Гректің ежесіл әрпі: СампИ

Кіріспе

Грек алфавитіндегі архаикалық әріп. Сампи (қазіргі: ϡ; көне пішіндері: , ) – грек алфавитіндегі архаикалық әріп. Ол б.з.д. 6 және 5 ғасырларда ежелгі грек тілінің кейбір шығыс иондық диалектілерінде классикалық 24 әріпті әліпбиге қосымша ретінде қолданылған, ысқырық дыбыстың бір түрін – мүмкін немесе – көрсету үшін, ал грек тілінен бұл дыбыс жоғалған кезде қолданудан шығарылған. Кейіннен ол грек сандарының әліпбилік ("милезиялық") жүйесінде 900 санын білдіретін сан ретінде қолданыла бастады. Оның қазіргі пішіні, оңға еңкейген және ұзын қисық сызығы бар π әрпіне ұқсайды, Византия дәуіріндегі кіші әріптерде сандық белгі ретінде қолданылған кезде қалыптасқан. Атауы "сампи", бұл сөздің бастапқыда "сан пи", яғни "пи сияқты" деген мағынаны білдіргені болжанады, және ортағасырлық текті. Әріптің ежелгі атауы белгісіз. Сампи – бұрын М пішіндес болған және кейбір диалекттерде дыбысын білдірген архаикалық "сан" әрпінің жалғасы болуы мүмкін деген гипотеза бар. "Саннан" басқа, "сампи" үшін "паракизма" және "ангма" аттары да ұсынылған, ал тарихи деректерде кездесетін басқа терминдер – "энакозис", "синкопе" және "о-характир".

Сандық үлгілер

Милетте ойлап табылған, сондықтан кейде "Милезиялық" деп аталатын әліпбилік сандық жүйеде 27 сандық белгі бар: алфадан (А) тетаға (Θ) дейінгі алфавитінің алғашқы тоғыз әріптері 1–9 сандарын білдіреді; келесі тоғыз, иотадан (Ι) басталатын, онның еселіктерін білдіреді (10, 20, т.б. 90 дейін); ал соңғы тоғыз, rho (Ρ) әрпімен басталады, жүздерді білдіреді (100–900). Бұл үшін стандартты классикалық грек әліпбиінің 24 әрпіне үш архаикалық немесе жергілікті әріп қосылды: "6" үшін дигамма/вау (Ϝ, бастапқыда дыбысты білдіреді), "90" үшін коппа (Ϙ, бастапқыда дыбысты білдіреді) және "900" үшін сампи. Дигамма мен коппа финикия тілінен мұра етілген бастапқы әліпбилік орналасуын сақтап қалған, ал үшінші архаикалық финикиялық әрпі, сан/саде (Ϻ, дыбысты білдіреді) осылай қолданылмады. Оның орнына сампи таңдалды және жүйе соңында, омегадан (800) кейін қосылды. Осыдан, жүйе дигамма мен коппа әлі де қолданыста болған немесе кем дегенде әліпбилік реттің бөлігі ретінде есте сақталған кезде және орында ойлап табылған болуы керек деген қорытындыға келді, ал сан бұрын ұмытылған немесе кем дегенде бастапқы әліпбилік орнымен енді есте қалмаған. Соңғы жағдайда, көп талқыланған пікір бойынша, сампидің өзі шын мәнінде сан ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ алфавитте жаңа орынмен. Бұл жүйенің пайда болу мерзімін анықтау, сонымен қатар сандық сампи де көп талқылаудың нысаны болды. XIX ғасырдың соңында Томпсон сияқты авторлар оның толық дамуын тек б.з.б. 3 ғасырында деп көрсеткен, бірақ Джеффри бұл мысалдың нақты сандық мағынасы күмәнді.

