Кіріспе

10 ғасырдағы раввин Саадия бен Йосеф Гаон (882/892 – 942) – Аббасид халифатында қызмет еткен көрнекті раввин, гаон, еврей философы және түсіндіруші. Саадия еврей-араб тілінде кең көлемде жазған алғашқы маңызды раввин. Еврей тіл білімі, халах және еврей философиясы саласындағы еңбектерімен танымал, ол "еврей калам" деп аталатын философиялық мектептің өкілі болды. Осы бағытта оның "Наным мен пікірлер кітабы" атты философиялық еңбегі ежелгі грек философиясының элементтерін еврей теологиясымен жүйелі түрде біріктіруге жасалған алғашқы тытыс болды. Саадия раввиндік иудаизмді қорғау мақсатында караиттік иудаизмге қарсы күресте де белсенділік танытты.

Ерте өмір

Садия 892 жылы Орта Египеттегі Файюм аймағындағы Дилаз қаласында дүниеге келген. 915 жылы 23 жасында Палестинаға көшіп келді, онда Тиберияда ғалым Әбу Катир Яхья әл Катибтің (иврит тілінде Эли бен Ехуда ха Назир деп аталады) шәкірті болды. 926 жылы Саадия Төменгі Месопотамияға қоныстанды, яһудилерге «Вавилония» деп белгілі, және Сура академиясының мүшесі атанды. Саадия «Sefer ha Galui» еңбегінде өзінің яһуди тегін баса көрсетіп, Яһуда ұлы Шеланың асыл әулетінен шыққандығын, ал ата-бабаларының арасында бірінші ғасырдың әйгілі аскеті Ханина бен Досаның бар екенін айтады. Саадия ұлын Доса деп атау арқылы бұл мәлімдемесін растады; бұл ұлы кейіннен 1012–1018 жылдары Сура академиясының гаоны болып қызмет етті. Саадияның әкесі Жүсіп туралы Аарон бен Мейрдің айтқан сөзі сақталған: ол Мысырдан кетуге мәжбүр болған және Саадияның Киелі жерде ұзақ тұрған кезінде Яффада қайтыс болған. «Nisba al Fayyumi» деген сөз Саадияның туған жері – Файюмға сілтеме жасайды, ол Орта Египетте орналасқан; иврит тілінде ол көбінесе «Питоми» деп аталады, бұл Файумның Библиядағы Питоммен қазіргі замандағы сәйкестігінен туындаған, Саадияның еңбектерінде кездесетін ұғым. Саадия 20 жасында өзінің алғашқы маңызды еңбегін – «Агрон» деп атаған еврей сөздігін жазуға кірісті. 23 жасында Анан бен Давидтің ізбасарларына, әсіресе Соломон бен Йерухамға қарсы poleмикалық жазба жазды, осылайша раввиндік иудаизмді қорғау және караиттік иудаизмге қарсы күрестің маңызды кезеңін бастады. Сол жылы ол Мысырдан Палестинаға көшіп кетті. 921 жылы Саадия палестиналық гаон Аарон бен Мейрдің Тора оқу циклын үш жылдыққа өзгертуіне, сондай-ақ Құрбан айт және Рош Хашана күндерін өзгертуіне қарсы жеңіске жетті. Кейін Саадияның басты қарсыластарының бірі Абу әл Сурри бен Зута болды, оны Ибраһим ибн Езра «Шығу» кітабының 21:24 және «Левиліктер» кітабының 23:15 тарауларына жасаған түсіндірмелерінде еске алады. 928 жылы, отыз алты жасында (немесе қырық алты жасында), Вавилондық яһудилердің басшысы Дэвид бен Заккай Саадиядан гаон құрметті лауазымын қабылдауын өтінді, және ол сол жылы Мата Мехасиядағы Сура академиясының гаоны болып тағайындалды. Ол өліміне дейін 14 жыл осы лауазымда қызмет етті. Саадия екі жылдық оқытудан кейін, Ексилархпен болған дауға байланысты оқытудан бас тартты. Саадияның орнына Натронай бен Хилайдың немересі Жүсіп бен Якуб тағайындалды. Біраз уақыттан кейін Саадия Ексилархпен келісіп, бұрынғы лауазымына оралды, бірақ Жүсіп бен Якуб та гаон ретінде қызметін жалғастырды.

