Кіріспе

Яһудилер жүзеге асыратын философия немесе иудаизм дініне қатысты. Яһуди философиясы – яһудилер жасаған немесе иудаизм дінімен байланысты барлық философияны қамтиды. Қазіргі заманғы Хаскала (иудей ағартушылығы) мен еврейлердің эмансипациясына дейін еврей философиясы, ең алдымен, жаңа идеяларды Раввиндік иудаизм дәстүрімен үйлестіруге тырысты, осылайша еврейлік емес идеяларды ерекше еврейлік ғылыми аяға және дүниетанымына біріктірді. Қазіргі қоғамға қабылданғаннан кейін, зайырлы білім алған яһудилер өздерін тапқан жаңа әлемнің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа философияларды қабылдады немесе жасады. 10 ғасырдағы Вавилон академияларының геонимі арасында ежелгі грек философиясының қайта жаратылуы рационалистік философияны Киелі кітаптағы Талмуд иудаизміне енгізді. Философия көбінесе Каббаламен бәсекелестікке түсті. Екі мектеп те классикалық раввиндік әдебиеттің құрамына кірді, бірақ ғылыми рационализмнің төмендеуі еврейлерді Каббалаға тартқан тарихи оқиғалармен бірге жүрді. Ашкеназ яһудилері үшін эмансипация және 18 ғасырдан бастап секулярлық ой-пікірмен қарым-қатынас философияға деген көзқарасты өзгертті. Ашкеназ және сефард қауымдастықтары Батыс Еуропаға қарағанда секулярлық мәдениетпен кейінірек және күмәнді қарым-қатынас жасады. Қазіргі заманға берген әртүрлі жауаптарда еврей философиялық идеялары пайда болған діни қозғалыстардың кең ауқымында дамыды. Бұл даму орта ғасырлардағы раввиндік философияның канонынан жалғасу немесе үзіліс ретінде, сондай-ақ еврей ойының басқа тарихи диалектикалық аспектілері ретінде қарастырылды және философиялық әдістерге қатысты қазіргі заманғы еврейлердің әртүрлі көзқарастарына әкелді.

Александриялық Филон

Филон аллегория арқылы грек және яһуди философиясын біріктіруге және үйлестіруге тырысты, оны яһуди түсіндірмесінен және стоицизмнен үйренді. Филон өзінің философиясын яһуди діни шындықтарын қорғау мен негіздеу құралы ретінде пайдалануға ұмтылды. Ол осы шындықтарды белгілі және нақты деп есептеді, ал философияны шындыққа жетуге көмектесу және оған қол жеткізу құралы ретінде қолданды. Осы мақсатта Филон грек философтарының қағидаларынан таңдап алды, мысалы, Аристотельдің әлемнің мәңгілігі мен бұзылмайтындығы туралы ілімін яһудизммен үйлеспегендіктен қабылдамады.

Қарайлық

Басраның Мутакаллимінен үлгі алып, қараиттер яһуди дінін Мутазилаға тәуелді еткен алғашқы яһуди тобы болды. Талмудты және раввиндік дәстүрді қабылдамай, қараиттер Танахты өздеріше түсіндіруге көшті. Бұл яһудилердің негізгі нанымдарынан бас тартуды білдірді. Кейбір ғалымдар қараизмнің пайда болуының басты себебі шииттік исламның жылдам өркендеуіне жасалған қарсылық деп санайды. Шииттік ислам яһуди дінін өздері сияқты тәңірге сыйынған дін деп мойындаса да, раввиндерге бағыну арқылы тәңірлікке нұқсан келтіреді деп мәлімдеді. Қараиттер Әбу Исаның (шиизм), Малики (сунниттер) және Юдған (суфилер) сияқты еврей секталарының кейбір ерекшеліктерін қабылдады, олар Шығыс исламдық біліміне ие болғанмен, ғылымдарды зерттегенде Аш'ариге жүгінді.

Философиялық синтез басталады

Ислам дінінің Таяу Шығыс және Солтүстік Африкаға таралуы бұрынғы еврейлердің барлығын мұсылман етуге әкелді. Грек философиясы, ғылымы, медицинасы және математикасы араб тіліне аударылғандықтан, араб әлемінде тұратын еврей ғалымдары тарапынан сіңірілді; бұл Александрия кітапханасының қалдықтары еді. Ислам дінін қабылдаған ерте еврейлер өздерімен бірге ежелгі Израильдің ізгі адамдары – Бану Исраиль туралы әңгімелерді алып келді, бұл әңгімелер Исраилият деп аталды. Суфизмнің ең белгілі ерте мистиктерінің бірі – Басралық Хасан ислам ғылымына көптеген Исраилият аңыздарын енгізді, олар суфизмнің құдайшылдығы туралы исламдық мистикалық идеяларының символына айналды. Пумбедита академиясының Хай Гаоны еврей оқулары мен зерттеулерінің (хакира) жаңа кезеңін бастады; Хай Гаон Талмуд оқуларын еврей емес зерттеулермен толықтырды. Хай Гаон өзінің заманының теологиялық ағымдарын нақты білетін ғалым болды, сондықтан Мұса ибн Езра оны мутакалим деп атады. Хай Қадария және Мутазилиттердің ізбасарларымен пікір таластыра білді, кейде олардың poleмикалық әдістерін қабылдады. Хай Гаон Каируан, Кордоба және Лусенадағы Талмуд академияларымен хат алмасып, өзінің жаңалықтарын Талмуд ғалымдарына жеткізді. Тазалықтың бауырларының (Brethren of Purity) ілімдерін Кордовалық хадис зерттеушісі және алхимик Маслама әл-Қуртуби (964 жылы қайтыс болды) батысқа жеткізді, онда олар исламдық Испанияның еврей философтары үшін маңызды рөл атқарды. Тазалықтың бауырлары баса назар аударған және көптеген испандық еврей философтары қабылдаған тақырыптардың бірі – микрокосмос пен макрокосмос арасындағы аналогия. 10 ғасырдан бастап Испания философиялық білімнің орталығына айналды, бұл еврейлер, мұсылмандар және христиандар арасындағы философиялық ізденістердің өркендеуінен көрінеді.

"Ирекеттік Хиви"

Са'адия Гаонның айтуынша, Балх (Афғанстан) қаласының еврей қауымы екі топқа бөлінді: «жұрт» және «жұрт деп аталатын адамдар»; Хиви әл Балхи соңғысының мүшесі болды. Хиви, әдетте, бес кітапты (Пятикнижие) сынға алған алғашқы «иудей» философ деп есептеледі. Кейбір ғалымдар Хивиді яһудилік, зороастризм, гностикалық христиандық және манихейлік ойлар арасында қайшылыққа толы, күдікпен қараған адам ретінде қарастырады. Хивидің пікірінше, бес кітапта сипатталған керемет оқиғалар – адамдардың ақыл-ойы мен дағдыларын пайдаланып жасаған, сырттан қарағанда ғажайып көрінетін істердің мысалдары ғана. Осы пікірді дәлелдеу үшін ол Қызыл теңіздің бөлінуі табиғи құбылыс болғанын, ал Мұсаның ұлылығы тек қана келісті уақытта өтуді есептеу қабілетінде болғанын айтты. Сонымен қатар, ол Мысырдың сиқыршылары Мұсаның «ғажайыптарын» қайталағанын, яғни олар ешқандай ерекшелік танытпағанын көрсетті. Ғалымдардың айтуынша, Хивидің ең қателігі – бес кітапты өз көзқарасына сәйкес өңдеп, содан кейін кең таралған, балаларға таратылған мәтіндерді жариялау болды. Оның көзқарастары Раббаниттер мен Караиттер ғалымдарының пікірлеріне қайшы болғандықтан, Хиви діннен тайып кеткен деп жарияланды. Алайда, осы орайда Хивиді, кемшіліктері болса да, алғашқы сыншыл Киелі кітапқа түсіндірме беруші ретінде қарастыруға болады; Хивидің ынталы рационалистік көзқарастары Ибн әл-Равандидің пікірлерімен сабақтас. Са'адия Гаон Хивидің аргументтерін жоққа шығаруға арналған толық трактат жазды, ол ұйқасты еврей тілінде жазылған. Оның екі фрагменті Каир Генизасында сақталған және жарияланды (Дэвидсон, 1915; Ширман, 1965). Хивидің сын-пікірлері Ибраһим ибн Езраның бес кітапқа түсіндірмесінде де кездеседі. Са'адия Гаон Хивиді экстремалды рационалист, «Мулхидун» немесе атеист/ауытқушы деп айыптады. Ибраһим ибн Дәуд Хивиді «Тораны жоққа шығарған, бірақ оны өзіне ұнайтын жаңа Тораны құру үшін пайдаланған» сектант ретінде сипаттады.

