Кіріспе

Ересектілік - білім беру теориясының басты түсінігі, ол балалардың танымдық қабілеттерін қоршаған ортаның аз әсерімен дамытатынын дәлелдейді. Экология, мінез-құлықпен тығыз байланысты, балалардың танымдық дағдылар мен мінез-құлықтарды қоршаған ортадан және қоршаған ортадан алады деген қарама-қарсы көзқарас. Психологтар нәрестелердің дамуын әр түрлі тақырыптар арқылы зерттеді және жетілу мен экологияның қолдауына ие болды. Ең көп зерттелетін тақырыптардың екеуі: i) нәрестелер жырлауы және ii) нәрестелер тілдерін үйренуі. Психологтар осы тақырыптардың әрқайсысын зерттегенде жетілу теориясы мен экология теориясын қолдайтын дәлелдерді тапты.

Сәбидің жырлауы

Психологтар сәбидің жыртылуын зерттеу үшін қолданатын ең кең таралған құралдардың бірі - бұл визуалды жартастан шығу. Бұл жарлық ең алдымен әртүрлі жануарлар мен сәбилердің тереңдікті қабылдауын өлшеу үшін қолданылды. Организмдер көтерілген шыны тақтаға орналастырылады. Шынының астына аппараттың бір жағында еден әсерін беретін материал орналастырылады. Екінші жағынан, материалды алып тастап, тамшы әсерін береді, ал терең жағы. Бұл байқаулар нәрестелерге тереңдікке түсуден аулақ болуды үйрететін биологиялық уақыт сағатының бар екендігін көрсетеді, бірақ оларды аулақ болуды үйрететін жыртылу тәжірибесі жоқ. Бұл тұжырымдар пісіп жетілу теориясына сәйкес келеді. Психологтар басқа зерттеуде жаяу жүріп жүрген сәбилердің әлі жүре алмай, шұңқырларға салып, жартасқа отырғызылып, жағымсыз әсер еткенін анықтады. Бұл зерттеуде де, жыртылудың басталған жасы, оның жыртылу тәжірибесінен гөрі, сәбидің жардан қашуы мүмкіндігін жақсырақ көрсетті. Бұл сыртқы факторларға қарағанда, жетілу теориясын және дамудағы жасқа байланысты қадамдарды дәлелдейді.

Экологияны қорғау үшін дәлелдер

Нақты судағы жарлықтарды зерттеу кезінде, суға сиырлау тәжірибесі бар сәбилердің жарлықтан озық айналып кетуі, тәжірибелері аздарға қарағанда, оңай екенін анықтады. Су жартасы - бұл аппараттың терең бөлігінде су бар визуалды жартасы және сәбидің қауіпті қабылдау мүмкіндігін, сондай-ақ суға сезімталдығын өлшеуге болады. Жүгіру тәжірибесінің аулақ болудың үлкен көрсеткіші екенін көрсететін нәтижелер балалардың қоршаған ортамен тәжірибе арқылы үйренетіндігі туралы экология теориясымен сәйкес келеді. Сонымен қатар, зерттеушілер жүгіріп жүріп, аулақ жүруді үйренген нәрестелер бұл дағдыларды қайтадан үйренбей, жүре бастағанға дейін осы дағдыны сақтап қалады деп байқаған". Бұл әсерлер сәбилердің қоршаған ортамен қарым-қатынас арқылы үйреніп, өңдейді және өздерінің үйренгендерін басқа жаңа жағдайларға қолдана алады.

Қоспалы нәтижелер

Сондай-ақ, ананың эмоциялары кейде нәрестесінің мінез-құлқын өзгерте алатыны байқалады. Сәбилер көзге көрінетін жартасқа қойылып, аналарының бет-әлпетін көре алды. Аналар қорқынышын білдіргенде, жардан жақындап келген нәрестелердің саны азайды, бұл аналардың сөздері олардың мінез-құлқына әсер еткенін көрсетеді, бұл экология теориясын қолдайды. Алайда, сәбилерді көзге көрінетін жартастан, жасырын құламадан өткізген кезде, көптеген сәбилер аналарының бет-әлпетіне қарамай, өздерімен бірге өтіп кетеді. Бұл жетілу теориясына сенім береді; нәрестелер өздері секіріп жүруге бейім және қоршаған ортадан ешқандай сабақ алмайды.

Тілдерді үйрену

Әлемнің әр өңірінде әр түрлі әліпбилер, грамматика және дыбыстар болуы мүмкін, бірақ тіл - барлық қоғамдардағы жалпыға ортақ қарым-қатынас түрі, барлық нәрестелер өмірінің алғашқы кезеңдерінде сөйлеуді үйренеді. Алайда, балалардың тіл біліміне қалай ие болатыны туралы көп пікір айтылады. Нақтырақ айтқанда, психологтар тіл үйрену дағдылары барлық адамдарға тән пе, жетілу теориясына сәйкес пе, әлде экологиялық теорияға сәйкес қоғамның оқыту практикасы арқылы үйреніледі ме деп таласты.

Мерзімділік мерзіміне қатысты дәлелдер

Сәбилер әдетте тілдерді тез үйренетіндер деп саналады, өйткені адамдар балалардың тілдерді үйрену қабілеті бар деп санайды, ал ересектер тіл үйреніп, біліміне жету үшін нақты нұсқауларды қолдануы керек. Алайда, егер балаға да, ересекке де нақты нұсқаулар берілсе, олар жаңа тілдерді тиімді үйренетінін байқаған. Бұл зерттеулер балалардың қоршаған ортаға әсер етпейтін тілдерді үйрену қабілеті бар деген пікірді растайды. Алайда, тілдерді үйренудің осы табиғи қабілеттерін қоршаған ортаның көмегімен одан да мықты дағдыларға айналдыруға болады.

Экологияны қорғау үшін дәлелдер

Балалардың тілдік қабілеттеріне қоршаған ортаның әсерін зерттеудің бір жолы - балабақшаның тіл үйрену дағдыларына әсерін зерттеу. Егер кішкентай балалар қалыптасу кезеңінің едәуір бөлігін балабақшада өткізсе және егер қоршаған орта олардың тіл үйрену қабілетіне әсер етсе, онда балабақшаның сапасы мен тілдік қабілеттер арасында өзара байланысты болуы керек. Осы байланысты зерттеген психологтар балабақшалардың сапасы, сондай-ақ балабақша қызметкерлерінің тілдік дағдылары балалардың тілдік қабілетін анықтайтынын анықтады. Жоғары сапалы балабақшадағы балалардың тіл білімі әлдеқайда жоғары болды. Ата-ананың балаға деген сезімталдығы тілдің және сөздік қорының өсуіне де көмектеседі.

Экология және мінез-құлық интервенциялары

Тіл дамуы мен мінез-құлық бұзылыстары бар балаларда ата-аналардың мінез-құлық интервенциялары мен логопедиялық интервенциялар да жас балалардың тіл дамуын айтарлықтай жақсартады. Ата-ананың ықпалы кішкентай балалардың тілдік дағдыларын өзгерте алады және таңдайды, бұл тек ішкі жетілу факторларынан ғана көрінбейтін жақсарту.