Кіріспе

Мәдинаға көшіп келгенге дейін өмірінің алғашқы 52 жылы Мұхаммед, соңғы ислам пайғамбары, өмірінің алғашқы 53 жылы (шамамен 570-632 жылы) Хижраға дейін Меккеде туып, өмір сүрді. Бұл кезең оның пайғамбарлық жариялауымен ерекшеленеді. Мұхаммедтің әкесі Абдулла ибн Абд әл-Мұтталиб ол туылмай тұрып қайтыс болды. Анасы оны 6 жасқа дейін өсіріп, 577 жылы Абуа қаласында қайтыс болды. Мұхаммедті әжесі Әбд әл-Мұтталиб, содан кейін ағасы Әбу Талиб ибн Абд әл-Мұтталиб тәрбиеледі. Мұхаммед Сирияда сәтті сауда жасағаннан кейін Хадижа бинт Хувейлидке үйленді. Хадиджа мен Әбу Талиб қайтыс болғаннан кейін, Мұхаммед Сауда бинт Зам'а мен Айшаға үйленді. Мұсылмандар Мұхаммед пайғамбарға аян 610 жылы басталған деп есептейді. Бастапқыда мұсылмандар қатарына тек Мұхаммед пен оның кейбір жақын достары мен туыстары кірді. Алайда, Құрайш пен басқа да араб тайпаларының көбі оның сөздерін құрметтеп, хабарын қабыл алғандықтан, олардың басым көпшілігі, соның ішінде тайпа басшылары мен оның кейбір туыстары, мысалы Абу Лахаб, қарсылық білдірді, мазақ етті және ақырында оның кланы, Бану Хашимді бойкот етті, Мұхаммед пен оның ізбасарлары қорланды, шабуылға ұшырады және Абесинияға жер аударылуға мәжбүр болды. 620 жылы Исра мен Мираджді бастан кешіргеннен кейін және Мединадан делегацияларды және әл-Ақабада қалада тұратын екі араб тайпасынан қорғаныс уәделерін алғаннан кейін Мұхаммед серіктеріне 622 жылы өзі көшіп келуден бұрын, біртіндеп қалаға көшіп кетуді тапсырды. Құран, Мұхаммедтің алғашқы өмірбаяны (сира) және хадистер әдебиеті Мұхаммедтің өмірінің осы кезеңін суреттеуде ерте және қазіргі тарихшылар қолданатын негізгі көздердің бірі болып табылады. Кейбір дереккөздердің шынайылығына қатысты сұрақтар туындағанмен, көптеген ғалымдар оларды кейбір түзетулерімен бірге Мұхаммедтің Меккедегі ерте өмірінің түпкілікті дереккөздері ретінде қабылдады.

Өмірбаян

Арабия түбегі негізінен құрғақ және жанартаулық болды, сондықтан оазистер мен бұлақтардан басқа жерде егіншілік қиындады. Осылайша Арабияның жер бедері осы оазистердің маңында қалалар мен қалалармен қапталды, олардың екеуі көрнекті болды Мекке мен Медина (ол кезде Ясриб деп аталатын). Шөл даладағы өмір сүру үшін қауымдастық өмір сүру өте маңызды болды, өйткені адамдарға қатал орта мен өмір салтына қарсы қолдау қажет болды. Осылайша рулар бірлікте әрекет ету қажеттілігімен жігерлендірілді. Бұл бірлік қанның байланысына негізделген. Арабияның халқы көшпелі немесе тұрақтанған адамдар болды, біріншісі бір жерден екінші жерге су мен жайылым іздеп, екіншісі қоныстанды және сауда мен ауыл шаруашылығына назар аударды. Көші-қоншылар (немесе бедуиндар) өмір сүруі, сондай-ақ, кербендер немесе оазистерді басып алудан ішінара тәуелді болды; сондықтан олар мұны қылмыс деп көрмеді. Медина үлкен гүлденген ауыл шаруашылығы қонысы болды, ал Мекке айналадағы көптеген тайпалар үшін маңызды қаржы орталығы болды. Дәстүрге сәйкес Мұхаммедтің өзі Ыбырайымның ұлы Ысмайылдың ұрпағы болған.

