Кіріспе

Дамбулла үңгірінің ғибадатханасы (; ), Дамбулланың алтын ғибадатханасы деп те аталады, Шри-Ланканың әлем мұрасы болып саналатын (1991) орны, елдің орталық бөлігінде орналасқан. Бұл жер Колумбоның шығысында, Кандидің солтүстігінде және Маталедің солтүстігінде орналасқан. Дамбулла - Шри-Ланкадағы ең үлкен және жақсы сақталған үңгір ғибадатхана кешені. Таудың биіктігі 160 м. Айналадағы аймақта 80-нен астам үңгір бар. Басты қызығушылықтар мүсіндер мен суреттер салынған бес үңгірге бөлінген. Бұл суреттер мен мүсіндер Будданың өмірімен байланысты. Барлығы 153 Будда мүсіні, үш Шри-Ланка патшаларының мүсіні және төрт құдай мен құдайдың мүсіні бар. Соңғыларына Вишну мен Ганеша кіреді. Қабырғалардағы суреттерге Мараның азғыруы мен Будданың алғашқы уағызы жатады. Тарихиға дейінгі Шри-Ланка тұрғындары Буддизм Шри-Ланкаға келгенге дейін осы үңгір кешендерінде өмір сүрген болуы керек, өйткені бұл аймақта 2700 жылдай бұрын, Дамбулла үңгір кешендерінің маңында, Иббанкатуада адам қаңқалары бар жерлеу орындары бар.

Тарих

Бұл ғибадатхана б. з. б. бірінші ғасырға жатады. Оның ішінде үлкен жартастан үстіне құлап жатқан бес үңгір бар. 1938 жылы сәулет құрылысын аркалы колоннадалар мен қақпалы кіреберіспен безендірді. Үңгірлердің ішіндегі төбелерге тау жыныстарының контурлары бойынша күрделі бейнеленген діни бейнелер боялған. Бұл жерде Будда мен бодхисаттвалардың бейнелері, сондай-ақ түрлі құдайлар мен құдайлар бейнелері бар. Дамбулла үңгіріндегі монастырь әлі күнге дейін жұмыс істейді және Шри-Ланкадағы ең жақсы сақталған ежелгі ғимарат болып табылады. Бұл кешен біздің заманымызға дейінгі III және II ғасырларға жатады, ол кезде ол ең ірі және маңызды монастырлардың бірі ретінде құрылған болатын. Анурадхапураның Валагамбасы дәстүрлі түрде б.з.б. Анурадхапурадан жер аударылған ол 15 жыл бойы Оңтүстік Үндістанның узурпаторларынан бас сауғалап, осы жерде өмір сүрді. Ол өзінің астанасын қайтарып алғаннан кейін, ризашылықпен ғибадатхана салдырды. Кейіннен көптеген патшалар бұл үңгірлерді кеңейтіп, 11 ғасырда бұл үңгірлер үлкен діни орталыққа айналды. 1190 жылы Полоннарувадан Нисанка Малла үңгірлерді алтынмен бояп, оған 70-ке жуық Будда мүсіндерін қосты. 18 ғасырда Кенди патшалығы үңгірлерді қалпына келтіріп, бояды.

Бес үңгір

Ғибадатхана әртүрлі көлемді және сәнді бес үңгірден тұрады. Анурадхапура (б.з.д. 1-ғасырдан 993 жылға дейін) және Полоннарува (1073 жылдан 1250 жылға дейін) кезеңінде 150 м биіктіктегі жартастың түбінде салынған үңгірлер Шри-Ланкада табылған көптеген үңгір ғибадатханалардың ішіндегі ең әсерлісі болып табылады. Дамбулла жартасының жұмсақ беткейімен кіру, айналадағы жазық жерлердің панорамалық көрінісін ұсынады, оған 19 км қашықтықтағы Сигирия жартастағы бекінісі кіреді. Күн батқанда үңгірдің кіреберісінде жүздеген құзғындар шапшаңдап келеді. Ең үлкен үңгірдің шығыстан батысқа қарай шамамен 52 м, ал кіреберісінен артқы жағына дейін 23 м. Бұл керемет үңгірдің биіктігі ең биік нүктесінде 7 м. Бұл жерде индуистік құдайлар, патшалар Валагамба мен Нисанкамалла және Будданың ең адал шәкірті Ананда бейнеленген.

