Кіріспе

Грекия алфавитіндегі алтыншы әріп Зета (/UK//'//z//iː//t//ə/, /US//'//z//eɪ//t//ə/; үлкен әріп Ζ, кіші әріп ζ; ζῆτα, ζήτα, классикалық немесе zē̂ta; zíta) – грек алфавитінің алтыншы әріпі. Грек сандары жүйесінде оның саны 7-ге тең. Бұл финикиялық "zayin" әріпінен туындаған. Зета әріпінен римдік Z және кириллицалық З әріптері пайда болған.

Атауы

Басқа грек әріптерінен өзгеше, бұл әріп туындаған финикиялық әріптен атын алмаған; оған бета, эта және тета әріптерінің үлгісімен сәйкес жаңа ат берілді. "Zeta" сөзі "zed" сөзінің түбірі, ол Британ Доминьоны ағылшын тіліндегі латын әрпі Z-дің атауы. Швеция және көптеген роман тілдері (мысалы, итальян және испан тілдері) әріптің грек және римдық формаларын ажыратпайды; "зета" грек әрпінен бөлек, римдік Z әрпін де білдіреді.

Хат

ζ әрпі қазіргі грек тілінде дыбысталған альвеолярлық үйкеліс дыбысын көрсетеді. Грек тілінде 400 жылға дейін зета әрпі қандай дыбысты білдіргені күмәнді. Көне грек тілінің фонетикасы және оқытуда көне грек тілінің айтылуы туралы бөлімдерді қараңыз. Көптеген оқулықтар оған (Мазда сияқты) айтылуын жатқызуға келіседі, бірақ кейбір ғалымдар оның аффрикат (адзе сияқты) болғанын санайды. Қазіргі заманғы айтылу эллинистік дәуірде қалыптасқан болуы мүмкін және классикалық аттикада бұрыннан қолданылып келген практика болған жағдайы да бар; мысалы, аттикалық драмада ол метрикалық тұрғыдан бір немесе екі дауыссыз дыбыс ретінде есептелуі мүмкін.