Бен Мейрмен айтыс

922 жылы Саадия Вавилонның гаоны болып тағайындалғанға дейін алты жыл бұрын, бүкіл еврей қауымына қауіп төндіретін еврей күнтізбесіне қатысты дау туындады. Хиллель II (шамамен 359 жылы) заманынан бастап күнтізбе ай фазаларын бақылаудың орнына, бірқатар ережелерге (Маймонид кодексінде толық сипатталған) негізделген. Осы ережелердің бірі, егер есептелген айдың жаңа айы түскі уақытта немесе одан кейін болса, Рош-Хашана күнін кейінге жылдыруды талап етті. Палестиналық гаонатының басшысы (сол кезде Рамлада орналасқан) раввин Аарон бен Мейр, түстен кейін сағаттың 642/1080-і (шамамен 35 минут) өткеннен кейін қолданылатын дәстүр бар екенін мәлімдеді. Сол жылы бұл өзгеріс Вавилониядағы ірі еврей қауымдарымен екі күндік келіспеушілікке әкелді: Бен Мейрдің пікірінше, Құрбан айт мейрамының бірінші күні жексенбіде болса, ал қабылданған ереже бойынша сейсенбіде болар еді. Саадия Алеппо қаласында, шығыстан жол жүріп келе жатып, Бен Мейрдің еврей күнтізбесін реттеуі туралы естіді. Саадия оған ескерту жолдады, ал Вавилонда ол өзінің білімі мен қаламын сүргінші Давид бен Заккай мен академия ғалымдарының қызметіне ұсынды, олар еврей диаспорасының қауымдастықтарына жіберген хаттарына өзінің хаттарын қосты (922). Вавилонда ол «Майрамдар кітабы» деп аталатын Sefer haMo'adim еңбегін жазды, онда Бен Мейрдің күнтізбеге қатысты пікірлерін жоққа шығарды және еврей қауымын келіспеушілік қаупінен сақтауға көмектесті.

Гаон қызметіне тағайындалу

Оның Бен Меирмен болған дауы 928 жылы Сураға шақырудың маңызды себебі болды. Экзиларх оны «академия басшысы» Гаон қылып тағайындауға талап етті (бұрын ешбір шетелдік Гаон болған емес) және Сурадағы Реш-Калла Ниссим Нахрванидің кеңесіне қарамастан, ол екі беделді тұлға – Экзиларх Давид пен Саадия арасында қақтығыс болады деп қорқыды. Алайда Ниссим, егер Давид Саадияны осы лауазымға орналастыруға бекініп алса, онда ол Саадияның бірінші ізбасары болуға дайын екенін мәлімдеді. Оның басшылығымен Абба Ариха құрған Сураның ежелгі академиясы жаңа өркендеу кезеңіне енді. Бірақ бұл жаңару Саадия мен Давид арасындағы қақтығыс салдарынан тоқтатылды, дәл Ниссим болжағандай. Саадия Пумбедита Гаоны қол қойғанмен, ол теріс деп есептеген елден қуылған патшаның үкіміне қол қоюдан бас тартты. Экзилархтың ұлы Саадияның бойына зорлық көрсетіп, оның бағынуын талап еткенде, Саадияның қызметшісі оны қатысты ұрып-соғып, екеуінің арасында ашық соғыс басталды. Әрқайсысы қарсыласын лағып, оны қызметтен шеттетуге шақырды. Давид бен Заккай Сураның Жозеф бен Якуб Гаоны тағайындады, ал Саадия Давидтің інісі Хасанға (Иосия; 930) экзилархтық құқығын берді. Хасан қашуға мәжбүр болды және Ұлы Хорасанда жер аударылып қайтыс болды, ал Вавилондық яһудийлерді бөліп тұрған келіспеушіліктер жалғасты. Саадияға экзиларх және оның жақтасы, жас бірақ білімді Арон ибн Саргадо (кейін Пумбедита Гаоны, 943-960) шабуыл жасады. Олардың жазған еврей үндеулерінің үзінділерінде экзиларх пен оның жақтастарының жек көрушілігі көрінеді, олар тіпті қарапайымдықтан да тартынбады. Саадия оған жауапсыз қалмады.

Ықпал

Саадияның Йемен яһудилеріне әсері ерекше зор болды, себебі Саадияның көптеген қолжазбалары осы қауымда сақталған және олармен кеңінен қолданылған. Йемендік сидурдың (тикляль) негізі Саадия бастапқыда өңдеген дұға үлгісіне негізделген. Йемен яһуди қауымы Саадия Йом Кипур күні үшін жазған он үш тәуба айту өлеңін, сондай-ақ Суккот мерекесінің жетінші күні Хошана Раббаға арналған оның литургиялық өлеңдерін де қабылдады.