Шежіре, тууы және балалық шағы

Мұхаммед Рабиғ әл-Аувал айында дүниеге келді. Ислам тарихшылары Мұхаммедтің туған жылы 570 жыл деп белгілейді, бұл Фил жылымен сәйкес келеді. Алайда соңғы зерттеулер бұл оқиғаның 568 және 569 жылдардағы оқиғаларға қарағанда ертерек болғанын дәлелдеді. Мұхаммедтің туылған күні әр түрлі ислам секталары арасында әртүрлі, көпшілігі сүннилер 12 Рабиғұл-аувалды Ибн Исхактың туылған күні ретінде қабылдайды. Басқа пікірлер Рабиғұл-аувалдың 2-ші, 8-ші немесе 10-шы күндерін айтады, ал шииттер бұл күн сол айдың 17-ші күні таң атқан деп санайды. Мұхаммед Құрайш тайпасын құрайтын көрнекті кландардың бірі Бану Хашимнің отбасында дүниеге келді, бірақ Мұхаммедтің ерте өмірінде отбасы өркендеген жоқ сияқты. Оның ата-анасы - Абдулла ибн Абдул-Мутталиб бен Хашим бен Әмина бинт Вахб. Мұхаммедтің әжесінің әжесі Сальма бинт Амр, Мединаның Хазрадж тайпасынан шыққан ықпалды яһуди әйел болды, сондықтан Мұхаммед араб-иудейлердің аралас тегіне ие болды. Мұхаммедтің өмірбаянын жазған Ибн Исхактың айтуынша, Мұхаммедтің бабасы Абд әл-Мұтталиб баланың атын ойлап тапқан, бұл кезде Арабия түбегінде мүлдем белгісіз болған. Мұхаммедтің әкесі Абдулла оның туғанына алты ай қалғанда қайтыс болды. Мұхаммедті туылғаннан кейін көп ұзамай шөл даладағы бедуиндер отбасында тұруға жіберді, өйткені шөл даладағы өмір сәбилерге дені сау деп саналды. Мұхаммед Халима мен оның күйеуімен екі-үш жасқа дейін бірге болды. Ол анасымен бірге Меккеде келесі үш жыл бойы өмір сүрді, содан кейін оны Мәдинаға (содан кейін Ясриб деп аталатын) апарып, анасының туыстарын аралады. Екі ата-анасынан айырылған Мұхаммедтің бабасы Абд әл-Мұтталиб баланы асырап алды. Екі жылдан кейін оның бабасы қайтыс болады, Мұхаммедті оның ағасы Әбу Талиб, Бану Хашимнің басшысы тәрбиелейді. Мұхаммед ағасымен бірге тұрып, Мекке қаласының шетінде қой бағумен айналысады. Ол өзінің ағайындысын бірнеше сауда сапарларына ертіп жүреді. Бұл сапарлар Мұхаммедті мәдени әртүрлілік пен әр түрлі діни дәстүрлерге ұшыратты. 9 жасында ол әкесінің ағасы Әбу Талибпен бірге Сирияға сапарға шықты. Мұсылмандар оның Босра қаласында Бахирамен кездескенін айтады.

