Кіріспе
Ежелгі Битиния қаласы Никомедия (,/n//ɪ//k//ə/'/m//iː//d//i//ə/; Νικομήδεια, Nikomedeia; қазіргі Измит) – қазіргі Түркияда орналасқан ежелгі грек қаласы. 286 жылы Никомедия Рим империясының шығыс және ең жоғары дәрежелі астанасы болды (шығыста билік еткен император Диоклетиан таңдаған), және қала Тетрархия жүйесі кезінде (293–324) осы мәртебені сақтап келді. Тетрархия 324 жылы Константиннің Лицинийді жеңіп, жалғыз император болған Хрисополь (Ускудар) шайқасымен аяқталды. 330 жылы Константин Рим империясының жаңа астанасы ретінде өзіне жақын орналасқан Византияны (кейін Константинополь, қазіргі Стамбул деп аталды) таңдады. Қала Осман империясына сұлтан Орхан Газидің Византия империясына қарсы жеңісі арқасында қосылды. Византиялықтар Анкара шайқасынан кейін оны қайтарып алғанмен, 1419 жылы ол толығымен Осман империясының құрамына енді.
Nicomedia (,/n//ɪ//k//ə/'/m//iː//d//i//ə/; Νικομήδεια, Nikomedeia; modern İzmit) was an ancient Greek city located in what is now Turkey. In 286, Nicomedia became the eastern and most senior capital city of the Roman Empire (chosen by the emperor Diocletian who ruled in the east), a status which the city maintained during the Tetrarchy system (293–324). The Tetrarchy ended with the Battle of Chrysopolis (Üsküdar) in 324, when Constantine defeated Licinius and became the sole emperor. In 330 Constantine chose for himself the nearby Byzantium (which was renamed Constantinople, modern Istanbul) as the new capital of the Roman Empire. The city was incorporated into the Ottoman Empire with the victory of Sultan Orhan Gazi against the Byzantine Empire. The Byzantines managed to retake it in the aftermath of the Battle of Ankara, but it fell definitively to the Ottomans in 1419.
Тарих
Ол 712–11 жж. б.з.д. Мегария колониясы ретінде құрылған және бастапқыда Астакус (Ἀστακός, "омар") деп аталған. Лисимах оны қиратқаннан кейін, 264 ж. б.з.д. Битинияның Никомед I-і оны Никомидия деп қайта салған. Содан бері ол Кіші Азияның солтүстік-батысындағы ең маңызды қалалардың бірі болып табылады. Ұлы әскери қолбасшы Ганнибал Барка өмірінің соңғы жылдарында Никомидияға келді және жақын жердегі Либиссада (Дилискелеси, Гебзе) өзіне-өзі қол жұмсады. Онда тарихшы Арриан дүниеге келді. Никомидия Рим империясы кезеңінде Битиния провинциясының метрополиясы және астанасы болды. Плиний Кіші Траянға жазған хаттарында оны бірнеше рет атап көрсетеді. Плиний хаттарында қаладағы сенат үйі, акведук, форум, Кибела храмы сияқты бірнеше қоғамдық ғимараттарды және қалаға көп зиян келтірген үлкен өрт туралы айтады. Диоклетиан 286 жылы тетрархия жүйесін енгізген кезде оны Рим империясының шығыс астанасы етіп белгіледі.