Құдай Патшасының үңгірі

Бірінші үңгір Девараджа лена (сингаль тілінде лена - үңгір) немесе "Илаһи патша үңгірі" деп аталады. Монастырьдің құрылуы туралы мәлімет бірінші ғасырдағы брахми жазуында бірінші үңгірдің кіреберісінде жазылған. Бұл үңгірде 14 метрлік Будда мүсіні орналасқан, ол жартастан қаланған. Ол өзінің тарихы барысында сансыз рет боялды және соңғы бояуды 20-шы ғасырда алған болуы мүмкін. Оның аяғында Будданың сүйікті шәкірті Ананда, оның басында Вишну, оның құдайлық күшін пайдаланып, үңгірлерді жаратты.

Ұлы патшалар үңгірі

Екінші және ең үлкен үңгірде Будданың 16 тірі және 40 отырған мүсіндерімен қатар, Саман және Вишну құдайлары бар, оларды қажылар көбінесе гүл шоқтарымен безендіреді. Сондықтан бұл үңгір "Ұлы патшалар үңгірі" деген мағынада "Махараджа Лена" деп аталады. Бөлменің сол жағында тастан ойылған Будда мүсіні Бодхисаттва Майтрея мен Авалокитешвараның немесе Натаның ағаш фигураларымен бірге. Сондай-ақ, мұнда "дагоба" және төбедегі жарықтан шипалы су тамған бұлақ бар. Үңгірдің төбесіндегі 18 ғасырдан басталған ерекше темпералы суреттер Будданың өмірінен, Махамайяның арманынан бастап Мара жынның азғыруына дейінгі көріністерді бейнелейді. Алдағы суреттерде елдің тарихындағы маңызды оқиғалар баяндалған.

Үлкен жаңа монастырь

Үшінші үңгір - Маха Алут Вихара, "Ұлы жаңа монастырь" - Кәнди стилімен қабырға мен төбеге суреттер түсірілген. Бұл суреттер атақты буддалық қайта өркендеуші Кирти Шри Раджасинха (1747 - 1782) патшалық құрған кезде салынған. Бұл жерде 50 Будда мүсінімен қатар, патша мүсіні де бар.

Мүсіндер

Ғибадатхана бөлмелері сингал мүсіндері мен өнерінің көптеген дәуірлерін бейнелейді. Будда мүсіндерінің өлшемдері мен ұстанымдары әр түрлі, ең үлкенінің ұзындығы 15 метр. Бір үңгірдің төбесінде Будданың 1500-ден астам суреті бар.

Қорғау

Дамбулла ғибадатханасының кешенін сақтау, негізінен, қабырғалық кескіндемелерді сақтауға бағытталған. Сенаке Бандаранаяке бұл схемалар 1960 жылдары қабырғалық суреттерді тазалау мен қорғаныш қабығын қолдануды қамтитын бастапқы консервациялау жобасы кезінде тазартылған деп хабарлайды. Дамбулла ғибадатханасының кейінгі сақталу стратегиясы (1982 жылдан бастап) ғибадатхананың 1930 жылдары қайта құрылғаннан бері өзгермеген қазіргі кешеннің бүтіндігін сақтауға бағытталған. Бұл стратегия 1982-1996 жылдар аралығында ЮНЕСКО, Шри-Ланканың мәдени үшбұрышы және Дамбула ғибадатханасы арасында бірлесіп жүзеге асырылған жоба барысында келісілген. Дамбулла ғибадатханасы белсенді рәсімдік орталық болып қала бергендіктен, 1982-1996 жылдардағы жобаның сақтау жоспарлары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының мәртебесіне сәйкес, нысанның инфрақұрылымын және қол жетімділігін жақсартуға бағытталған. Бұл кешендегі қолмен кескен тас төсеніштерді жаңартуды және заманауи жарықтандыруды орнатуды білдірді. Ғибадатхананың инфрақұрылымына қосымша инвестициялар салу мұражай мен басқа да туристік нысандарды тарихи кешеннен алыстатып салды. 2003 жылы ЮНЕСКО-ның соңғы тексерулері қоршаған археологиялық нысандарға келтірілген залалды азайту үшін кешеннің айналасындағы қорғалған аймақты кеңейтуді ұсынды. 1982-1996 жылдар аралығында жүргізілген консервациялау жобасы негізінен Дамбулладағы сақталған суреттердің 80%-ын құрайтын XVIII ғасырдағы қабырғалық суреттерді сақтауға бағытталған. 1990 жылдардың аяғында бұл нысандардың көпшілігі керемет күйде қалды, ал үлкен ғибадатханалардың (Вихара 3 және Вихара 2) 18-ғасырлық ерекшеліктері әлі де сақталған. 1982-1996 жылдардағы жобада тазалау жұмыстары жүргізілмеген, оның орнына қабырғалық суреттерді тұрақтандыру үшін бірқатар түзету шараларын жүзеге асыруға және адам мен қоршаған ортаға зиянды азайту үшін ұзақ мерзімді сақтау стратегиясын әзірлеуге назар аударылған.