Саадья Гаон

Саадия Гаон, дінге келген адамның ұлы, Соломоннан кейінгі ең ұлы ежелгі еврей философы саналады. Тулунидтер билік еткен Мысырдың алғашқы жылдары Фатимид халифаты Мысырды басқарды; Тулунидтердің басшылары исмаили имамдары болды. Олардың Мысырдағы еврей академияларына ықпалы Саадияның еңбектерінде көрінеді. Саадияның «Эмунот ве Деот» («Сенімдер мен пікірлер») кітабы бастапқыда «Китаб аль Аманат валь л’тикадат» («Сенім мақалалары мен догмалық ілімдер кітабы») деп аталды; бұл 933 жылы Сура академиясында аяқталған, еврей дінінің догмаларының алғашқы жүйелі тұсаукесері мен философиялық негізі болды. Саадияның 915 жылы Тиберияға барып, «еврей теологы және Киелі кітап аудармашысы Абу әл-Катир Яхья ибн Закарийядан» оқуы туралы аз мәлімет бар. Ол ешқандай еврей дереккөзінде аталмаған, ал оны еврей мутакалим (рационалды теолог) деп атаған андалузиялық ересиограф және полемик Ибн Хазмнан басқа, біздің негізгі ақпарат көзіміз мұсылман тарихшысы аль-Масудидің (956 ж. қайтыс болған) «Китаб әл-Танбих» еңбегі. Аль-Масуди араб тіліндегі Киелі кітап аудармаларын қысқаша шолып, израильдіктер еврей кітаптарының аудармасына және түсіндіріліміне сүйенетінін айтады, яғни Тора, Пайғамбарлар мен Забур, барлығы жиырма төрт кітапты, көптеген израильдіктерге, оларды жоғары бағалайды және олардың барлығымен дерлік жеке кездесетінін айтады. Ол Әбу әл-Катирді солардың бірі ретінде, сондай-ақ Саадияны («Саид ибн Якуб әл-Файюми») атап өтеді. Біз білмейтін нәрсеге қарамастан, Саадия Тиберияға (білімді жазушылар мен түсіндірмешілердің үйі) білім алу үшін барған және ол Әбу әл-Катир Яхья ибн Закарийя аль Катиб әл Табарияны таңдаған. Алайда Әбу әл-Катирдің Саадияның ой-пікіріне қаншалықты әсер еткенін анықтау мүмкін емес. Әбу әл-Катирдің кәсібі де белгісіз. Аль-Масуди оны хатшы, мемлекеттік қызметкер, (библиялық) жазушы, масорет және кітап көшіруші деп сипаттайды. Кейбір ғалымдар бұдан әрі мәлімет болмағандықтан, Абу әл-Катирді, сондай-ақ Тибериядан шыққан еврей грамматигі Абу Али Юда бен Алланмен бірдейлендіруге тырысты, ол, көрініс, караиттік еврей болған. Алайда, аль-Масуди Әбу әл-Катирді (оның шәкірті Саадияны да) ашмағти (раббанит) деп анық сипаттайды. «Сенім және догмалық ілімдер туралы кітапта» Саадия еврей дінінің рационалдылығын, дәстүрге қайшы келетін кез келген жағдайда ақыл-ойы берілуі керек деген ескертумен мәлімдейді. Догма ақылдан басым. Саадия өз шығармаларын құрастыруда Әбу Али әл-Жұбайдың Мутазила мектебінің ережелерін қатаң ұстанды. Саадия еврей рационалистік теологиясының негізін қалады, ол Мутазиланың жұмысына негізделіп, раббинизмді раббилердің мифтік түсіндірмелерінен ақыл-ойдың дәлелді түсіндірмелеріне ауыстырды. Саадия Ибн әл-Равандидің Мутазила сын-пікірін алға тартты.

Дәуіт ибн Меруан әл-Мұқамас

Дәуіт ибн Мерван әл-Мұққамас – орта ғасырлардағы ең ерте белгілі еврей философиялық еңбегінің авторы, «Сефер Йецираға» түсіндірме жазған; ол еврей ортағасырлық философиясының әкесі деп есептеледі. Әл-Мұққамас Калам әдістерін яһуди дініне алғаш енгізген және өзінің жазбаларында Аристотельді есімдерін атаған алғашқы яһуди болды. Ол раввиндік яһудилігіне (кейбіреулердің айтуынша, қараиттік яһудилігіне емес) кірген; әл-Мұқамас дәрігер және танымал христиан философы Хананың шәкірті болды. Ханамен тығыз байланысы және исламмен туыстық байланысы әл-Мұқамасқа діни сенім мен теологияға ерекше көзқарас сыйлады. 1898 жылы Абрахам Харкави Санкт-Петербургтегі Императорлық кітапханада Давидтың «Ишрүн Мақалат» (Жиырма тарау) атты философиялық еңбегінің жиырма тарауының он бесеуін тапты, олардың 15-і бүгінге дейін сақталған. Алғашқы Каламның ең көне куәгерлерінің бірі – бұл еңбек эпистемологиялық зерттеулермен басталады, содан кейін әлемнің жаратылуы және Жаратушының бар екендігінің дәлелдеріне көшеді, Жаратушының бірлігін (оның қасиеттерін қоса алғанда) талқылайды және теодициямен (адамзат және аян) және басқа діндерді жоққа шығарумен (көбінесе жоғалған) аяқталады. 915 жылы Са’адия Гаон Палестинаға сапар шекті, онда әл-Масуди («Танбих», 113) мәлімдегендей, Әбу әл-Катир Яхья ибн Закария әл-Катиб әл-Табаридің (320/932 жылы қайтыс болған) білімін жетілдірді. Соңғысы Ибн Хазмның «К. әл-Фислал уа-н-нихал», III, 171-бетінде Дауд ибн Марван әл-Муқаммис және Са’адияның өзімен бірге яһудилердің мутакаллимдарының бірі ретінде есімдерін атады. Әл-Муқаммис еврей мәселелеріне сирек сілтеме жасады және оның еңбектерінің азы ғана араб тілінен еврей тіліне аударылды, сондықтан ол еврей дәстүрінде ұмытылды. Дегенмен, ол Са’адия Гаон сияқты Каламның кейінгі еврей философиялық ізбасарларына маңызды әсер етті.

Самуил ибн Нағрилла

Самуил ибн Нагрилла Испанияның Мерида қаласында дүниеге келген, Кордобада өмір сүрген және Ханох бен Мошедің дарынды баласы және шәкірті болған. Самуил ибн Нагрилла, Хасдай ибн Шапрут және Моше бен Ханок Луцена ешивасын құрды, ол Исаак ибн Гият және Маймон ибн Йосеф сияқты көрнекті ғалымдарды тәрбиеледі, соның ішінде Маймонидтің әкесі Маймон ибн Йосеф та бар. Ибн Нагрилланың ұлы Йосеф Езекия Гаонның екі ұлы – Дауд Ибн Чизкия Гаон Ха Наси мен Ицхак Ибн Чизкия Гаон Ха Насиге пана берді. Ол философ болмаса да, философтардың өркендеуіне жағдай жасайтын инфрақұрылымды құрды. 1070 жылы Испанияның Дения қаласынан гаон Исаак бен Мұса ибн Сакри шығысқа сапар шегіп, Бағдад академиясының рош ешивасы қызметін атқарды.

Сүлеймен ибн Габирол

Соломон ибн Габирол Малагада дүниеге келді, содан кейін Валенсияға көшіп барды. Ибн Габирол Еуропада неоплатонизмнің алғашқы мұғалімдерінің бірі болды. Оның рөлі Филонның рөлімен салыстырылды. Ибн Габирол грек-араб философиясын батыстандырып, оны Еуропаға қайта енгізді. Филон мен ибн Габиролдің философиялық тұжырымдары өз еврей қауымынан көп назар алмады; Филон мен ибн Габиролдің екеуі де діни емес айналымдарда зор ықпалға ие болғандықтан, осы параллельді одан әрі кеңейтуге болады; Филон ерте христиандыққа, ал Ибн Габироль орта ғасырлық христиандық ғалымдарына әсер етті. Христиан ғалымдары, оның ішінде Альбер Магнус және Томас Аквинский, оған жиі сіңіп, құрмет көрсетті.

Ыбырайым бар-Хия ха-Наси

Барселонадан және кейін Арль провинциясынан шыққан Абрахам бар Хия әкесі Хия әл-Дэудидің шәкірті және Прованс, Испания және Италия еврейлерін Аверроизм, Мутазила және христиандық Еуропа арасында делдалдыққа тартқан ғылыми қозғалыстың ең маңызды тұлғаларының бірі болды. Ол осы ғылыми қозғалысқа өзінің еңбектерімен, аудармаларымен және Платон Тибуртинге аударма жасаушы ретінде көмектесті. Бар-Хияның ең көрнекті шәкірті В. Бар-Хияның философиялық еңбектерінің ішінде рационалистік діни тұрғыдан жазылған этикалық еңбек – "Жанның толғанысы" және Яһуда бен Барзилайға жолданған апологетикалық хат бар.