Аянға дейінгі ересектік

Өмірінің кейінгі кезеңінде, ағасымен сауда сапарларына қатысқан Мұхаммед саудагер болып жұмыс істеді және Үнді мұхиты мен Жерорта теңізі арасындағы саудаға қатысты. Саудагерлік өмірінде Мұхаммед "Ынағатты" (الأمين) ретінде танымал болды және даулардың әділ төрешісі ретінде іздестірілді. Қағбаның кейбір бөліктері су тасқыны кезінде қиратылғаннан кейін, қайта құру аяқталмай қалған кезде, Құрайштың әртүрлі тайпаларының басшылары арасында Қара тасты қайсысы орнына қою керектігі туралы келіспеушіліктер туындады. Осы келіспеушіліктер шиеленісті күшейтуге әкелді, ал олар Харамға кіретін келесі адамның кеңесіне құлақ асуға келіспей жатып, соғыс жақын көрінді. Мұсылмандар Мұхаммед осы адам деп санайды, ол шапанын жайып, тасты ортаға қойып, төрт ірі кланның мүшелеріне оны белгіленген орнына көтеруді тапсырды, содан кейін оны өз қолымен қауіпсіз орналастыруды қамтамасыз етті.

Хадижа бинт Хувейлидке үйлену және Зейд ибн Хаританы асырап алу

Хадижа бинт Хувайлид, саудагер және жесір әйел, Мұхаммедтен оның сенімділігін естігеннен кейін, Сириядағы коммерциялық операцияларды басқаруды сұрады. Мұхаммедтің ерекше табысқа жеткеніне таңғалған Хадижа досы Нафиса арқылы Мұхаммедке үйлену туралы ұсыныс жібереді. Мұхаммед бұл ұсынысты қабыл алып, Хадижаға үйленді. Хадиджа Мұхаммедке құл жігіт Зейд ибн Харитаһты берді, оны Мұхаммед кейін асырап алады. Ибн Исхак Хадиджаның Мұхаммедке алты бала туғанын жазған: Әл-Қасым есімді ұл (екінші жасында қайтыс болды), содан кейін төрт қыз, Зейнаб, Руқайя, Умм Күлтум, Фатима және тағы бір ұл, Абдулла (екінші жасында қайтыс болды). Абдулланың өліміне, Мұхаммедтің ағасы Әбу Талибті үлкен отбасын қамтамасыз етудің ауыртпалығынан арылту және Әбу Талибтің қаржылық жағдайына байланысты Мұхаммед Әбу Талибтің ұлы мен оның туысы Әлиді өз үйіне алды. Мұхаммед Зейді де асырап алып, оған Зейд ибн Мұхаммед деген есім берді. Мұсылмандар бұл атау Құранның 33-ші сүресіндегі кейбір аяттардың аян болуымен жарамсыз деп санайды, онда асырап алынған балаға неке немесе мұрагерлік арқылы табиғи бала ретінде қарауға болмайды деп айтылған. Сондықтан асырап алынған балаға өзінің биологиялық әкесінің есімі берілуі керек еді. Сондықтан Зейдтің аты Зейд ибн Харитаға қайтадан айналдырылды. Ислам дінінің пікірінше, Хира тауына 610 жылы, 13 жыл бұрын келген Мұхаммедтің бір сапарында Жәбірейіл періште Мұхаммедке хабарласып, Құранның 96-шы сүресінің келесі аяттарын оқуға бұйырды: "Әл-Алак: "Біліңдер! (немесе оқыңыз!) (Әй, Мұхаммед!) Өзіңді пенде етіп жаратқан, Раббыңның атымен (алғашқыда) оқы! Ол пендеге білмейтінін үйретті. (Осылай Аллаһ) оған (жазуды) үйретті. (Құран) Суннилердің көпшілігі Мұхаммедке алғашқы аяндарды алған кезде қатты уайымдаған деп санайды, бірақ рух жақындап, оған Құдайдың елшісі ретінде таңдалғандығын айтты және Мұхаммед үйге оралып, Хадиджа мен оның христиан туысы Уарака ибн Науфалдан жұбаныш пен сенімділік алды. Шиит мұсылмандары Мұхаммедтің Жәбірейілдің пайда болуына таңғалмағанын, қорықпағанын, қайта, оны күткендей қарсы алғанын айтады. Алғашқы аяннан кейін үш жылдық үзіліс болды, ол уақытта Мұхаммед өзін дұғалар мен рухани тәжірибелерге арнады. (Мұхаммед Ғ.С.) "Раббың сені тастаған жоқ, жек көрген де жоқ. (Құранды) оқымасаң, сенен кейін келгендердің ешқайсысы да оны жалған деп ойлап шығармайды.

