Кіріспе

Грек сөзі (ἀοιδός; көпше: / ἀοιδοί) классикалық грек әншісіне қатысты. Қазіргі заманғы Гомерлік шәкірттерде оны "Илиада" мен "Одиссея" (рапсодамен салыстыру) деп саналатын дәстүрдегі шебер ауызша эпостық ақынның техникалық термині ретінде қолданады.

"Илиада" мен "Одиссея"дағы ән мен поэзия

Классикалық грек тілінде "жыршы" сөзі - "жырлау" етістігінен алынған агент есім. Ол Илиада мен Одиссеяда поэзияға қатысты әртүрлі формада бірнеше рет кездеседі: Илиада 18.490496 (Ахилл қалқаны): торбалар, лиралар мен билермен бірге гименей, үйлену тойы Одиссея 23.133135: әнші Фемиус бастаған бимен бірге үйлену тойы: үйлену тойы жоқ, бірақ Одиссей күйеулерді өлтіріп жатқанда мерекелік әсер қалдырғысы келеді. Илиада 18.567572 (Ахилл қалқаны): бала ән шырқап, лира ойнайды. Ән - линос Илиада 18.593606 (Ахилл қалқаны туралы): жас ерлер мен әйелдер ән биіне қатысады, Одиссея 8.250385: жас ерлер мен әйелдер әнге қатысады; Демодок ән салады және лира ойнайды; оның әні Арес пен Афродитаның махаббатқа қатысты. Илиада 22.391393: Ахиллдің жас жауынгерлері Гектордың денесін өз кемелеріне сүйретіп бара жатқанда, мадақтау немесе өзін-өзі мадақтау әнін жырлайды. 24.720761: Трояда әншілер Гектордың денесі мен әйелдер олар үшін қайғырады;

Әнші мамандығы

Бұл өлеңдерде сипатталған әлемде жазу мүлдем белгісіз (бірақ оның қолданылуы Беллерофонттың оқиғасында айтылған); барлық поэзия "күй", ал ақындар "күйшілер". Кейіннен, V және IV ғасырларда эпикалық поэзияны орындау рапсодия деп аталды, ал оның орындаушысы рапсодос, бірақ бұл сөз ерте эпостарда немесе қазіргі лирикалық поэзияда кездеспейді, сондықтан Гесиод пен Iliad және Odyssey ақындары өздерін рапсодос деп санайтын бола ма, жоқ па, белгісіз (ол Уолтер Беркерттің пікірінше, және кейбір соңғы ғалымдар рапсодос белгілі бір, жазбаша мәтінді орындаушы деп қабылдады және шығармашылық ауызша ақын емес). Тіпті ауызша эпостық поэзияның авторлары қаншалықты маманданығаны белгісіз. Фемь мен Демодок "Одиссеяда" эпикалық емес әндерді де, эпикалық әндерді де орындайды. Алайда, Одиссеядағы кейіпкер Евмейдің кәсіптері болды, ол әншілер, емшілер, көрушілер мен қолөнершілерді қонақ ретінде қабылдауға болады, ал қайыршылар жоқ; Гомер сипаттаған әлемнен тыс, Гесиод кәсіби қызғаныш туралы мақал-мәтел түрінде ұқсас тізім береді: құмырашы құмырашыны жек көреді және қолөнерші қолөнершіні жек көреді; Қайыршы қайыршыдан қызғанады, әнші әншінің әншісі. "Илиада" мен "Одиссея" жырлары бойынша әншілер өздерінің рухын Музалардан алған. Гесиод Музалардың Геликон тауында қой баққан кезде оған қалай келгенін және оған осы рухты бергенін, болашақ пен өткенді әндетуге мүмкіндік бергенін айтады. "Илиада"дағы Тамирис туралы анекдот Музалардың өздері берген нәрселерін алып кететінін көрсетеді. Басқа мәдениеттердегідей, соқыр адамдар кейде әншіге айналады: "Одиссеядағы" Демодок соқыр, ал "Илиада" мен "Одиссеяның" аңызды авторы Гомер соқыр болған деп жиі айтылады. Орындаудың көрермендері жанр мен жағдайларға байланысты әртүрлі болды (жоғарыдағы тізімді қараңыз). "Илиада" да әйелдер қатысып, кейде егістікке алып барады. Сапфоның көптеген өлеңдері әйелдерге арналған және әйелдер аудиториясын болжайды. Аңыздық (эпикалық) поэзия үшін кейде аудитория тек ер адамдар болған деп айтылады; бұл тым көп (мысалы, Пенелопа Одиссеяда суреттелген бір спектакльді тыңдайды және үзіп тастайды), бірақ ертедегі Грекиядағы әйелдердің оқшаулануына байланысты бұл негізінен дұрыс.

"Илиада" мен "Одиссея" шығармаларын

Ауызша айтылатын шығармаларды салыстырмалы зерттеулер арқылы "Илиада" мен "Одиссея" (сонымен қатар Гесиодтың еңбектері) ауызша айтылатын эпостық дәстүрден шыққандығы дәлелденді. Ауызша айтылатын дәстүрлерде мәтіндердің нақты берілуі болмайды; керісінше, әңгімелер бір ұрпақтан екіншісіне көптеген жолдарды есте сақтауға көмектесетін формулаларды қолданатын бардтар арқылы беріледі. Бұл ақындар ертедегі гректер ауызша эпостық дәстүрінің өкілдері болды, бірақ олар туралы аз мәлімет бар. Жазу қай уақытта орын алса да (көп жағдайда б.з.д. 750 және 600 жылдар аралығы ұсынылады), кез келген замандас ақын мен жазушылар бұл оқиғаны байқамаған немесе ақынның атын атамаған. Грек жазбаларының классикалық деректеріне сүйенсек, Гомер осы екі поэма жазылмай тұрып өмір сүрген.