Хибат Алла

Бастапқыда Нетанель Барух бен Мелех әл Балад есіммен танылған, Әбу'л Баракат әл Багдади, Хибат Алла атымен белгілі, еврей философ және физигі, сондай-ақ Маймонидтің қайнағасы. Бағдад ешивасының бұрынғы басшысы және Ирактың жетекші философы саналған ол өмірінің соңында ислам дінін қабылдады. Тарихшылар оның исламға өту себебін әртүрлі түсіндіреді. Бір топ оның бұл шешімі еврей болғандықтан оған көрсетілген әлеуметтік қараусыздыққа реакция болды десе, енді бірі қылыштың астында күштеп түрлендірілді дейді (бұл Маймонидті Анусим туралы пікір білдіруге жетеледі). Ислам дінін қабылдағанына қарамастан, оның еңбектері он үшінші ғасырға дейін Бағдад еврей академиясында, белгілі бір академияда оқылып келді. Ол құлайтын денелердің үдеуін жылдамдықпен бірге күштің үстемелі ұлғаюы арқылы түсіндірген Авиценнаның ілімін ұстанды. Оның жазбаларына «Китаб әл-Мутабар» («Жеке ойлармен дәлелденген кітап»), араб тілінде еврей әліпбиін қолданып жазылған «Кохелетке» философиялық түсіндірме және «Жұлдыздардың түнде көріну себебі және күндіз жасырылу себебі» атты трактат кіреді. Хибат Алланың сөзіне сүйенсек, «Китаб әл-Мутабар» негізінен оның философиялық мәтіндерді оқығандағы жылдар бойы жинаған сындық ескертпелерінен тұрады және достарының талабымен философиялық еңбек ретінде жарияланды.

Натанәл әл-Файюми

Емендік Натан әл-Файюми - Йеменнен шыққан XII ғасыр авторы, "Бүстан әл-Укұл" ("Ақылдар бағы") атты еврей нұсқасы, ол исмаили шиит ілімдерін қамтиды. Исмаилистер сияқты, Натан әл-Файюми Құдай әлемнің әр түрлі халықтарына олардың ерекше темпераментіне сәйкес заңдармен пайғамбарларды жібергенін айтты. Исмаили ілімі бойынша, әр түрлі діндердің түбінде жалғыз әмбебап діни шындық жатыр. Кейбір яһудилер осы діни плюрализм моделін қабылдап, Мұхаммедті арабтарға уағыз айту үшін жіберілген заңды пайғамбар деп қарады, дәл сол сияқты еврей пайғамбарлары өз хабарларын Израильге жеткізу үшін жіберілген болатын; ал басқалары осы пікірді толығымен қабылдамады.

Бахья бен Жүсіп ибн Пакуда

Бахие бен Йосеф Ибн Пакуда, Сарагосалық, алғашқы еврей этикасы жүйесінің авторы – «Аль Хидая ила Фараид аль Хулуб» («Жүрек міндеттеріне басшылық»). Бахия жиі «Тазалық бауырлары» деп белгілі араб энциклопедияшыларының әдістемесін ұстанған, бірақ исмаилилер емес, суфилердің кейбір ұстанымдарын қабылдады. Бахияның сөзіне қарағанда, Тора Алланың бар екенін дәлелдеу үшін ақыл мен білімге жүгінеді. Сондықтан, әрбір адамның міндеті – Құдайды ой-сананың және білімнің нысаны етіп, осылай нағыз сенімге жету. Бахия суфизм мен еврей Каламынан алған нәрсені неоплатонизмге енгізеді. Бахияның суфизмнен алғандығын көрсететін дәлел – оның сегізінші қақпасының атауы, «Мухасабат әл Нафс» («Өзін-өзі тексеру») суфи Абу Абдаллах Харит ибн Асадты еске түсіреді, оған «Эль Мухасиб» («өзін-өзі тексеруші») деген лақап қойылған, себебі оның өмірбаяналарында айтылғандай, «ол әрқашан өзіне үңіліп, зерде салып отырған».

Ехуда Ха-Леви мен Кузари

Испанияның Толедо қаласынан шыққан Юда Халеви раввиндік иудаизмді ислам, христиандық және қараиттік иудаизмге қарсы қорғады. Ол Мұса ибн Езраның шәкірті болды, ал оның білімін Исаак ибн Ғият берді; рационалист ретінде тәрбиеленген ол, неоплатонизмді ұстанғандықтан бұрынғысын тастады. Әл-Газали сияқты, Юда Халеви дінді философиялық жүйелердің шеңгелінен босатуға тырысты. Атап айтқанда, араб тілінде жазылған «Китаб әл-Худжа вал-Далиль фи Нуср әл-Дин әл-Далиль» атты еңбегінде, оны Яһуда бен Саул ибн Тиббон «Кузари» деп аударды, ол өзге діндерге қатысты иудаизм туралы ойларын кеңінен жазды.

Ибраһим ибн Дәуд

Ыбырайым ибн Дауд өзінің аналық ағасы, раввин Барух бен Ицхак ибн Альбалияның шәкірті болды. Ибн Даудтың араб тілінде жазылған философиялық еңбегі "Әл-акида әл-Рафия" ("Жоғары Сенім") еврей тілінде "Эмуна Рама" деген атпен сақталған. Ибн Дауд жаңа философияны енгізбеді, бірақ ол Аристотельден туындаған, толыққанды жүйелі форманы алғаш рет ұсынды. Сондықтан Хасдай Крескас Ибн Даудты Маймонидтің ізінен келген еврей философтарының бірегейі деп атады. Маймонидтің ықпалымен, Ибн Даудтың "Эмуна Рама" еңбегі, Маймонид қарыз болған туынды, кейінгі философтардың назарынан тыс қалды. Ибн Даудтың пікірінше, "шынайы философия бізді діннен бұрғызбайды, керісінше, оны күшейтеді және бекітеді. Әрі, әрбір ойлы яһуди иудаизмнің негізгі қағидалары мен философия арасындағы үйлесімді білуге тиіс, ал егер олар бір-бірімен қайшы келіп көрінсе, оларды жарастырудың жолын іздеуі керек".

Маймонид

Маймонид өзінің ең ықпалды философиялық еңбегі – "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау" атты еңбегін жазды. Ол Испанияның Кордова қаласында әкесі, раввин Маймон бен Йосефтің (Жозеф ибн Мигаштың шәкірті) шәкірті болды. Отбасы Испаниядан Фезге қашқанда, Маймонид Фез академиясына оқуға түсіп, рабби Ехуда Ха Кохен Ибн Суссанның оқушысы болды – Исаак Алфасидің шәкірті. Маймонид Аристотельдің философиясы мен ғылымын Тораның үйретілімдерімен үйлестіруге тырысты. Бір жағынан оның ұстанымы Аверроестікімен саяхас болды; Авиценна аристотелизміне жасалған шабуылға жауап ретінде Маймонид неоплатондық қосымдарсыз қатаң аристотелизмді қабылдап, қорғады. Маймонидтің барлық философиялық қызметін шабыттандырған қағидалар Ыбырайым ибн Дәудтің қағидаларымен сәйкес келді: Құдай ашқан шындықтар мен ғылым мен философиядағы адам ақылының табыстары арасында ешқандай қайшылық болмауы керек. Маймонид Аристотельдің ілімінен ауытқып, әлемнің мәңгілік емес, Аристотель үйреткендей, ешнәрседен жаралғанын айтты. "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулықта" (1:17 және 2:11) Маймонид Израильдің жер аударылу кезінде Месорасын жоғалтқанын, соның салдарынан "біз ғылымымыз бен философиямызды жоғалттық, бірақ ол әл-Андалуста еврей, христиан және мұсылман мәтіндерінің өзара әрекеттесуі мен интеллектуалдық зерттеуі арқасында қайта жаңғырды" деп түсіндіреді.