Миссия және алғашқы әрекеттер

Мұхаммедтің жаңа дінді уағыздаудағы алғашқы күш-жігері бір идеалды уағыздауға бағытталған: монотеизм. Құранның осы кезеңде түсірілген деп саналатын сүрелері, Мекке сүрелері (السور المكّيّة) ретінде белгілі, Мұхаммедке Алланың есімін жариялауға және мадақтауға бұйрық береді, оған мүсіндерге құлшылық етпеуге немесе басқа тәңірлерге құлшылық етпеуге және тек оған ғана ғибадат етуге нұсқау береді. Исламға алғашқы кіргендерге Мұхаммедтің әйелі Хадиджа, оның туысы Әли, оның асырап алған ұлы Зейд, оның мейірбикесі Умм Айман және оның досы Әбу Бәкір кірді. Құрайшылдардың өте аз бөлігі Мұхаммедтің хабарына мән берді; көпшілігі оны елемеді, ал аздары оны мазақ етті. Уэлчтің айтуынша, Құранның алғашқы аяттары "монотеизмнің догматикалық тұжырымдамасына негізделмеген, бірақ жалпы моралдық және діни үндеулерге негізделген", әрі бұл Меккелік сүрәлердің негізгі тақырыптары адамның өз Жаратушысына қатысты моральдық жауапкершілігін қамтиды: өлгендердің қайта тірілуі, Сот күні тозақтағы азаптар мен жұмақтағы ләззат туралы жан-жақты сипаттамалармен толықтырылды, табиғат пен күнделікті өмірдің ғажайыптары, Құдайдың белгілері және адамдардың ашкөздігі мен кедейлерді қанауды ескеруі мүмкін үлкен биліктің бар екендігінің дәлелі. Ертедегі діни міндеттердің негізі де қаланды және Құдайға сену, күнәлардың кешірілуін сұрау, жиі дұға ету, мұқтаждарға көмек көрсету, алдау мен байлықты сүюді жою, пәктікті және ертедегі Арабияда кең тараған әйелдерді өлтірудің алдын алу. 613 жылы Құран Мұхаммедке "жақын туыстарыңа ескерту жаса" деп бұйырды, бұл қоғамдық уағыздау кезеңін бастады. Бір күні Мұхаммед Ас-Сафа тауына көтеріліп, ру басшыларын шақырды. Мұхаммедті ешқашан өтірік айтқанын естімеген басшылардың оған сенетіндігіне сенімді болғаннан кейін ол Алланың бірлігін жариялады. Кейіннен Мұхаммед өзінің хабарының мәнін жеткізген және қолдаған кешкі ас ұйымдастырды. Бұл оқиғаларда Мұхаммед өзінің ағаларының бірі Әбу Ләхабтың қатал қарсылығына тап болды.