Аргументтер

PIE *zd грек тілінде ζ болады (мысалы, *sísdō > ἵζω). Қарсы: Бұл сөздер сирек кездеседі, сондықтан *zd *dz (< *dj, *gj, *j) сіңіріп алған болуы ықтимал; сонымен қатар /zd/ тіркесінен /dz/ аффрикатына ауысуы, керісінше жағдайға қарағанда типологиялық тұрғыдан ықтимал (бұл дыбыстық сәйкестік иерархиясын бұзады). Бұл жағдайда грек тіліндегі дыбыс жүйесінде (πρέσβυς, σβέννυμι, φάσγανον) бос орын пайда болар еді, ал дауысты аффрикаттың дауыссыз тілдес әріпі болмас еді. Қарсы: а) *zd және *dz сөздері сирек кездеседі, ал фонологиялық және (одан да көп) фонотактикалық үлгілердегі ерекшеліктер ешқашан сирек кездеспейді; б) ὅσδε, εἰσδέχται және т.б. сөздерде *zd кездеседі; және в) архаикалық грек тілінде шын мәнінде дауыссыз тілдес әріп болған (> Аттикалық, Боэотиялық ττ, Иониялық, Дориялық σσ). Классикалық грек тілінде парсылық есімдердегі zd және z тиісінше ζ және σ деп транскрипцияланады (мысалы, Артавазда = Ἀρτάβαζος/Ἀρτάοζος ~ Zara(n)ka = Σαράγγαι). Сол сияқты, филистиндердің Ашдод қаласы Ἄζωτος деп жазылған. Кейбір жазуларда ς + δ комбинациясы үшін ζ жазылған, бұл жеке сөздерден туындаған (мысалы, θεοζοτος үшін θεος δοτος "құдай берген"). Кейбір аттикалық жазбаларда σδ немесе ζ үшін σζ қолданылады, бұл σστ үшін σστ-қа параллельді деп есептеледі және демек, айтылуын көрсетеді. ν ζ алдында σ ((σ) алдындағыдай) және στ алдында жоғалады: мысалы, *πλάνζω > πλᾰ́ζω, *σύνζυγος > σύζυγος, *συνστέλλω > σῠστέλλω. Қарсы: егер /ts/ сияқты /dz-дің де сол позицияда аллофоны болғанын қабылдасақ, ν /dz алдында жоғалған болуы мүмкін: мысалы, криттік ἴαττα ~ ἀποδίδονσα (Hinge). ζ-мен басталатын етістіктерде толық қайталануда ἐ болады, στ-мен басталатын етістіктер сияқты (мысалы, ἔζηκα = ἔσταλται). Қарсы: а) στ-мен басталатын етістіктің ең көрнекті мысалы шын мәнінде ἑ < *se толық қайталануда (ἕστηκα); б) /ts/ > σ(σ) сөздері де ἐ болады: Гомер ἔσσυμαι, ται, Ion. ἐσσημένῳ. Алкман, Сапфо, Алкей және Теокрит аттикалық иониялық ζ үшін σδ қолданады. Қарсы: Егер бүкіл грек тілінде қалыпты айтылу болса, дәстүр осы ақындарға арналған арнайы диграфты ойлап таппаған болар еді. Сонымен қатар, бұл келісім қазіргі заманғы жазуларда кездеспейді, ал қолжазбалар мен папирустардың орфографиясы тарихи емес, Александриялық. Сондықтан σδ грек тілінен өзгеше айтылуын көрсетеді, яғни бірінші немесе екіншісі. Грамматиктер Дионисий Тракс және Дионисий Галикарнассский ζ-ді "қос" (διπλᾶ) әріптері ψ, ξ-пен бірге жіктейді және оны σ + δ ретінде талдайды. Қарсы: Римдік грамматик Веррий Флакк δ + σ ретінде (Velius Longus, De orthogr. 51) қарастырған, ал Аристотель бұл мәселе даулы болғанын айтады (Metaph. 993a) (бірақ Аристотель бір сөзбен айтқанда айтылуы мүмкін). Тіпті кейде әріптің сөздің орнына байланысты айтылуы әр түрлі болуы мүмкін, яғни ағылшын тіліндегі X әрпі сияқты, ол (әдетте) бастапқыда [z] деп, бірақ [gz] немесе [ks] басқа жерде айтылады (сағ. Ксеркс). Кіші Азия топонимдерінің кейбір аттикалық транскрипциялары (βυζζαντειον, αζζειον және т.б.) ζ үшін ζζ көрсетеді; егер аттикалық мәні , болса, бұл диалектілік айтылуды транскрипциялау әрекеті болуы мүмкін; керісінше мүлдем жоққа шығаруға болмайды, бірақ бұл жағдайда σδ транскрипциясы ықтималрақ болар еді. Бұл әр түрлі диалекттердің әртүрлі айтылатынын көрсетеді. (Славян тілдеріндегі ұқсас мысал үшін, қараңыз. Серб-хорват (iz)među, орыс между, поляк między және чех mezi, "арасында".)