Маймонидтен кейінгі ортағасырлық яһуди философиясы

Маймонидтің жазбалары дерлік бірден қарайлықтар, доминикандық христиандар, Прованс тозафистері, ашкеназдар және Аль-Андалус шабуылдарына ұшырады. Ғалымдар Маймонидтің Маймонидтік дауды Самуил бен Алиді ("Бағдадтың Гаоны") "өзінің ұрпағында оған тең келмейтін адам деп сенуге үйреткен адам" деп сөзбен шабуылдағанда бастағанын айтады, сондай-ақ ол академиялардың "қаржылық талаптарына" қатысты өткір сынға ұшыратты. Самуил бен Али – Маймонидтің және Маймонидтің демеушілерінің (Солтүстік Африкадан шыққан Аль Константини әулеті) еңбектерін жоюға тырысқан, Вавилондағы Маймонидке қарсы күш. Маймонидтік даудың қамтитын кеңдігін көрсету үшін, Шығыстағы Маймонидтің басты қарсыласы Самуил бен Али, Дауд Ибн Ходайя әл-Дәуди (Мосул экзилархы) тарапынан айырылды. Маймонидтің Самуил бен Алиге жасаған шабуылдары, Маймонидтің бәсекелес ешиваларындағы туыстарының мәртебесін ескере отырып, толығымен игі ниетті болмауы мүмкін. Батыс Еуропада 1232 жылы христиан доминикандықтары Маймонидтің еңбектерін өртеп, дауды тоқтатты. Авраам, Рамбамның ұлы, Шығыста әкесінің сенімдері үшін күресін жалғастырды; Тибериядағы Маймонидтің қабірінің яһудилер тарапынан ұстаздарына көрсеткен құрметсіздігі, Диаспорадағы яһудилер үшін үлкен дүрбелең тудырып, барлығын яһуди мәдениетінің негізіне қол сұғылып жатқаны туралы ойлануға мәжбүр етті. Бұл көптеген Маймонидке қарсылардың өз мәлімдемелерінен бас тартып, христиандармен ынтымақтастықтың олар үшін, олардың мәтіндері мен қауымдастықтары үшін нені білдіретінін түсінуіне себеп болды. Маймонидтік дау XIV ғасырдың басында қайта жанданды, ол кезде рабби Шломо бен Адерет, Ашер бен Иехиелдің ықпалымен, "жиырма бес жасқа толмаған қауымның кез келген мүшесі гректердің табиғаттану және метафизика саласындағы еңбектерін оқуына тыйым салатын" шешім шығарды. Қазіргі заманғы каббалистер, тозафистер және рационалистер еврей әлеміндегі өз ұстанымдарын және ықпалын қолдау үшін белсенді, кейде өткір пікір талас-тартыстарды жалғастыруда. Осы пікір таластардың көптеген орталықтарында "Аң-таң болғандарға арналған нұсқау", "Иманның 13 қағидасы", "Мишна Тора" және оның Анусимге жасаған түсіндірмесі тұр.

Сеуталық Йосеф бен Иегуда

Сеуталық Жозеф бен Яһуда, раввин Ехуда Ха Кохен Ибн Суссанның ұлы және Маймонидтің шәкірті болды. Ол Маймонидтің "Перплекстіктерге арналған нұсқаулық" еңбегі үшін жазғанын білеміз. Йосеф Александриядан Фустатқа логика, математика және астрономияны Маймонидтен оқу үшін сапар шекті. Философиялық тұрғыдан алғанда, Йосефтің араб тіліндегі "Жаратылыс" мәселесіне арналған диссертациясы Маймонидпен танысқанға дейін жазылған болуы мүмкін деп саналады. Оның атауы – "Маамар бимехуяв ха метсиут ве'ейхут сидур ха деварим мимену вехидуш ха'олам" ("(1) Қажетті болмыс, (2) Қажетті болмыстан нәрселердің реті және (3) Әлемнің жаратылуы туралы трактат").

Жақып Анатолий

Якоб Анатолий, еврей мәтіндерін зерттеуде Маймонидтік рационализмді қолданудың алғашқысы ретінде жалпыға танымал. Ол Маймонидтің аудармашысы Самуил ибн Тиббонның күйеу баласы болған. Осы туыстық байланыстар арқасында Анатолий Маймонидтің философиясымен танысты, оны зерттеу оған соншалықты зор аян болды ki, ол кейіннен оны Қасиетті Жазуларды ақылмен және нақты түсінудің бастамасы деп атады, ал Ибн Тиббонды оны тәрбиелеген және шабыттандырған екі ұстаздың бірі ретінде жиі еске алды. Анатолий «Мальмад» еңбегін жазды, онда классикалық еврей түсіндірушілері, сондай-ақ Платон, Аристотель, Аверроэс және Вульгата туралы кең білімін көрсетті, сонымен қатар көптеген христиандық институттарды да талқылады, олардың кейбіреулерін, мысалы, бойдақтар мен монахтардың жазалануын, сондай-ақ белгілі бір дінсіздерді сынға алды. Ол оқырмандарына классикалық тілдерді және еврей емес білім салаларын кеңінен меңгеруге үнемі шақыру жасады. Анатолий үшін барлық адамдар, шын мәнінде, Құдайдың бейнесінде жаратылған, бірақ яһудилер олардың таңдалуының арқасында Құдайды тануды одан әрі дамытуға ерекше міндетті. «Гректер білімді іздеді, римдіктер – билікті, ал яһудилер – құлшылықты».

Хиллел бен Самуил

Біріншіден, Хиллель бен Самуилдің ортағасырлық еврей философиясы тарихындағы маңызы жанның мәңгілігі туралы мәселені жүйелі түрде қарастыруға жасаған тырабында жатыр. Екіншіден, Хиллель 1289-90 жылдардағы Маймонидтің философиялық еңбектеріне байланысты дау-жанжалдарда маңызды рөл атқарды. Үшіншіден, Хиллель Италияда еврей білімі мен философиясын қолдаған алғашқы адам болды, бұл Веронада (Италия) Хакира туралы салыстырмалы бейхабарлық дәуірін аяқтады. Соңында, Хиллель "ұлттардың даналары" (еврей емес ғалымдар) еңбектерін латын тілінен аударған ертегі қаламгерлердің бірі. Маймонидті қорғау үшін Хиллель өзінің досы Гайоға хат жолдап, одан Римдегі яһудилер арасында Маймонидтің қарсыластарына (Соломон Петит) қарсы ықпалын пайдалануды сұрады. Ол сондай-ақ Маймонидтің жақтастарын және қарсыластарын Александрияда жинап, дауды екі тарапқа да міндетті болатын Вавилон раввиндерінің алдына жеткізу туралы батыл идея ұсынды. Хиллель сот шешімінің Маймонидтің пайдасына болатынына сенімді болды. Хиллель "Аң-таңдардың жетекшісі" еңбегінің екінші бөлімінің басындағы 25 қағидаға түсіндірме жазды және Тагмулей ха Нефешке қосылған үш философиялық трактат жазды: біріншісі – білім және ерік бостандығы туралы; екіншісі – Адамның күнәсінен өлімнің пайда болуы себебі туралы сұрақ; үшіншісі – құлаған періштелерге сенудің дұрыс сенім болуы туралы.

Шемтоп Бен Жүсіп Ибн Фалакера

Шем Тов ибн Фалакера – еврейлік догма мен философиясы арасындағы келісімді табуға ұмтылған испандық философ. Ғалымдар оның Рабби Давид Кимхидің шәкірті болғанын болжайды, оның отбасы Испаниядан Нарбоннаға қашып кеткен. Ибн Фалакера уединениеде аскетикалық өмір сүрді. Ибн Фалакераның екі басты философиялық авторитеті – Аверроэс және Маймонид. Ибн Фалакера Маймонидке қарсыласқандардың шабуылдарынан "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулықты" қорғады. Ол өз заманының кез келген еврей ғалымынан ислам философтарының еңбектерін жақсы білді және олардың көптерін басқа еврей ғалымдарына, көбінесе авторлық құқығын көрсетпестен (Решит Хокма) қолжетімді етті. Ибн Фалакера өзінің мақсатына сай келген жағдайда ислам философиялық мәтіндерін өзгертуден тартынбады. Мысалы, Ибн Фалакера Әлфарабидің философиялық діннің пайда болуы туралы айтқанын "адамгершілік қаланың" пайда болуы туралы талқылауға айналдырды. Ибн Фалакераның басқа еңбектері, олармен шектелмейді: Iggeret Hanhagat ha Guf we ha Nefesh – дене мен жанды басқару туралы өлең түрінде жазылған трактат. Iggeret ha Wikkuaḥ – дінге берілген еврей мен еврей философы арасындағы философия мен діннің үйлесімділігі туралы диалог. "Решит Хокма" – адамгершілік міндеттер, ғылымдар және философияны оқу қажеттілігі туралы. Sefer ha Ma'alot – адамның кемелдігінің түрлі деңгейлері туралы. Moreh ha Moreh – Маймонидтің "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулықтың" философиялық бөліміне түсіндірме.

Жозеф бен Абба Мари ибн Каспи

Ибн Каспи Маймонидтің жарық көзідей қорғаушысы болды, сондықтан ол 1314 жылы Маймонидтің немерелерінен "Аң-таңдардың нұсқаулығы" туралы түсіндірмелерді тыңдау үшін Мысырға сапар шекті. "Аң-таңдардың жетекшісі" атты еңбекті Фездегі мұсылман философиялық мектептерінде оқып жатқанын естігенде, ол олардың оқу әдісін көру үшін сол қалаға (1332 жылы) аттанды. Ибн Каспи 17 жасында логика, тіл білімі, этика, теология, библиялық түсіндіру және Ибраһим ибн Езра мен Маймонидке жазылған ең терең түсіндірмелер сияқты тақырыптар бойынша жазуға кірісті. Ол Аристотель мен Аверроэстің философиялық жүйелерін ұстанды. Ол өзінің мақсатын "барлығына сене бермейтін, ақылсыз адам емес, тек дәлелдермен расталатын нәрсеге ғана сену және зерттеудің бастапқы кезеңінде-ақ күмәнданатын ойсыз топқа жатпау" деп белгіледі, себебі "кейбір нәрселерді дәлелдеу мүмкін болмағандықтан, дәстүр бойынша қабылдау керек". Ғалымдар Ибн Каспидің діннен тайып кеткені ме, әлде иудаизмнің ең көрнекті ғалымдарының бірі ме екені туралы пікірталас жүргізуде.