Маңыздылығы

Саадия Гаон өзі еңбек еткен салаларда пионер болды. Оның ең маңызды жұмысы – Киелі кітап; оның маңыздылығы, ең алдымен, Киелі кітаптың мазмұнын рационалды түрде зерттеумен және киелі мәтіннің тілін ғылыми білумен сипатталатын, Киелі кітапты түсіндірудің жаңа мектебін құруына байланысты. Саадияның Тораның араб тіліне аудармасы өркениет тарихы үшін маңызды; ол Иудаизмнің үлкен бөлігінің арабтануының өнімі, ол ғасырлар бойы еврей рухын араб мәдениетімен сіңдірудің күшті факторы ретінде қызмет етті. Сондықтан, бұл тұрғыдан алғанда, ол ежелгі грек тіліндегі Киелі кітап аудармасымен және Моисей Мендельсонның Pentateuch-тің неміс тіліне аудармасымен бір қатар тұруы мүмкін. Саадияның аудармасы, діни білім беру құралы ретінде, Киелі жазбаларды тіпті білімі жоқ адамдарға да түсінікті және дәйекті түрде ұсынды. Оның герменевтикалық жүйесі жекелеген үзінділерді түсіндірумен ғана шектелмей, Киелі кітаптың әрбір кітабын тұтас қарастырып, олардың өзара байланысын көрсетті. Автордың өзінің Pentateuch аудармасына жазған кіріспесінде айтқандай, бұл түсіндірмеде мәтіннің нақты түсіндірілуі ғана емес, сонымен қатар еретиктердің оған қарсы келтірген шағымдарын жоққа шығару да бар. Бұдан әрі, ол ақыл-парасатқа негіделген бұйрықтардың негіздерін және аян арқылы келген бұйрықтардың сипаттамасын келтірді. Біріншісі үшін автор философиялық тұжырымдамаларға жүгінді, ал екіншісі үшін – дәстүрге. Ибрахим ибн Эзраның "Мознаим" кітабының кіріспесіндегі еврей грамматиктерінің ең көне тізімінде Саадияға берілген орын, соңғы тарихи зерттеулерде де күшін жойған жоқ. Ол бұл саланың да пионері болды; оның қазір жоғалып кеткен грамматикалық еңбегі Испаниядағы одан әрі зерттеулерге шабыт берді, олар ең жарқын және ұзақ нәтижелерге қол жеткізді, және ол еврей тілінің грамматикалық зерттеуін дамытуға бағытталған категориялар мен ережелерді жасады. Оның сөздігі, қарапайым және тек практикалық болғанымен, еврей лексикографиясының негізі болды, ал ол таңдаған және, әлдебір, өзі жасаған "Агрон" (жинақ) атауы ұзақ жылдар бойы еврей сөздіктерін атау үшін қолданылып келді, әсіресе караиттердің арасында. Саадия арабтардың арасында кездесетін риторикалық категорияларды алғаш рет Киелі кітаптың стиліне қолданды. Ол сондай-ақ, салыстырмалы тіл білімінің негізін қалаушылардың бірі болды, бұл оның бұрын айтылған "Жеті сөз кітабы" арқылы ғана емес, сонымен қатар еврей сөздерін араб тілімен түсіндіру арқылы, әсіресе Киелі кітап сөздерін арабша сөздермен аудару арқылы көрінді. Саадияның еңбектері Берахья сияқты кейінгі еврей жазушыларына, оның энциклопедиялық философиялық еңбегі "Сефер Хахиббур" (Жинақтау кітабы) үшін шабыт пен негіз болды. Саадия, сонымен қатар, Нақыл сөздер 30:31 (Douay–Rheims Bible) -дегі "беліне белдік байлаған әтеш" бейнесін көптеген басқалардың эстетикалық түсіндірмелерінен гөрі, "олардың мінез-құлқының адалдығы мен табысы" деп анықтады, осылайша осы діни және рухани мақсат пен қолдану схемасының ішінде діни ыдыстың рухани мақсатын анықтады.