Шығу тегі

19 және 20 ғасырлар бойы көптеген авторлар сампидің грек әліпбиінің бөлігі болған сигманың (Σ) М пішінді нұсқасы – сан (Ϻ) деген архаикалық әріптің тарихи жалғасы екенін болжады. Архаикалық сан пи (Π) мен коппа (Ϙ) арасында алфавиттік позицияда тұрды. 7 ғасырда көптеген диалекттерде сигма пайдасына қолданылмай қалды, бірақ 5 ғасырға дейін бірқатар жергілікті әліпбилерде сақталды. Бұл сөздің, жалпыға ортақ пікір бойынша, финикиялық "заде" сөзінен шыққандығы айтылады. Сан мен сампи арасындағы гипотетикалық сәйкестендіру бірнеше ойларға негізделген. Біріншіден, екеуінің де дыбыстары ұқсас. Сан жалпы грек фонемасының қарапайым немесе басқа да әртүрлі фонетикалық іске асырылуын білдірді. Оның бастапқы дыбыс құндылығы туралы ұсыныстар жасалды, сондай-ақ Томпсон да өз пікірін айтты. 20 ғасырдың басында Янаррис оқшауланған позицияны білдірді, ол Ионияның алфавиттік қолданылуын айтпастан, сандық сампи пішіні үш "Т" -нің жапсарлас орналасуынан алынған деп ұсынды, яғни 3 × 300 = 900. (Ол сонымен қатар басқа екі санның – стигма (6) және коппа (90) – олардың әліпбилік алдыңғыларымен тарихи сәйкестігін қабылдамады.) Бұл мәтіндік нұсқаның куәлері шамамен 1200 жылға дейін бар, бірақ оның архетипі біздің заманымыздың 1000-жылдарынан бұрын болуы мүмкін. Батыс әдебиетінде сампи атауына қатысты алғашқы сілтеме XVII ғасырдағы Скалигердің Аристофанның самфора сөзін талқылауында кездеседі. Кейбір заманауи авторлар Скалигердің сілтемесін алғашқы белгілі пайдалану ретінде және ертеректегі куәландыруларды білмей, атаудың өзі тек 17 ғасырда пайда болды және/немесе оны Скалигердің өзі ойлап тапты деп мәлімдеді. Бұл болжамдардың ешқайсысы да бүгінде кеңінен қолдау таппайды. Қазіргі кездегі ең көп қабылданған түсінік – сан пи (σὰν πῖ) деген сөздің "пи сияқты" дегенді білдіреді, мұнда сан сөзі кез-келген әріптің атауымен байланысты емес, жай ғана қазіргі грек сөз тіркесінің σαν ("дейді", көне грекше ὡς ἂν). Эпистмон, кофэ және еннакозэ сөздері бар. Басқа ортағасырлық қолжазбада псима, коппо және энакос сияқты сөздер бұрмаланған. Басқа, осыған ұқсас нұсқалар енакозин және ниакузин. Готика әліпбиі сампиді римдік дәуірдегі үстіне қарай бағытталатын жебе түрінде қабылдады (𐍊). Бұл нысан кейбір қазіргі шрифттерде қабылданған болса да, Unicode-тің соңғы нұсқаларында қарапайым глифпен ауыстырылды, бірақ грек жазушыларымен кеңескеннен кейін өзгертілді. Қазіргі ресми кодтық кестелерде көрсетілген глиф негізгі сызықта тұр және шапка биіктігінен сәл жоғары, бірақ оның сабағында серифтер жоқ және ρ немесе β төмендеуі сияқты солға қарай сәл қисық. Қазіргі шрифттерде таңбаны іске асырған типтік дизайнерлердің көпшілігі глифті x биіктікте немесе төменгі, бірақ жоғарыламайтын, жоғарғы жағы шаршы немесе қисық етіп жобалауды таңдады (көне жазушылардың практикасына сәйкес). Готикадағы "900" символы 3.1 (2001) нұсқасында, ал копт тіліндегі "sampi" 4.1 (2005) нұсқасында кодталды. Грек тіліндегі сан және Бактрия тіліндегі "шо" әріптері үшін кодтық нүктелер 4.0 (2003) нұсқасында қосылды.