Герсонидтер

Раввин Леви бен Гершон өзінің әкесі Герсон бен Соломонның арльдік шәкірті болды, ол өз кезегінде Шем Тов ибн Фалакераның шәкірті болды. Герсонид өзінің "Мильхамот ХаШем" ("Иеміздің соғыстары") еңбегімен танымал. "Мильхамот ХаШем" "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық" үлгісімен құрылған. Герсонид пен оның әкесі Афродизийлік Александр, Аристотель, Эмпедокл, Гален, Гиппократ, Гомер, Платон, Птолемей, Пифагор, Темистий, Теофраст, Али ибн Аббас әл Магуси, Али ибн Ридван, Аверроес, Авиценна, Куста ибн Лука, Аль Фараби, Аль Фергани, Хонайн, Исаак Израиль, Ибн Туфаил, Ибн Зухр, Исаак Альфаси және Маймонидтің еңбектерін зейін қойып оқыды. Герсонид Құдайдың адамның іс-әрекеттерін толық алдын ала білмейтінін мәлімдеді. "Герсонидті Құдайдың алдын ала білуі мен адамның бостандығы арасындағы үйлесімділікті қалай түсінуге болады деген ежелгі сұрақ мазалады, ол Құдайдың алдын ала білетіні – әрбір адамға ашық барлық мүмкіндіктер екенін ұсынады. Дегенмен, Құдай әрбір адамның өз еркімен қандай шешім қабылдайтынын білмейді".

Мұса Нарбони

Мұса бен Джошуа ислам философиялық еңбектеріне түсініктемелер жазды. Аверроэске ғашыр болған ол оның еңбектерін көп зерттеп, олардың бірнешеуіне түсініктемелер жазды. Оның ең белгілі еңбегі – "Шелемут ха Нефеш" ("Жанның кемелдігі туралы трактат"). Мұса он үш жасында әкесінен философияны оқуды бастады, кейін Мұса бен Давид Каслари және Абрахам бен Давид Касларимен бірге, олардың екеуі де Калонимус бен Калонимустың шәкірттері болды. Мұса иудаизмнің теориялық және моральдық шындықтың ең жоғары дәрежесіне жетелейтін нұсқау екеніне сенді. Ол Тораның ортақ оқырманға түсінікті қарапайым, тікелей мағынасымен қатар, ойшылдарға ғана қолжетімді терең метафизикалық мағынасы да бар деп санады. Мұса ғажайыптарға сенуден бас тартып, оларды түсіндіруге болатынын айтты және философиялық аргументтер арқылы адамның еркін таңдау құқығын қорғады.

Исаак бен Шешет Перфет

Исхақ бен Шешет Перфет, Барселоналық, Хасдай Крескас және раввин Ниссим бен Рубен Герондиден дәріс алды. Ниссим бен Рубен Геронди – тұжырымды Рационалист, ол Раши, Раббину Там, Моше бен Нахман және Соломон бен Адрет сияқты белгілі қайраткерлердің пікірлерін жоққа шығарудан тартынбады. 1391 жылы Испаниядағы еврейлерге қарсы жасалған қырғын Исаакты Алжирге қашуға мәжбүр етті, онда ол өмірінің соңына дейін өмір сүрді. Исаактың жауаптары замандас философиялық еңбектерді терең білгенін көрсетеді; жауаптарының бірінде, №118-де, ол Герсонид пен Поскьердегі Абрахам бен Давидтің еркін ерік туралы пікірлерінің айырмашылығын түсіндіріп, осы мәселе бойынша өз көзқарасын білдіреді. Ол Кабаланың қарсыласы болды және ешқашан Сефирот туралы айтқан емес; ол басқа философтың сөзін келтіріп, каббалистерді "христиандардың Үштікке сенгені сияқты, "Онға" (Сефиротқа) сену" үшін сынға алды.

Хасдай бен Абрахам Крескас

Барселоналық Хасдай Крескас табиғи заң мен ерік бостандығы мәселелеріндегі маңызды рационалист болды. Оның пікірлері Барух Спинозаның көзқарастарының алғы күші ретінде қарастырылуы мүмкін. Оның "Ор Адонай" атты еңбегі ортағасырлық Аристотелизмді жоққа шығарудың классикалық үлгісіне айналып, 16 ғасырдағы ғылыми революцияның жаршысы болды. Хасдай Крескас Нисим бен Рубен Герондидің шәкірті болды, ал ол өз кезегінде Рубен бен Нисим Герондидің шәкірті болған. Крескас раввин және Арагон еврей қауымының басшысы, сондай-ақ, кейбір жағдайларда бүкіл Испан еврейлерінің ең қиын кезеңдерінің біріндегі басшысы болды. Оның шәкірттері мен достарының арасында ең жақын досы Исаак бен Шешет Перфет еді. Крескастың шәкірттері Тортоса пікірсайысына қатысқандары үшін марапат алды.

Симеон бен Зема Дюран

Героналық раввин Ниссимнің үйретуінің, Мальоркадағы Ефрем Видальдің ешивасы арқылы, Дуранның "Маген Авот" ("Аталардың қалқаны") атты түсіндірмесіне тигізген әсері зор, және ол Джозеф Альбоға ықпал етті. Ол сонымен қатар философия, астрономия, математика және әсіресе медицинаны оқыды, және бірнеше жыл бойы Мальоркадағы Пальма қаласында осы саламен айналысты. "Маген Авот" Құдайдың мәні, Тораның мәңгілігі, Мәсіхтің келуі және өлгендердің қайта тірілуі сияқты ұғымдарды қарастырады. Дюран яһуди дінінде үш ғана догма бар деп есептеді: Құдайдың бар екендігі, Тораның құдайдан келгендігі және сыйлық пен жаза; осы мәселеде Джозеф Альбо оның пікірін қолдады.

Хотер бен Соломон

Хотер бен Шломо – Йемендегі ғалым және философ, оған Нетанел бен әл-Файюми, Маймонид, Саадия Гаон және әл-Газали күшті әсер еткен. "Тазалық бауырларының хаты" мен исмаилизм арасындағы байланыс осы еңбекті "Яһуди исмаилизмі" деп танылатын негізгі көздердің бірі ретінде қабылдауға нұсқайды. "Яһуди исмаилизмі" космология, пайғамбарлық және түсіндіру ғылымы салаларындағы исмаилилік доктриналардың бірқатарын иудаизмге бейімдеуден тұрды. 1150-1550 жылдар аралығында Йемен еврей философтары мен авторларына "Тазалық бауырларының" ықпалының көптеген мысалдары кездеседі. "Тазалық бауырларының" ілімдерінің және олардың сандық символикасының іздері 1420-1430 жылдары жазылған екі йемендік философиялық мидрашта табылады: Зерахья ха Рофе (сондай-ақ Яхья әл-Табиб деп те аталады) еңбегі "Мидраш ха хафез" ("Қуанышты оқу") және Хотер бен Соломонның "Сирадж әл-'уқұл" ("Ақыл шамшырағы").

Дон Исаак Абраванел

Исаак Абраванел, мемлекет қайраткері, философ, Киелі кітапқа түсіндірме жазушы және қаржыгер, Маймонидтің он үш қағидасына өзінің "Рош Аманах" еңбегінде түсініктеме берді. Исаак Абраванелді Ибн Яхья отбасы рационализмге баулыды, олардың Лиссабонның Ұлы синагогасына (сонымен қатар Ибн Яхья отбасы салған) жанындағы резиденциясы болды. Оның ең маңызды еңбегі – "Рош Аманах" ("Сенімнің шыңы") – Хасдай Крескас пен Йосеф Альбоның шабуылдарына қарсы Маймонидтің сенімнің он үш бабын қорғайды. "Рош Аманах" «Маймонид осы бабтарды тек басқа ұлттардың әдетіне сәйкес жинақтады, олар өз ғылымдары үшін аксиомалар немесе негізгі қағидалар құрды» деген тұжырыммен аяқталады. Исаак Абраванел Лиссабонда туып өскен, Лиссабон раввині Йосеф бен Шломо Ибн Яхьяның шәкірті болған. Раввин Йосеф – ақын, дінтанушы ғалым, Калатаюдтағы Ибн Яхья синагогасын қайта жарақтандырушы, раввиндік әдебиетті және өз заманының білімін жақсы білген, алғашқы жылдары еврей философиясын зерттеуге арнаған. Ибн Яхья отбасы ғасырлар бойы Португалия монархиясының танымал дәрігерлері, философтары және шебер қолөнершілері болды. Исаактың әкесі Самуэль Абраванел 1391 жылғы қырғын кезінде христиан дініне мәжбүрлеп көшті және испанша "Хуан Санчес де Севилья" деген есім алды. Самуэль 1397 жылы Испанияның Кастилия-Леон аймағынан Португалияның Лиссабон қаласына қашып, алты жыл христиандар арасында өмір сүргеннен кейін, Converso статусын тастап, яһудизмге қайта оралды. Яһудизмнен тыс, мәжбүрлі немесе басқа жолмен дін ауыстырулар жас Исаққа күшті әсер етті, кейіннен ол Альгамбра жарлығының қысымынан Иберия яһудилерін құтқару үшін зор байлығынан айырылуға мәжбүр болды. Оның жазғандары мен инквизиторлар жасаған құжаттар арасындағы параллельдер, конверсоларды христиандыққа бейтарап және кейде тіпті жаңа діндеріне қатысты ирониялық көзқарастармен бейнелейтін крипто-яһудилер ретінде көрсетеді.