303 - шілердің қудалануы
Никомедия Диоклетиан мен оның Цезарі Галерий кезінде христиандарға қарсы Диоклетиандық қуғын-сүргіннің орталығы болды. 303 жылдың 23 ақпанында Терминалия мерекесі күні Диоклетиан Никомедиядағы жаңа салынған шіркеуді қиратуға, кітаптарын өртеуге және құнды мүліктерін тәркілеуге бұйрық берді. Келесі күні ол «Христиандарға қарсы бірінші жарлығын» шығарды, онда империяның барлық шіркеулерінде осындай шаралар қабылдануын бұйырды. Никомедия шіркеуінің қирауы қала тұрғындарында үрей тудырды, ал ай соңында Диоклетиан сарайының бір бөлігі өртеніп, 16 күннен кейін тағы бір өрт болды. Өрттің себебін анықтау үшін тергеу жүргізілді, бірақ ешкім ресми айыптама алған жоқ, бірақ Галерий кінәні христиандарға жапты. Ол өртке христиандармен сөз байласып әрекет еткен деген айыппен екі сарай евнухын өлімге кесті, содан кейін 303 жылдың сәуір айының соңына дейін тағы алты адамды атты. Осыдан кейін Галерий Никомедияны қауіпсіз емес деп жариялап, Римге кетіп, Диоклетиан да онымен бірге жолға шықты. Алайда, 358 жылдың 24 тамызында болған күшті жер сілкінісі Никомедияға зор зиян келтірді, содан кейін апатты аяқтаған өрт болды. Никомедия қайтадан салынды, бірақ бұрынғыдан кішірек аумақта. VI ғасырда император Юстиниан I кезінде қала жаңа қоғамдық ғимараттармен кеңейтілді. Елордаға саяхат жолдарында орналасқан Никомедия, Византияның Халифатқа қарсы жорықтарында маңызды рөл атқаратын ірі әскери орталық болып қала берді. Тарихи жазбалардан Никомедия империяның кейінгі кезеңінде Рим колониясы мәртебесіне ие болғанын білеміз. 451 жылы жергілікті епископ Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының қарамағындағы митрополиттік орынға көтерілді. Никомедия митрополиясы патриархаттың митрополиялары тізімінде 7-орында тұрды. VIII ғасырда император Константин V уақытында, 746-747 жылдары Константинопольде оба эпидемиясы болғанда, ол қаладан қашып, уақытша Никомедияда орналасты. 840 жылдардан бастап Никомедия Оптиматои темасының астанасы болды. Сол кезде ескі, теңіз жағалауындағы қаланың көп бөлігі тасталып, парсы географы Ибн Хурдадбих оны қираған күйде, тек төбедегі қамалға ғана қоныстану шектелген деп сипаттады. Қала византиялықтардың бақылауында бір ғасырдан астам уақыт болды, бірақ 1302 жылы Бафеус шайқасында византиялықтардың жеңілісінен кейін, өркендеген Осман бейлігі оған қауіп төндірді. Қала екі рет (1304 және 1330 жылдары) Османдықтармен қоршауға алынып, 1337 жылы жаулап алынды. Плиний Кіші 110 жылы Траянға жолдаған хаттарында Никомедиялықтар аяқталмаған су құбырына 3 318 000 сестерций жұмсағанын, бірақ құрылыс екі рет инженерлік қиындықтарға тап болғанын айтады. Траян оған су құбырын аяқтау үшін шаралар қабылдауды және ақшаның көп мөлшерде ысырап болуына себеп болған мүмкін сыбайлас жемқорлықты тергеуді тапсырды. Траян тұсында үлкен римдік гарнизон да орналасқан. Басқа да қоғамдық нысандардың ішінде театр, эллиндік қалаларға тән бағаналы көше және форум болды. Басты діни қасиетті орын – Деметраға арналған ғибадатхана, ол портынан жоғарыдағы төбедегі қасиетті аумақта орналасқан. Сонымен қатар, қаланың Августқа арналған қасиетті аумағы және Республиканың соңғы кезеңінде салынған Рома ғибадатханасы да болды. Жер сілкінісінен кейін Измит провинциялық мәдениет басқармасы Диоклетиан сарайы және жақын маңдағы римдік театр деп саналатын жерлерді қоса алғанда, қазба жұмыстарын жүргізу үшін шағын аумақтарды иеленді. 2016 жылдың сәуір айында Коджаэли мұражайының қадағалауымен сарайдың кең аумақты қазба жұмыстары басталды, олардың пікірінше, бұл жердің ауданы 60 000 шаршы метрді (196 850 шаршы фут) құрайды.