[dz] үшін дәлелдер

Грек жазбаларында ζ сөзін ὅσδε, τούσδε немесе εἰσδέχται сияқты сөздерде дерлік ешқашан жазбайды, демек, бұл дыбыс пен ἵζω, Ἀθήναζε дыбысы арасында ерекшелік болуы керек. Contra: кейбір жазбалар ζ дыбысының σδ сияқты айтылғанын көрсетеді; сонымен қатар, жазылған σδ барлық сөздер морфологиялық жағынан түсінікті, ал жазылған σδ жай ғана морфологияны қайталауы мүмкін. (Мысалы, морфологиясы түсінікті болған жерде "ads" деп, ал айтылуы бірдей болса да, "adze" деп жазатынымызды еске сала кетейік.) Грек тілінің екі буынды комбинация үшін ешқандай қиындықсыз σδ арқылы бейнеленетін арнайы символ ойлап табуы күмәнді. , екінші жағынан, иониялық әліпбидің ψ және ξ әріптері сияқты дауыссыз дыбыс пен сүңгір дыбыстың бірдей тізбегіне ие болар еді, осылайша буын соңында жазылған дауыссыз дыбыстан аулақтатар еді. Микен грек тілінде бір түрлі аффрикатты немесе тілдік дыбысты білдіретін арнайы символ болған; ζ осы дыбыс үшін ойлап табылған болуы мүмкін, ол кейіннен (параллель даму үшін, бастапқы протославян тіліндегі тілдік дыбыс ескі шіркеу славян тілінде дамығанын, ал осыған ұқсас дамулар орыс тілінде зд және жд сияқты комбинациялардың кең таралғанын ескеріңіз.) Боэотия, Элея, Лакония және Крит δδ тілдері *dz-ден тікелей дамығанын түсіндіру оңай, ал *zd арқылы емес. Contra: а) dz > dd дыбыстық дамуы ықтимал емес (Mendez Dosuna); б) ν лакониялық πλαδδιῆν-де (Aristoph., Lys. 171, 990) және боэотиялық σαλπίδδω-де (Sch. Lond. in Dion. Thrax 493) ζ > δδ-ден бұрын жоғалған, бұл осы диалекттерде метатез кезеңі болғанын көрсетеді (Teodorsson). Оңтүстік Италиядағы грек тілі қазіргі уақытқа дейін сақталған. Contra: а) бұл итальян тілінің кейінгі дамуы немесе оның ықпалы болуы мүмкін; б) тіпті ежелгі , болса да, ол диалектілік айтылудан шыққан болуы мүмкін. Латын жазуларында жергілікті аффрикаттар үшін грек әрпі Z қолданылады (мысалы, zeta = diaeta), ал грек ζ-і ίζω > итальян тіліндегі романдық аффрикатпен жалғасады. eggiare, француз тілінде оyer. Итальян тілінде де Z for and (лат. prandium > Ит. pranzo, "түскі ас"). Contra: ζ-ның айтылуы , немесе , di болса да, латын тіліндегі ең жақын дыбыс болып қалатын шығар; сонымен қатар, жазбалар күтілген уақыттан ғасырлар өткен соң жасалған.

Қорытынды

σδ тек Грекияның Лесбос аралы мен Спарта қала-мемлекетінің лирикалық поэзиясында Архаикалық дәуірде және эллинистік дәуірдегі пастушалық поэзияда кездеседі. Көптеген ғалымдар мұны осы авторлардың диалектілерінде осы айтылудың болғанын көрсетеді. Ксенофонттың парсы тілінен жасаған жазбалары және грамматиктердің куәліктері классикалық аттикалық тіліндегі айтылуды қолдайды. б.з.д. 350 жылдан бастап аттикалық жазуларда кездеседі және Койне тіліндегі шамамен дұрыс мәні болды. немесе басқа диалектілерде де бірге қолданылған болуы мүмкін.

Сандық

Зетаның сандық мәні 6 емес, 7-ге тең, себебі дигамма әрпі (ϝ, грек сандары ретінде «стигма» деп те аталады) бастапқыда алфавитте алтыншы орында тұрған.

Математикалық Zeta

Келесі таңбалар математикалық символдар ретінде ғана қолданылады. Стильді грек тілі нормативтік грек әріптерімен кодталуы керек, мәтін стилін көрсету үшін белгілеу және форматтау қолданылады.

Жалпы сілтемелер

Жәке, Жорж. “Die Aussprache des griechischen Zeta”, “Die Sprache Alkmans: Textgeschichte und Sprachgeschichte” кітабында. PhD диссертациясы. Орхус: Орхус университетінің баспасы, 2001, 212–234 беттер = Мендес Досуна, Джулиан. “Грек диалектілік жазуларында <Ζ> <Δ> үшін”, Die Sprache 35 (1993): 82–114. Рольфс, Герхард. 1962. “Ежелгі грек тіліндегі z (ζ) дыбысының айтылуы”, Das Altertum 8 (1962): 3–8. Шитс, Джордж А. “Классикалық Атик Зетаның айтылуы” Classical Continuum, 2023.07.25. Теодорссон, Свен Таге. “Ежелгі грек тілінің зета дыбысының айтылуы туралы”, Lingua 47, № 4 (сәуір 1979): 323–332. Теодорссон, Свен Таге. “Зета дыбысының түрлі грек диалектілеріндегі айтылуы”, Dialectologia Graeca: Actas del II Coloquio internacional de dialectología griega, ред. Э. Креспо және басқалар. Мадрид: Мадрид автономды университеті, 1993, 305–321 беттер.