Леоне Эбрео

Джуда Леон Абраванель – португал дәрігері, ақын және философ. Оның итальян тілінде жазылған «Махаббат туралы диалогтар» («Dialoghi d'amore») атты еңбегі заманының ең маңызды философиялық туындыларының бірі болды. Жергілікті католик епископтарының ұлын ұрлап әкету жоспарына тосқауыл қою үшін Джуда ұлын Кастилиядан Португалияға бір медбикемен бірге жіберді, бірақ король бұйрығымен ұлы қолға түсіп, дінге өтті. Бұл Джуда мен оның отбасына жасалған ауыр қорлау болды және Джуданың өмірі бойы ащылық көзіне айналды, сондай-ақ жылдар өткен соң оның жазбаларының тақырыбына ұласты; әсіресе, Абраванель отбасы католик шіркеуінің қолынан осындай ұятқа ұшырағаны алғашқы рет емес еді. Джуданың «Диалогхи» шығармасы гуманистік дәуірдегі ең көрнекті туындылардың бірі саналады. Оның неоплатонизмінің бастаулары испандық еврей қауымдастығынан, әсіресе Ибн Габирольдің еңбектерінен шыққан. Әдемілік, даналық және кемелділікке жету туралы платондық идеялар оның барлық туындыларын қамтиды. «Махаббат туралы диалогтар» еңбегінде Джуда махаббатты философиялық тұрғыдан анықтайды. Ол өзінің үш диалогын екі абстрактілі «тұлға» арасындағы әңгіме ретінде құрастырады: Филон, махаббат немесе құштарлықты бейнелейді, ал София – ғылым немесе даналықты көрсетеді, Фило + София (философия).

Кабаланың сын-пікірлері

"Кабала" сөзі ортағасырлық еврей мәтіндерінде "дәстүр" мағынасында қолданылған, мысалы, Ибраһим Ибн Даудтың "Сефер Ха Кабала" кітабы, сонымен қатар "Біздің дәстүр кітабы" деп белгілі. "Біздің дәстүр кітабы" ешқандай мистицизмге сілтеме жасамайды, ол Вавилонның екі академиясындағы, Геоним арқылы Испанияның Талмуд йешиваларындағы "біздің ғылым мен оқу дәстүрімізді" баяндайды. Талмуд дәуірінде яһудилерде "Жаратылыс жұмысы" (Маасех Берешит) және "Арба жұмысы" (Маасех Меркава) деп белгілі мистикалық дәстүр болған. Маймонид бұл мәтіндерді Тораның тұрғысынан қарастырылған Аристотель физикасы мен метафизикасына сілтеме ретінде түсіндіреді. Алайда, 13 ғасырда "Кабала" деп аталған мистикалық эзотерикалық жүйе пайда болды. Кабаламен байланысты көптеген сенімдер бұрыннан-ақ философтар тарапынан қабылданбаған. Саадия Гаон өзінің "Эмунот в'Деот" кітабында, гильгулға сенетін яһудилер еврей емес сенімдерді қабылдады деп үйреткен. Маймонид Хайхалоттың көптеген мәтіндерін, әсіресе Шиур Команы қабылдамады, оның Құдайға қатысты антропоморфты бейнесін еретик деп санады. 13 ғасырда Нарбоннан шыққан Мейр бен Симон ертедегі каббалистерге қарсы хат жазды (ол "Милхемет Мицва" кітабына енгізілген), "Сефер Бахир" кітабын ерекше атап көрсетті, оның авторлығын тана Р. Нехунья бен ха Канахқа жатқызуды қабылдамады және оның мазмұнының бір бөлігін сипаттады:

"Осы кітап олар үшін жазылған екенін естідік, оны олар Бахир деп атайды, яғни 'жарық', бірақ одан ешқандай жарық шықпайды. Бұл кітап біздің қолымызға келді және олардың оны Рабби Нехунья бен ха Канахқа дұрыс емес жатқызып бергенін анықтадық. Құдай сақтасын! Мұнда шындық жоқ. Кітаптың тілі мен мазмұны оның әдеби тіл мен жақсы стильді білмейтін адамның еңбегі екенін көрсетеді, және көптеген жерлерінде одан шынайы дінге қарсы сөздер кездеседі."

Қайта өрлеу дәуірінің еврей философиясы мен философтары

Кіші Азия мен Еуропаның кейбір монархиялары қуылған еврей саудагерлерін, ғалымдар мен дінтанушыларды қабылдады. Жаңа мәдениеттер, жаңа тілдер және жаңартқан теологиялық алмасу аясында түрлі еврей философиялары дамыды. Философиялық ізденістерлер Ренессанс дәуірінде де жалғасты, еврей ғылымының орталығы Францияға, Германияға, Италияға және Түркияға көшті.

Элиас бен Моиз дель Медиго

Элия дель Медиго – Юда бен Елиезер ха Леви Минц және Мұса бен Исаак ха Леви Минцтің ұрпағы. Римдік Елиезер дель Медиго медицинаны оқығаннан кейін «Дель Медиго» деген тегін алған. Кейіннен атауы «Del Medigo»-дан «Ha rofeh»-ге өзгертілді. Ол рационалистік философтар мен ғалымдардың ұзын тізіміне бастаушы әрі ұстаз болды. Дельмедигоның еврей емес студенттері оны «Аверроист» деп сипаттаса, ол өзін Маймонидтің ізбасары деп санады. Маймонид пен Ибн Рушдтің арасындағы оқулық байланыс табиғи болған; Маймонид өмірінің соңында Ибн Рушдтің түсіндірмелеріне әсерленіп, оларды студенттеріне ұсынған. Сондықтан Маймонидтің ізбасарлары (маймонидтар) Дельмедигодан бұрынғы бірнеше буын бойы Ибн Рушдтің еңбектерін еврей ортасында қолданушы, аудармашы және таратушы болды, тіпті Исламда оның радикалдық көзқарастары қабылданбағаннан кейін де Ибн Рушдті жақтады. Маймонидтар Маймонид пен Ибн Рушдтің бірдей жалпы бағытты ұстанғанын қабылдады. Өз кітабында Дельмедиго өзін Маймонидтік иудаизмнің қорғаушысы ретінде көрсетеді және көптеген маймонидтар сияқты еврей дәстүрінің рационалдылығын баса көрді.

Мұса Алмоснино

Мұса Алмоснино 1515 жылы Салоникиде дүниеге келді, 1580 жылы шамамен Константинопольде қайтыс болды. Ол Леви ибн Хабибтің шәкірті болды, ол өз кезегінде Якуб ибн Хабибтің шәкірті болды, ал ол Нисим бен Рубеннің шәкірті болды. 1570 жылы ол "Еде Моше" (Мұсаның қолы) деп аталатын Бес кітапқа (Пятикнига) түсініктеме жазды; сондай-ақ 1563 жылы Салоникада жарияланған "Абот" (Әкелердің ережелері) Талмуд трактатының түсіндірмесі; және түрлі жағдайларда, әсіресе қабірге қоштасу сөздерінде айтылған уағыздар жинағы, ол "Меаммез Коах" (Күшті нығайту) деп аталды. Аль-Газалидің "Философтардың ой-ниеттері" (De'ôt ha Fîlôsôfîm немесе Kavvanôt ha Fîlôsôfîm) – 1292 жылы Исаак Альбалаг аударған, Еуропадағы еврейлер арасында кеңінен оқылған философиялық мәтін болды. Кейінгі еврей комментаторларының қатарында Мұса Нарбони және Мұса Алмоснино бар.

Мұса бен Иехиел Ха-Кохен Порто-Рафа (Рапапорт)

Мұса бен Иехиел Ха Коэн Порто Рафа (Рапапорт) – Италияның Верона маңындағы Порто қаласына қоныс аударған және танымал Рапапорт раввиндік отбасының негізін қалаған неміс "Рафа" отбасының мүшесі (Дельмедиго отбасы осы отбасыдан тараған). 1602 жылы Мұса Пьемонт аймағындағы Бадия Полесине қаласының раввині қызметін атқарды. Мұса Леон Моденамен дос болған.

