасауға бұйрық берді. Зубов 10 мамырда Дербентті шабуылдап, Шейхалиді басып алды және Бакуге қарай жылжиды. Алайда Гусейнгюлу 20 мамырда Зубовка елшілерін жіберіп, оның мойынсұнуға дайындығын түсіндірді. Хан өзі 13 маусымда Гилгильчай маңындағы орыс қосына қала кілттерімен келді. Бакуді басып алуға генерал Василий Рахманов 3 жаяу әскер батальоны, 2 атлы эскадрилья және 3 артиллериялық оқпен жіберілді. 1797 жылы Цитсянов қамалдың қолбасшысы болып тағайындалды. Алайда Екатерина II-нің өлімі мен Пауылдың экспедицияны тоқтатуы Зубовты 1797 жылы Ресейге кетуге мәжбүр етті.
After Agha Muhammad Shah's invasion of Georgia, Shaykhali khan rushed to submit to Qajar rule. This did not go without retribution from Russia as Catherine II ordered Valerian Zubov to invade Shirvan. Zubov stormed Derbent on 10 May and captured Shaykhali, moving on to Baku. However Huseyngulu sent envoys to Zubov on 20 May, explaining his will to submit. Khan himself arrived at Russian encampment near Gilgilçay on 13 June with city keys. General Vasili Rakhmanov was sent to occupy Baku with 3 battalions of infantry, 2 cavalry squadrons and 3 artillery guns. Tsitsianov was named commanding officer of castle in 1797. However, death of Catherine II and Paul's cancellation of expedition, forced Zubov to withdraw to Russia in 1797.
Кейінгі билік
Мұхаммедтің қайырымына түсіп, 11 мамырда Шушада тұтқындалып, түрмеге жабылды. Шаһ келесі күні өлтірілсе де, Гусейнулы Бакуге кетті. Бұл оқиғаларды естіген Мырза Мұхаммед Бакуді басып алуға асықты. Хаусейнгулу ханның тез келуі оның жоспарларын бұзды. Жаңа келісімнен кейін ол Маштагаға барып, вице-хан қызметін атқарды. Алайда, ол кейіннен тағы бір шабуылдан қорқып, Фаттали шаһқа сыйлықтар жіберді. Қажар Иранындағы Ресей консулы Скибиневский Бакуға 1800 жылы 22 қаңтарда келіп, Ресейдің кері қайтуынан кейін үлкен ақша сомалары алынған орыс саудагерлеріне өтемақы талап етті. Хан бас тартты, бірақ 6 ақпанда "Кизляр" атты ресейлік кеме қалаға оқ атқанда кінәсін мойындады. Ол 1801 жылы 1 наурызда Александр I патшалық билікке келгенімен құттықтау үшін елшілерін жіберді. 1803 жылы Мостафа ханның көмегімен Маштагаға басып кірді. Мирза Мұхаммед ІІ-ді Кубаға жерлеу.
Now being left at mercy of Agha Muhammad, Huseyngulu was captured and imprisoned in Shusha on 11 May. However shah was assassinated next day, Huseyngulu left for Baku. Hearing developments, Mirza Muhammad rushed to seize Baku. Huseyngulu khan's fast arrival ruined his plans. After new treaty, he positioned himself in Mashtaga, acting as a vice khan. However, he later sent gifts to Fatali shah, fearing another invasion. Russian consul in Qajar Iran Skibinevski arrived in Baku on 22 January 1800 and demanded compensation for Russian merchants from whom large sums of money was taken after Russian withdrawal. Khan declined, but pleaded guilty when a Russian ship "Kizlyar" fired a cannon on city on 6 February. He sent envoys to congratulate Alexander I on his ascension on 1 March 1801. He invaded Mashtaga, this time with Mostafa khan's help in 1803. Exiling Mirza Muhammad II to Quba.