Ертедегі мұсылмандардың қарсылығы мен қудалануы

Мұхаммедтің сөздеріне консервативті оппозиция пайда болды. Ибн Садтың айтуынша, Мәккәдегі қарсылық Мұхаммедтің "Меккеліктердің [Алладан] басқа құлшылық еткен тәңірлері туралы қорлық сөз айтып, олардың ата-бабаларының өлімге кесілгенін" айтқаннан басталған. Уатттың айтуынша, Мұхаммедтің ізбасарлары Меккеде күш жинаған сайын, олар жергілікті тайпалар мен қаланың билеушілеріне жаңа ішкі қауіп төндірді, олардың байлығы Меканың діни өмірінің ошағы болған Каабаға жыл сайынғы қажылық сапарға байланысты болды. Мұхаммед оны құлатумен қорқытты; оның Меканың дәстүрлі дінін айыптауы оның өз тайпасы Курайшқа айрықша жағымсыз болды, өйткені олар Каабаның қамқоршылары болды. Мұхаммедтің исламдық тобы мен Құрайштың басқа мүшелері арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады. Мұхаммедтің Мекке құдайларын ашық айыптауы жауыздық реакциясын туғызды, ол негізінен физикалық зияннан қорғалды, өйткені ол Бану Хашимге тиесілі еді; Мұхаммедке жарақат беру Бану Хашим мен Қурайшының қалған бөлігі арасындағы қанды қақтығысты ашумен, ру басшыларының заңдылығы мен адамгершілігін бұзумен қауіп төндірді, сондықтан Қурайшылар Мұхаммедке зиян келтіруге немесе өлтіруге асықты. Исламның дәстүрлі деректері бойынша, Құрайш алғаш рет мұсылмандарды олардың дұғаларын үзіп мазақ етті. Батыстағы ғалымдар Мұхаммедтің ізбасарларын қудалау мен жамандыққа ұшырату туралы деректерді қабылдады. Мұхаммедтің көптеген ізбасарлары қудаланды, зорланды және қуғынға ұшырады. Екеуі, Ясир бин Әмір мен Сумайя бинт Хаббат, азаптап, өлтірілді. 615 жылы мұсылмандарға қарсы зорлық-зомбылық күшейген кезде Мұхаммед өз ізбасарларының Ақсум патшалығына көшіп кетуін ұйымдастырды және мұнда христиан патшасы әл Негашидің қорғауында шағын колония құрды.

Омардың исламды қабылдауы және хашимиттерді қуу

Сунни мұсылмандары Мұхаммедтің Ислам ісіне Умар ибн әл-Хаттабтың немесе Амр ибн Хишамның дінін өзгертуі арқылы күшейту үшін дұға еткеніне сенеді. Омар Мұхаммедтің уағыздауына қарсылық білдіріп, оған қарсылық білдірді. Мұхаммедтің уағыздауынан ашуланып, ол ақырында Мекке қоғамындағы бөлінулерге әкелді, ол бөлінулерге жауапты деп санаған Мұхаммедті өлтіруге шешім қабылдады. Мұхаммедті өлтіруге бара жатқанда, Омар әпкесі ислам дінін қабылдағаны туралы хабардар болады. Ол қарындасының үйіне жақындап қалған кезде, оның Құран оқып жатқанын естіді. Ақырында, Омар бұл сөздерді әдемі және асыл деп санап, ислам дінін қабылдады, бұл туралы бірден жариялады. Омардың тәңірге бет бұруына риза болған мұсылмандар енді Қағбада ашық дұға ете алды, өйткені пұтқа табынушылар өзінің күшті мінезімен танымал болған Омармен бетпе-бет келуден бас тартты. Қауіпсіздік екі-үш жыл бойы жалғасты, бірақ ақыр соңында құлдырап кетті, өйткені ол өз мақсатына жетпеді және Құрайш ішіндегі хашимиттерге жанашыр адамдар ақыр соңында келісімді жою үшін бірікті.