Мистикамен байланысы

Саадия "Сефер Йецира" туралы түсініктемесінде осы эзотерикалық еңбектің мазмұнын философия мен ғылыми білімнің көмегімен, әсіресе өзі жасаған еврей фонетикасы жүйесі арқылы анық әрі түсінікті етуге тырысты. Ол бұл түсініктемесінде өзінің негізгі еңбектерінде маңызды рөл атқаратын Каламның теологиялық спекуляцияларына ықпал етуге жол бермеді. "Сефер Йецираның" жаратылыс теориясын ұсына келіп, ол Құдайдан жаратылғандығы туралы Киелі кітаптағы есеп пен, онда жаратылыс процесі сипатталмаған, "Сефер Йецирада" сипатталған процесс (сөз арқылы нысандардың қалыптасуы) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. "Сефер Йецираның" космогониясы тіпті оның "Китаб әл Аманат вал И'тихадат" атты ең басты еңбегінде жаратылыс туралы талқылаудан да шығарылып тасталады. Кітаптың аталық Ибрайымға жатқызылуына қатысты, ол кітаптағы идеялар көне заманнан келіп пайда болғанын мойындайды. Дегенмен, ол бұл еңбекті терең зерттеуге лайық деп есептейді және Саадия пайғамбарлық туралы теориясын талқылағанда "Китаб әл Аманат вал И'тихадат" кітабында "Сефер Йецираның" космогониясының іздері көрінеді.

Халахи жазбалар

Яһуди заңдарының мәселелері жүйелі түрде баяндалған қысқа монографиялар. Бұл араб трактаттарынан тек атаулары мен үзінділері ғана белгілі, ал "Китаб аль Мауарит" кітабында ғана олардың біршама ұзын фрагменттері сақталған. Рабби Исмаилдың он үш ережесіне түсіндірме, тек Нахум Маарабидің еврей тіліне аудармасында ғана сақталған. Азулай Талмудтың араб методологиясын Саадияның "Келале ха Талмуд" атты еңбегі ретінде айтқан. Сұрақ-жауаптар. Бұл жауаптардың көпшілігі тек қана еврей тілінде сақталған, олардың кейбіреуі, мүмкін, сол тілде жазылған. Саадия Гаонның сидуры (Китаб жамиʿ ал-салават вал-тасабих), онда дұға мәтіндері, араб тіліндегі түсіндірмелер және түпнұсқа синагога поэзиясы бар. Осы синагога поэзиясының ең маңызды бөлігі – 613 міндетке арналған "Ажарот", онда автордың аты "Саид ибн Жүсіп" деп көрсетілген, одан кейін "Алуф" аталымы келеді, бұл поэмалардың ол гаон болмас бұрын жазылғандығын көрсетеді.

Дін философиясы

Эмунот ве Деот (Kitāb al amānāt wa al iʿatiqādāt), сенімдер мен пікірлер кітабы: Бұл еңбек алғаш рет 933 жылы жинақталған, кейіннен бірнеше рет қайта қаралып, соңғы редакциясы жасалған. Еврей дәстүрін философиялық ілімдермен жүйелі түрде біріктірудің алғашқы әрекеті болып саналады. Саадияға дейін мұндай синтезді жасаған жалғыз яһуди – Фило. Саадияның мақсаты – бір жағынан, Израиль халқына Құдай тарапынан аян арқылы жеткен шындықтар мен, екінші жағынан, рационалдық бақылау арқылы да қол жеткізілетін қажетті тұжырымдар арасындағы параллельдікті көрсету болды. Оның философиялық кітаптарындағы идеялар Саадияның жаратылыс туралы айтқан әңгімесінде анық көрінеді, әсіресе теологиялық мәселелерді талқылағанда, мысалы, Ескері кітабының 4:24 аятында: «Раббың, Құдайың – жеңіп алатын от». Бұл аятты қарапайым мәтін бойынша түсіну мүмкін емес, оны Құдай өзгеретін емес және Оған денелік нәрселер жата алмайды деген анық білімге қайшы келмейтіндей етіп түсіну керек. Tafsīr Kitāb al Mabādī, Sefer Yetzirah-тың араб тіліне аудармасы және түсіндірмесі, авторы Мысырда (немесе Израильде) тұрғанда жазылған және ғаламның қалай пайда болғанын ғылыми тұрғыдан түсіндіру мақсатын көздеген. Тілдік жағынан Саадия әріптер мен олардың қасиеттері (мысалы, дыбыстар), сондай-ақ осымен байланысты тілдік мәселелер бойынша пікір таластарын біріктіреді.