Бакудің басып алынуы
Баку 1804 - 13 жж. орыс-парсы соғысы барысында орыстардың қызығушылығын туғызды. 1803 жылдың басында Цициановтың келіссөздерінің нәтижесінде Баку ханның елшісі Аллаверди Бегпен Бакуді Ресейге беру туралы келісімге қол жеткізілді. 1803 жылы 24 сәуірде Цитсянов Воронцовтан Бакудегі гарнизонға және басқа да жерлерді басып алуға екі полк (Таманнан және Қырымнан) жіберуін өтінді. Алайда 1804 жылы Баку мен Шемахан абыройының талабымен Ресеймен жасалған келісімді Гусейнгүл бұзды. Көп ұзамай Бакуде жанжал көтеріліп, қала тұрғындары Ресей консулының 7 жауынгерін өлтіріп, оны қаладан қуып шығады. 1805 жылы генерал Иринарх Завалишиннің қолбасшылығымен орыс эскадрильясы Баку шығанағына кірді және қаланы қоршауға алды. Хан келіссөздер жүргізу үшін Завалишинге елші жіберді, бірақ ол Бакуді басып алуға император жібергенін айтып, қаланың дереу берілуін талап етті. Хан жауап беру үшін уақыт сұрады. 15 сәуірде қала берілмеді, бірақ Zavalishin жағаға жетті. Алайда Шейхали хан мен Дербенттің Нух бегінің қолдауымен хан қаланың қорғанысында жеңіске жетті. Бірнеше шайқастан кейін жеңіліске ұшыраған ресейліктер кемелерге отырып, Сари аралына (Ланкаранның маңында) шегінді. 1805 жылы 27 желтоқсанда Цитсянов Александр I-ге өзі әскермен бірге Бакуге, Завалишинге көмекке баратынын хабарлады. 1806 жылдың ақпан айының басында Цитсянов үлкен әскермен жүріп, Бакуден 2 верст қашықтықта генерал Завалишинмен бірігіп, ханмен бекіністі орыстарға тапсыру туралы келіссөздер бастады. Ресей әскерлері Нахирбулагқа жақын жерде, қала қабырғасының жанында қостарын тікті. 8 ақпанда хан өзінің серіктерімен бірге князь Цитсяновқа қала кілттерін тапсыру үшін қаланы тастап кетті. Көпшілікті таңғалдырған жағдай, ханның туысы Ибрагим Бег кенеттен Цитсяновты атып өлтірді. Хусейнгулу Әббас Мирзаны тапсыру үшін өз бетінше Агсуға барды. Осы арада, 1806 жылы шілдеде Мирза Мұхаммед хан II орыс армиясын Бакуге баруға басшылық ету үшін орыс генералы Сергей Булгаковтың әскеріне қосылды. 1806 жылы 6 қазанда олар Бакуді басып алды, ал Гусейнгулу отбасымен бірге Ардабилге қашты. 1826 жылы Хусейнгүл Бакуді қайтадан басып алу үшін қажар әскерімен бірге қайтадан пайда болды, бірақ бұл іске қол жеткізе алмады. 1845 жылы Ардабилде қайтыс болып, Кербелада жерленген.
Baku was again matter of interest to Russians in the course of Russo Persian War of 1804–13. As a result of Tsitsianov's negotiations in early 1803, an agreement was reached with the ambassador of the Baku khan – Allahverdi beg on conceding Baku to Russia. On 24 April 1803, Tsitsianov asked Vorontsov to dispatch two regiments (from Taman and the Crimea) at his disposal for the garrison in Baku and the occupation of other points lying about. However, in 1804, at the insistence of the Baku and Shemakhan nobility, the agreement with Russia was cancelled by Huseyngulu. Soon tensions rose in Baku, as city folk killed 7 of the Russian consul's soldiers, expelling him out of the city. In 1805, a Russian squadron entered the Baku bay under the command of General Irinarch Zavalishin and proceeded to siege the city. Khan sent an envoy to Zavalishin to negotiate, however, he responded that he had been sent by the emperor to occupy Baku and demanded the immediate surrender of the city. Khan asked for a time to give an answer. On 15 April, when the deadline passed and the city did not surrender, Zavalishin landed ashore. However, with reinforcements from Shaykhali khan and Nuh beg of Derbent, khan prevailed in defence of the city. Having suffered defeat after several battles, the Russians boarded the ships and retreated to the island of Sari (near Lankaran). On 27 December 1805, Tsitsianov informed Alexander I that he himself was going with the army to Baku, to help Zavalishin. At the beginning of February 1806, Tsitsianov, marching with a large army, joined forces with General Zavalishin 2 versts from Baku and began negotiations with khan about the surrender of the fortress to the Russians. Russian troops encamped near Nakhirbulag, just next to city walls. On 8 February, khan, accompanied by his retinue, left the fortress to present city keys to Prince Tsitsianov. In a surprise to many, khan's cousin Ibrahim beg suddenly gunned Tsitsianov and killed him. Huseyngulu went to Ağsu in person to submit Abbas Mirza. Meanwhile, Mirza Muhammad Khan II joined army of Russian general Sergei Bulgakov in July 1806 to guide Russian army to Baku. Together they captured Baku on 6 October 1806, while Huseyngulu fled to Ardabil with his family. Huseyngulu appeared again in 1826, this time with Qajar army to recapture Baku, but failed to do so. He died in Ardabil, 1845 and was buried in Karbala.