Хадиджа мен Әбу Талибтің өлімі және Мұхаммедтің Таифке сапары

Мұхаммед пайғамбардың пайғамбарлық міндетін алғанына 9 жыл өткен соң, оның хабарларын ең берік қорғаған екі адам, әйелі Хадиджа мен ағасы Әбу Талиб қайтыс болды. Әбу Талибтің өлімімен Бану Хашим тайпасының басшылығы Мұхаммедтің басқа ағасы Әбу Лахабқа, Мұхаммед пен исламның қатал жауына берілді. Әбу Лахаб көп ұзамай Мұхаммедтен кланның қорғауын алып тастады, бұл Мұхаммедті өлім қаупіне ұшыратты, өйткені кланның қорғауын алып тастау оның өлтірілуі үшін қан кекінің талап етілмейтінін білдірді. Мұхаммед кейін Меккеге жақын Таиф деген басқа бір маңызды араб қаласынан өзіне қорғаушы табуға тырысты, бірақ оның әрекеті сәтсіз болды, өйткені ол қалада таспен атқыланды. Исламның кейбір батыс ғалымдары ең көне мұсылман дәстүрі ретінде танылған саяхат аспан арқылы Меккедегі қасиетті қоршаудан Байт әл Мамурға (Кабаның аспандық рекреациясы) дейін; басқалары Мұхаммедтің Меккеден Иерусалимдегі Байт әл Макдиске саяхатқанын анықтайды. Құрайш Мұхаммедтің хабарына көп мән бермегендіктен, Мұхаммед оның хабарын Меккеге жиі келетін саудагерлер мен қажыларға тарата бастады. Бірнеше рет сәтсіз келіссөздер жүргізгеннен кейін, ол Мединадан келген кейбір адамдардан үміт тапты. Ясрибтің араб халқы бір тәңірге сенуші еді, өйткені сол қалада яһуди қауымы бар еді. Мұхаммед Мединаның екі руы - аус және хазрадждің бірнеше мүшелерімен екі рет Минаға жақын Аль-Ақаба деп аталатын төбеде кездесті, онда олар Мұхаммедке адалдықтарын білдірді және егер ол Мединаға көшіп барса, Мұхаммедті қорғауға келісті. Әл-Ақабада берген уәдесінен кейін Мұхаммед өз ізбасарларын Мединаға көшіп кетуге шақырды. Құрайш мұсылмандардың қалаға көшіп келуін тоқтатуға тырысты, бірақ мұсылмандардың барлығы дерлік қаладан кетуге үлгерді.