Ыбырайым бен Яһуда ха-Леви Минз

Авраам бен Юда ха Леви Минц – 16 ғасырдың бірінші жартысында Падуа қаласында өркендеген итальян раввині, Меир Каценелленбогеннің әкесі болған күйеуі. Минц негізінен әкесі Яһуда Минцтен білім алды, ол Падуа раввині және ешива басшысы қызметін атқарды.

Меир бен Исхақ Кацленбоген

Мейр бен Исаак Кацленбоген Прагада дүниеге келді, онда Шалом Шахнамен бірге Якоб Поллактан білім алды. Көптеген раввиндер, оның ішінде Мозес Иссерлес, өздерінің шешімдерінде оны «Венеция республикасының бас раввині» деп атады. Ол Ренессанс дәуірінің көрнекті ғалымдарымен хаттасты, солардың ішінде Шмуэль бен Моше ди Модена, Джозеф Кац, Соломон Лурия, Мозес Иссерлес, Обадия Сфорно және Мозе Алашкар болды.

Хелмнің Баал-Шем Ілиясы

Хелмдік раввин Илья Баал Шем, раввин Соломон Лурияның шәкірті болды, ал Соломон Лурия өз кезегінде раввин Шалом Шахнаның шәкірті болды. Шалом Шахна Мұса Иссерлестің әкесінің қалыңдығы және ұстазы болды. Илья Баал Шем Хельм Мұса Иссерлеспен туыс болды.

Елиезер бен Илия Ашкенази

Рабби Елиезер бен Илья Ашкенази Ха рофе Ашкенази Никосиялық ("дәрігер"), Естер кітабына жазылған Йосиф Леканың авторы.

ХVII ғасырдағы яһуди философиясы

Испаниядан қуылғаннан кейін еврей философиялық зерттеулері Жерорта теңізі бассейнінің бойында, Солтүстік Еуропа мен Батыс жарты шарда тарады. Рационализмнің салмақ орталығы Франция, Италия, Германия, Крит, Сицилия және Нидерландыға көшті. Испаниядан қуу және Еуропадағы үйлестірілген погромдар түрлі қауымдастықтарда дамыған рационализмнің нұсқаларының өзара әсерлесуіне алып келді. Осы кезең христиандық реформацияның көшбасшылары мен еврей ғалымдары арасындағы зияткерлік алмасумен де ерекшеленеді. Германиядан және қазіргі Италиядан Критке, сондай-ақ Осман империясының басқа да аймақтарына, Хабсбургтер үйі мен Рим-католик шіркеуінің еврейлерге қарсы тудырған үздірілмейтін погромдарынан қауіпсіздік пен қорғаныс іздеген рационалистердің қозғалысы ерекше атауға лайық. Рационализм Испаниядан алыс жерлерде дамыды. Хелмдік раввин Илья Баал Шемнің айтуынша, неміс тілінде сөйлейтін еврейлер, Шарльменнің Германиядағы шақыруын кері қайтарылғаннан кейін көп ғасырлар бұрын Иерусалимге көшіп келген еврейлердің ұрпақтары, 11 ғасырда Иерусалимде тұрып, қаланың басым Мутазилиттік ғалымдарының ықпалына ішкі тілекке келді. Неміс тілінде сөйлейтін палестиналық еврей "Долбергер" деген тегі бар неміс жігітінің өмірін сақтап қалды. Бірінші крест жорығының рыцарлары Иерусалимді қоршағанда, Долбергердің бір туысы Палестинадағы неміс тілді еврейлерді құтқарып, оларды Германияның Вормс қаласына қауіпсіз жеткізіп, осы қызметті қайтарды. Германияның 11 ғасырдың екінші жартысында Иерусалимге жіберген халахикалық сұрақтары қасиетті қалада неміс қауымдастықтарының болғанын көрсетеді. Бұл жағдайлардың бәрі жаңа идеялар мен философиялық бағыттардың гүldenуіне әкелді.

Йосеф Шломо бен Елияху Дал Медиго

Жозеф Соломон Дельмедиго – дәрігер және ұстаз. Барух Спиноза оның еңбектерін оқыған.

Барух Спиноза

Барух Спиноза спинозизмді құрды, раввиндік яһуди дәстүрінен жаңылды және Амстердам Бейт-Дині тарапынан херемге салынды. Маймонид пен Леоне Эбреоның оның еңбектеріне тигізген ықпалы анық байқалады. Элия дель Медиго Спинозаның еңбектерін оқығандығын мәлімдейді. Кейбір заманауи сыншылар (мысалы, Вахтер, Der Spinozismus im Judenthum) Каббаланың ықпалын анықтауға тырысты, ал басқалары (мысалы, Лейбниц) спинозизмді Аверроизмнің қайта жаңғыруы деп санады – Маймонидтің рационализміне сілтеме жасаудың талмудтық тәсілі. Херем жарияланғалы бері өткен ғасырларда ғалымдар Спинозаның еңбектерін қайта қарастырып, олардың заманауи яһудиліктің кейбір бағыттарымен ұқсас еңбектер мен ойлауларды көрсететінін анықтады. Мысалы, Спиноза пантеизммен айыпталғанымен, ғалымдар оның еңбектерін панентеизмді жақтаушы деп қарастырды, бұл заманауи яһудилікке оңай сіңірілетін қолданыстағы көзқарас.

Цви Хирш бен Яков ашкенази

Раввин Цви Хирш бен Яаков Ашкенази был учеником своего отца, но особенно известен как ученик своего деда, раввина Элии Баал Шема из Хелма.

Жақып Эмден

Раввин Яков Эмден – өзінің әкесі, Амстердам раввині, рабвин Цви Хирш бен Яков Ашкеназидің шәкірті болған. Емден, берік Талмуд білгірі, саббатайшыларға (Саббатай Цвиді ұстанған мессиандық каббалистерге) белсенді қарсылас болды. Маймонидтерге қарсы болғанымен, Эмден Зохарды сын тұрғысынан зерттеп, оның көп бөлігінің жасалма екенін анықтады.

Каббаланың философиялық сын-пікірлері

Раввин Леоне ди Модена егер біз Каббала қабылдасақ, онда христиандық үштік иудаизммен сәйкес келеді дейді, себебі үштік Каббаланың Сефирот туралы іліміне өте ұқсас.

Философияға деген дәстүрлі көзқарас

Хаскалаға қарсылық ретінде пайда болған харедий дәстүршілдер дін мен философияның бірігуін қиындықпен қарастырды, себебі классикалық философтар зерттеулерінде қандай қорытындыға жету керектігін алдын ала шарттамайды, ал дәстүрлі діни сенушілердің нақты діни сенімдер жиынтығы болады, олардың оған сену қажет деп санайды. Көптеген харедимдер бір уақытта философ болу мен аянды діннің адал жақтасы болу мүмкін емес деп есептеді. Осы көзқарас бойынша, синтездік барлық әрекеттер соңында сәтсіздікке ұшырайды. Мысалы, Бреслов раввині Нахман барлық философияны жалған және еретикалық деп қарады. Ол эмоцияларға ерекше мән беріп, хасидтік ойдың бір саласын көрсетеді. Хасидизмнің басқа өкілдері философияға көбірек жағымды көзқарас танытты. Лиадилік Шнеур Залманның Хабад жазбаларында Хасидут Тора ойының барлық ағымдарын – философиялық мектептерден мистицизмге дейін – Құдайдың нұрын ашу арқылы біріктіре алады, бұл нұр барлық тәсілдерді жарықтандырып, олардан жоғары тұрады. Шнеур Залман Әйүп кітабынан алынған "Мен етіммен Раббымды көремін" деген аятты түсіндіріп, еврей мистикалық дәстүрінің ішкі мағынасын, яки "жанын" зияли формада, адамдық әлемнен алған теңеулер арқылы жеткізді. Кейінгі Хабад басшылары түсіндіргендей, бұл адам ақылына Құдайлық ұғымдарды ұғынуға, ал жүрекке Құдайға деген махаббат пен құрметті сезінуге мүмкіндік берді, осыны хасидизмнің барлық негізін қалаушылары ішкі сезім арқылы баса көрсетті. Осы даму, еврей мистикалық дәстүрінің жоғары деңгейі, философия мен мистицизмді адамдық тілмен түсіндіріп, осылайша байланыстырады.