Throughout the 19th and 20th centuries, many authors have assumed that sampi was essentially a historical continuation of the archaic letter san (Ϻ), the M shaped alternative of sigma (Σ) that formed part of the Greek alphabet when it was originally adopted from Phoenician. Archaic san stood in an alphabetic position between pi (Π) and koppa (Ϙ). It dropped out of use in favour of sigma in most dialects by the 7th century BC, but was retained in place of the latter in a number of local alphabets until the 5th century BC. It is generally agreed to be derived from Phoenician tsade. The hypothetical identification between san and sampi is based on a number of considerations. One is the similarity of the sounds represented by both. San represented either simple or some other, divergent phonetic realization of the common Greek phoneme. Suggestions for its original sound value have included , and Thompson An isolated position was expressed in the early 20th century by Jannaris, who – without mentioning the alphabetic use of Ionian – proposed that the shape of numeric sampi was derived from a juxtaposition of three "T"s, i. e. 3×300=900. (He also rejected the historical identity of the other two numerals, stigma (6) and koppa (90), with their apparent alphabetic predecessors.) Witnesses of this textual variant exist from c.1200, but its archetype can be dated to before 1000 AD. The first reference to the name sampi in the western literature occurs in a 17th century work, Scaliger's discussion of the Aristophanes scholion regarding the word samphoras (see above). Some modern authors, taking Scaliger's reference as the first known use and unaware of earlier attestations, have claimed that the name itself only originated in the 17th century and/or that Scaliger himself invented it. None of these hypotheses has wide support today. The most commonly accepted explanation of the name today is that san pi (σὰν πῖ) simply means "like a pi", where the word san is unrelated to any letter name but simply the modern Greek preposition σαν ("like", from ancient Greek ὡς ἂν). has epistmon , kophe, and ennakose. Another medieval manuscript has the same words distorted somewhat more, as psima, coppo and enacos, Other, similar versions of the name include enacosin and niacusin,

CharacterShapeCodeNameVersionYear
U+0372 GREEK CAPITAL LETTER ARCHAIC SAMPI 5.1 2008
U+0373 GREEK SMALL LETTER ARCHAIC SAMPI 5.1 2008
U+03E0 GREEK LETTER SAMPI 1.1 1993
U+03E1 GREEK SMALL LETTER SAMPI 3.0 1999
U+03F7 GREEK CAPITAL LETTER SHO 4.0 2003
U+03F8 GREEK SMALL LETTER SHO 4.0 2003
U+03FA GREEK CAPITAL LETTER SAN 4.0 2003
U+03FB GREEK SMALL LETTER SAN 4.0 2003
U+2CC0 COPTIC CAPITAL LETTER SAMPI 4.1 2005
U+2CC1 COPTIC SMALL LETTER SAMPI 4.1 2005
U+1034A GOTHIC LETTER NINE HUNDRED 3.1 2001

Юникодқа дейін, электрондық кодтауда сампиге қолдау маргиналды болды. Грек тілі үшін ешбір кең таралған 8 биттік кодтау (мысалы, ISO 8859-7) сампині қамтымады. Алайда, кіші және үлкен әріптер үлгілері ISO 5428:1984 грек әліпбиінің кодталған таңбалар жиынтығында библиографиялық ақпарат алмасу үшін қарастырылған. LaTeX тіркесімінде "Babel" пакеті "\sampi" және "\Sampi" командалары арқылы үлкен және кіші әріпті sampi-ге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Юникод емес (8 бит) политондық гректің қаріптері кейде кездейсоқ орындарға сәйкестендірілген сампилерді қамтиды, бірақ әдетте кассинг жұп ретінде емес. Мысалы, WordPerfect-пен бірге келген "WP Greek Century" қаріпі sampi кодталған 0xFC, ал танымал "Wingreek" қаріптері 0x22 кодталған. Юникод 5.1-ге дейін архаикалық эпиграфикалық үлгілерді жеке қамтыған кодтау жүйесі болмаған.