Хиджра

Мұсылмандар Мұхаммедті Алла Тағаланың Мединаға көшіп кету туралы бұйрығын күткен деп санайды. Мұхаммед пайғамбар бұл бұйрықты естіген соң, сол түні Меккеден кетуге ниетті болды. Құрайш әулеті оның үйін қоршап алды. Мұхаммед жоспарланған қастандық жасалатын түні үйінен шықты. Құрайш мүшелеріне тиесілі бірнеше заттарды иеленуіне байланысты Мұхаммед өзінің қаржылық міндеттемелерін өтеу үшін Әлиден қалуды сұрады. Али Мұхаммедтің шапанын киіп, өлтірушілерді Мұхаммед әлі де кетпеген деп ойлауға итермеледі. Мұны аңғарған соң, Мұхаммед Әбу Бәкірмен бірге қаладан кетіп қалған. Али бұл әрекетке аман қалды, бірақ Мұхаммедтің тапсырмасын орындау үшін Меккеде қалып, өмірін қайтадан қауіпке тікті: Мұхаммедке сақтап қалу үшін сеніп тапсырылған барлық мүлік пен мүлікті иелеріне қайтару. Содан кейін Әли анасы Фатима бинт Асад, Мұхаммедтің қыздары Фатима мен Умм Күлтум, сондай-ақ Мұхаммедтің әйелі Сауда және бала күтуші Уммм Айманмен бірге Мединаға барды. Мұхаммед пен Әбу Бәкір саяхаттарын жалғастыру алдында Меккеден тыс Тавр тауының басындағы үңгірге бас сауғалады. Құрайшыларды алдап, Мұхаммед алғашқы бірнеше күн бойы оңтүстікке, Мәдинаға қарсы бағытта жүрді. Кейін Мұхаммед пен Әбу Бәкір Қызыл теңізге бет алып, жағалаудан Мединаға дейін жүріп, 622 жылы 27 қыркүйекте Кубаға жетеді. (10-20 Рамазан, 8 хиджри). Құранның мәтінін жалпы университет ғалымдары Мұхаммедтің айтқан сөздерін жазу үшін қарастырады, өйткені батыс академиялық әлемдегі нұсқаларды іздеу үлкен мәнге ие ешқандай айырмашылықтарды бермеді. Алайда Құран негізінен Мұхаммедтің идеологиялық және рухани ойларын жазады және оның қаладағы өмірінің егжей-тегжейін тек бөлшекті түрде айтады, бұл оның немесе оның ізбасарларының Меккедегі өміріндегі оқиғалардың хронологиялық реттілігін қайта құруды қиындатады. Мұхаммедтің қазіргі заманғы өмірбаяндары Меккедегі әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-саяси аспектілерді қайта құруға тырысады және Құранның идеологиялық аспектілерін осы тұрғыда оқып шығады. Мұның ішінде Мұхаммедтің ерте өмірбаяндары (сера), әсіресе Ибн Исхак (шамамен 704-767 жж.) және Ибн Сад (шамамен 784-845 жж.) жазған өмірбаяндар, ал Хадистер әдебиетінде Мұхаммедке қатысты цитаталар, Ислам ғалымдары құрастырған Аль Бухари (шамамен 810-870 жж.) және Муслим ибн Хаджадж (шамамен 815-875 жж.) Ең көне сақталған сера Ибн Исхақтың "Сіра Расулуллаһ" кітабы. Түпнұсқасы жоғалғанмен, оның бөліктері Ибн Хишам мен әл-Табаридің қайта қарауында сақталған. Көптеген тарихшылар бұл биографиялардың дұрыстығын мойындайды, бірақ олардың дұрыстығын анықтау мүмкін емес. Уильям Монтгомери Уотттың айтуынша, заң саласында, бұл жай ғана өнертабыс болуы мүмкін. Алайда, тарихи салада, ерекше жағдайларды қоспағанда, материал толықтай жасалып шығарылмай, "түйіндік пішіндеуге" ұшыраған болуы мүмкін. Хадистердің дамуы Ислам тарихының басындағы Мұхаммедтің өмірбаянына маңызды үлес қосқан элемент болып табылады. Батыстың ертедегі ғалымдары арасында осы оқиғаларға қарсы жалпы тенденция болды және кейінгі кезеңдерде жиналған есептер оларды ойдан шығарылған деп қарастырды. Леоне Каетани Абдулла ибн Аббас пен Айшаға тарихи есептерді жатқызуды негізінен ойдан шығарылған деп санайды. Вильферд Маделунг барлық нәрсені бірден жоққа шығаруды қабылдамады. Мадельунг пен кейбір кейінгі тарихшылар кейінгі кезеңдерде жинақталған аңыздарды жоққа шығармайды және оларды тарих тұрғысынан және оқиғалар мен кейіпкерлермен үйлесімділігі негізінде бағалауға тырысады. Сунни мұсылмандар Сахих әл-Бухари мен Сахих Мұсылман, Әл-Бухари мен Муслим ибн Хаджадж жасаған хадистер жинағын ең беделді хадистер жинағы деп санайды. Әл-Бухари 16 жылдан астам уақыт бойы 1 600 000-нан астам хадис жинап, олардың ішінен ең жақсыларын 7 397 деп тапты. Бұл дәстүрлердің көбісі Мұхаммедтің өмірімен байланысты. Шииттер үшін Мұхаммедтің ұрпақтары - имамдардың сөздері мен іс-әрекеттеріне осы билік берілген. Бастапқыда ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп, жинақталғаннан кейін, бұл сөздердің кейбіреулері, олардың берілу тізбегіне сәйкес, Мұхаммедтің сөздері болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Боуэрсок, Глен Уоррен; Грабар Олег (1999). Ежелгі антикалық дәуір: классикалық дәуірден кейінгі әлемге арналған нұсқаулық. Гарвард университетінің баспасы. Родинсон, Максим, Мұхаммед: Ислам пайғамбары, Таурис Парк паппері, 2002.