Яһуди экзистенциализмі

Қазіргі еврей философиясының маңызды бағыттарының бірі – экзистенциализм арқылы иудаизм теориясын жасауға жасалған әрекеттер болды. Алғашқы еврей экзистенциалистік философтардың ішінде орыс еврей философы Лев Шестов (Ехуда Лейб Шварцман) бар еді. 20-шы ғасырдың бірінші жартысындағы ең ықпалды еврей экзистенциалистерінің бірі – Франц Розенцвейг. Розенцвейг 19-шы ғасырдың неміс философы Георг Вильгельм Фридрих Гегель туралы докторлық диссертациясын зерттеу барысында Гегельдің идеализміне қарсылық көрсетіп, экзистенциалдық көзқарас қалыптастырды. Розенцвейг бір кезде христиан дініне өтуді қарастырған, бірақ 1913 жылы еврей философиясына қайта оралды. Ол философ және Герман Коэннің шәкірті болды. Розенцвейгтің маңызды еңбегі – «Құтқарылу жұлдызы» – оның жаңа философиясы, онда ол Хашем, адамзат және әлем арасындағы қарым-қатынасты жаратылыс, аян және құтқарылу арқылы байланысқан күйде бейнелейді. Православ раввин Джозеф Соловейчик, консервативті раввиндер Нил Гиллман және Эллиот Н. Дорфф та экзистенциалисттер ретінде сипатталған. Француз философы және Талмудқа түсіндірме беруші Эммануэль Левинас, оның философиядағы феноменологиялық дәстүрден өркендеген көзқарасы, сондай-ақ еврей экзистенциалисі ретінде танылған.

Яһуди рационализмі

Рационализм еврейлер арасында танымал көзқарас ретінде қайта жанданды. Қазіргі еврей рационализмі көбінесе Маймонид сияқты ортағасырлық философтардың және Герман Коэн сияқты заманауи еврей рационалистерінің идеяларына сүйенеді. Коэн – 20 ғасырдың басында мансабының соңында еврей тақырыптарына бет бұрған, Маймонидтің идеяларын қабылдаған неміс-еврей неокантиан философы. Америкада Стивен Шварцшильд Коэннің мұрасын жалғастырды. Тағы бір белгілі заманауи еврей рационалисті – Ленн Гудман, ол ортағасырлық еврей рационалистік философиясының дәстүрлерін дамытады. Консервативті раввиндер Алан Миттлмен (Jewish Theological Seminary) және Эллиот Н. Дорфф (American Jewish University) өздерін рационалистік дәстүрдегі адамдар деп есептейді, сондай-ақ Торонто университетінің Дэвид Новак та. Новак рационализмнің бір түрі болып табылатын табиғи құқық дәстүрінде жұмыс істейді. Қазіргі Израильдегі рационалистік дәстүрдегі философтарға Дэвид Хартман және Моше Халбертал жатады. Израильдегі кейбір православие рационалистері «қайта жаңартушы» көзқарас ұстанады, раббиндік иудаизмді жеңілдету және барлық еврейлерді, олардың мәртебесіне немесе иудаизмнің бағытына қарамастан, Халаха, Мицвот, Кашрут ережелерін сақтауға және Маймонидтің «Иманның 13 қағидасын» қабылдауға шақыру үшін бұрынғы құралдарды іздейді. Дор Даим және Рамбамистер – мистиканы «сенімсіз жаңалық» деп қарастырып, заңдар мен ережелердің анық және тұжырымды жиынтығына қарсы тұратын екі топ. Бұл рационалистердің пікірінше, діни принциптерді адам ақылы мен зиясының барлық мүмкіндіктерін пайдалана отырып зерттемеу – ұят пен ар-ұятты жоғалтуға әкеледі. Адам өз сенімінің бастауын түсінуге және оның дұрыстығын анықтауға тырыспаса, оны дана немесе көреген деп санауға болмайды.

Холокост теологиясы

Яһуди діні дәстүрлі түрде Құдайдың шексіз күшті, барлықты білетін және толық мейірімді екенін үйретеді. Дегенмен, бұл талаптар әлемдегі зұлымдықтардың көптігімен күрт қайшы келеді. Монотеистердің кездесетін ең қиын сұрақтарының бірі – «Құдай туралы осы түсінік пен зұлымдықтың болуын қалай үйлестіруге болады?», немесе «жамандық болмаса, жақсылық болу мүмкін бе?», «шайтан болмаса, Құдай қалай болуы мүмкін?» Бұл – зұлымдықтың мәселесі. Барлық монотеистік діндерде осы мәселеге көптеген жауаптар (теодициялар) ұсынылған. Алайда, Холокосттағы зұлымдықтың ауқымын ескере отырып, көптеген адамдар бұл тақырыптағы дәстүрлі көзқарастарды қайта қарастырды. Холокосттан кейін адамдар қалай сенім сақтай алады? Бұл яһуди философиялық көзқарастары Холокост теологиясы туралы мақалада талқыланады.

Қайта құрушы теология

20 ғасырдың басында қалыптасқан яһуди философиясының ең даулы түрі рабби Мордехай Капланның діни натурализмі болды. Оның теологиясы Джон Дьюидің прагматикалық философиясының бір түрі еді. Дьюидің натурализмі атеистік сенімдерді діни терминологиямен үйлестіріп, дәстүрлі иудаизмге сенімін жоғалтқандарға арналған философия құруға бағытталған. Орта ғасырлардағы еврей ойшылдарымен келісе отырып, Каплан ХаШемнің жеке тұлға емес екенін, ал ХаШем туралы барлық антропоморфтық сипаттамалардың, ең жақсы жағдайда, толық емес метафоралар екенін айтты. Капланның теологиясы одан да әрі барып, ХаШемнің адамның өзін толыққанды дамытуына мүмкіндік беретін барлық табиғи процестердің қоры екенін мәлімдеді. Каплан: "ХаШемге сену – адамның жануарлық деңгейден жоғары көтерілуі және адам қоғамынан зорлық-зомбылық пен қанаушылықтың барлық түрлерін жоюға ұмтылуы дегенді білдіреді" деп жазды.

Процесс теологиясы

Соңғы кездегі үрдіс – яһуди теологиясын процесс философиясы, әсіресе процесс теологиясы тұрғысынан қарастырып қайта құру. Процесс философиясы ғаламның негізгі элементтерін тәжірибелік сәттер деп қарастырады. Осы түсінік бойынша, адамдар нақты объектілер деп ойлайтын нәрселер іс жүзінде осы тәжірибелік сәттердің тізбегі болып табылады. Тәжірибелік сәттерді топтарға біріктіруге болады; мысалы, адам сияқты күрделі нәрсе – көптеген кіші тәжірибелік сәттердің жиынтығы. Бұл көзқарас бойынша, ғаламдағы барлық нәрсе тәжірибемен сипатталады (осыны санамен шатастырмау керек); бұл жүйеде сана мен материяның екіұштылығы жоқ, себебі «сана» – тәжірибелі жандардың жоғары дамыған түрі ретінде қарастырылады. Осы дүниетанымының негізгі қағидасы – барлық тәжірибелер бұрынғы тәжірибелердің әсерімен қалыптасады және болашақ тәжірибелерге әсер етеді. Бұл әсер ету процесі ешқашан детерминистік болмайды; тәжірибелік сәт – басқа тәжірибелерді қабылдап, түсіну және оларға реакция жасау процесінен тұрады. Осы «процесс» процесс философиясының мәнін құрайды. Процесс философиясы Құдайға тәжірибелік сәттер әлемінде ерекше орын береді. Құдай барлық басқа тәжірибелік сәттерді қамтиды, бірақ олардан асып түседі; осылайша процесс философиясы – пантеизмнің бір түрі. Процесс теологиясының бастапқы идеяларын Чарльз Хартсхорн (1897–2000) әзірледі және олар британдық философ Сэмюэл Александрдың (1859–1938) және раввиндер Макс Кадушиннің, Милтон Штайнбергтің, Леви А. Оланның, Гарри Сломинскийдің және Брэдли Шавит Артсонның ішінде бірқатар еврей теологтарына әсер етті. Ибраһим Джошуа Хешель де осы дәстүрмен байланысты.

Кабала мен философия

Кабала хареди православтық иудаизмнің орталық бөлігі болып қала берді, ол жалпы философияны қабылдамаған, бірақ хасидизмнің Хабад бағыты философияға көбірек ықылас көрсетті. Ал 20 ғасырдың соңында православиеден тыс еврей ойларында Кабалаға қызығушылық қайта жанданды. Академиялық зерттеулерде Гершом Шолем еврей мистикасын сыни тұрғыдан зерттеуді бастады, ал православиелік емес еврейлік бағыттарда – еврейлік жаңару және нео-хасидизм құлшылықты руханиландырды. Көптеген философтар мұны философияның бір түрі деп санамайды, себебі Кабала – мәтіндік түсіндірудің эзотерикалық әдістерінің жиынтығы. Мистицизм көбінесе философияның баламасы ретінде түсініледі, философияның нұсқасы емес. Кабаланың қазіргі заманғы сыншыларының бірі – Ихья Кафах, ол "Милхамот ха Шем" (Аттың соғыстары) атты кітап жазып, онда Зохардың бұрыс ілімдері мен Исаак Лурияның жалған Кабаласы деп санайтын нәрсеге қарсы шықты. Ол Дор Даим қозғалысын бастаушы ретінде танылады. Ишая Лейбовиц рабби Ихья Кафахтың "Милхамот ха Шем" кітабындағы пікірлерін бөлісіп, осы пікірлерді көптеген еңбектерінде кеңінен дамытты.