Кіріспе
Ешуа (יֵשׁוּעַ) – Йехошуа (יְהוֹשֻׁעַ) есімінің баламалы түрі. Еврей Киелі кітаптарының кейінгі кітаптарында және Екінші ғибадатхана дәуіріндегі яһудилер арасында Ешуа есімі кеңінен таралған. Бұл есім грекше (Ἰησοῦς) жазылуымен сәйкес келеді, одан латын тіліндегі IESVS/Iesus арқылы ағылшын тіліндегі Jesus жазылымы пайда болған. Еврей тіліндегі (ישוע) жазылымы Еврей Киелі кітаптарының кейбір кітаптарында кездеседі: бір рет Нұн ұлы Йехошуаға, ал 28 рет – Жоғарғы діни қызметкер Ешуа мен басқа діни қызметкерлерге, бірақ осы діни қызметкерлерге Ағай мен Зәкәрия кітаптарында тағы 11 рет Йехошуа деп те аталған. Бұл жазу, Еврей Киелі кітабында 218 рет кездесетін Йехошуаның (יְהוֹשֻׁעַ) әдеттегі жазылуынан (ה) дауыссыз әрпінің жоқтығымен және (ו) жартылай дауыссыз әрпінің (ש) дауыссыз әрпінен кейін орналасуымен ерекшеленеді. Сондай-ақ, ол Бен-Иегуда сөздігінде кездесетін және қазіргі еврей тілінде Исаға сілтеме жасауда қолданылатын (ישו) жазылымынан да өзгеше. Алайда, Жаңа өсиеттің еврей тіліне аудармаларында және Израильдегі еврей тілінде сөйлейтін христиандар (ישוע) жазылымын қолданады. Ешуа есімі грек тіліндегі мәтіндерде айтылған Иса бен Анания және Иса бен Сира сияқты басқа Йехошуалар туралы еврей тарихи мәтіндерінде де қолданылады. Ағылшын тілінде Мессиандық иудаизмнің жақтастары бұл есімді кеңінен пайдаланады, ал Шығыс Сириялық христиан конфессиялары Исаның Сирия тіліндегі атын сақтау үшін осы есімді қолданады. 2004 жылғы "Христос азап шегуі" фильмі, арамей тілінде түсірілген, Иса есімі ретінде Ешуаны қолданды және бұл батыс христиандарының ең танымал туындысы болып табылады.
Yeshua (יֵשׁוּעַ) was a common alternative form of the name Yehoshua (יְהוֹשֻׁעַ) in later books of the Hebrew Bible and among Jews of the Second Temple period. The name corresponds to the Greek spelling (Ἰησοῦς), from which, through the Latin IESVS/Iesus, comes the English spelling Jesus. The Hebrew spelling (ישוע) appears in some later books of the Hebrew Bible. Once for Joshua the son of Nun, and 28 times for Joshua the High Priest and other priests called Jeshua – although these same priests are also given the spelling Joshua in 11 further instances in the books of Haggai and Zechariah. It differs from the usual Hebrew Bible spelling of Joshua (יְהוֹשֻׁעַ, ), found 218 times in the Hebrew Bible, in the absence of the consonant (ה) and placement of the semivowel (ו) after, not before, the consonant (ש). It also differs from the Hebrew spelling (ישו) which is found in Ben Yehuda Dictionary and used in most secular contexts in Modern Hebrew to refer to Jesus, although the Hebrew spelling (ישוע) is generally used in translations of the New Testament into Hebrew and used by Hebrew speaking Christians in Israel. The name Yeshua is also used in Hebrew historical texts to refer to other Joshuas recorded in Greek texts such as Jesus ben Ananias and Jesus ben Sira. In English, the name Yeshua is extensively used by followers of Messianic Judaism, whereas East Syriac Christian denominations use the name in order to preserve the Syriac name of Jesus. The 2004 film The Passion of the Christ, which was made in Aramaic, used Yeshua as the name of Jesus and is the most well known western Christian work to have done so.
Этимология
Есім יֵשׁוּעַ (Ағылшынша Ескі Келісімде Jeshua деп аударылады) – Киелі кітаптағы еврейше יְהוֹשֻׁעַ (Иішуа) есімінің кейінгі түрі, екінші буынында a әрпімен жазылады. Кейінгі еврей жазбаларында ертеректегі есімдердің жазылуында теофоралық элемент жиі қысқартылып, יהוחנן, , түріне өзгеретін. Мысалы, יהוחנן, , қысқарып יוחנן болады. Екінші храм дәуіріндегі еврейлер арасында יֵשׁוּעַ есімі жиі кездесетін, ал Киелі кітапта бірнеше адам осы есіммен аталған, сонымен қатар толық есімі Иішуа ретінде де қолданылған. Бұл есім Езра, Нехемия және Жылнамалар кітаптарында кездеседі, ол тұтқындықтан кейінгі кезеңде жазылған. Сондай-ақ, бұл есім Өлі теңіз жазылымдарында табылды, бірақ Хаггай мен Захария Иішуа түрін қалайды. Стронгтың конкордансы есімді ағылшынша Jeshua түрімен (Езра, Нехемия және 1 және 2 Жылнамаларда бірнеше рет қолданылған) «құтқару» немесе «азат ету» етістігімен байланыстырады. «Ол Ұл туады, және Оның атын Иса деп қою керек, өйткені Ол халқын күнәларынан құтқарады». Есім ישוע Езра 2:2, 2:6, 2:36, 2:40, 3:2, 3:8, 3:9, 3:10, 3:18, 4:3, 8:33; Нехемия 3:19, 7:7, 7:11, 7:39, 7:43, 8:7, 8:17, 9:4, 9:5, 11:26, 12:1, 12:7, 12:8, 12:10, 12:24, 12:26; 1 Тарих 24:11; 2 Тарих 31:15 тармақтарында, ал арамей тілінде Езра 5:2 тармағында кездеседі. Нехемия 8:17-де бұл есім Мұсаның ізбасары, Нұн ұлы Иішуаға қатысты. Латын тіліндегі «Иисус» аудармасымен салыстырғанда, бұл есімнің жазылуы өзгерген. Иехошуа есімі «Yeho» және «shua» сөздерінен тұрады: (יְהוֹ) – бұл יָהו, , Құдайдың есімін білдіретін теофоралық элемент, יהוה (Тетраграмматон YHWH, кейде ағылшын тілінде Яхве деп аударылады), ал שׁוּעַ – «жардам сұрап айқайлау», «құтқару шақыруы», яғни азат етуге мұқтаж болған кезде айтылатын дұға. Иехошуа есімінің тағы бір түсіндірмесі – ол ישע түбірінен шыққан, яғни «құтқару», «азат ету» немесе «сақтап қалу» дегенді білдіреді. Сандар кітабының 13:16 тармағына сәйкес, Нұн ұлы Иішуаның бастапқы аты (הוֹשֵעַ) болған, ал (יְהוֹשֻׁעַ) аты әдетте бірдей жазылады, бірақ басында қосымша әрпі бар. «Хошая» сөзі ישע түбірінен шыққан, ал емес. Бірінші ғасырда Александриялық Филон грек тіліндегі түсіндірмесінде Мұсаның Киелі кітаптағы Иехошуаның есімін Хошаядан (мағынасы «Ол құтқарып алды») Иехошуаға ауыстыру себебін былай түсіндірді: «Иисус Иеміздің құтқарылуын білдіреді» (Ἰησοῦς δὲ σωτηρία κυρίου) (Ата-жөндердің өзгеруі туралы 21.121). Сол сияқты, Септуагинта Бен Сираның (грекше аты) былай дегенін көрсетеді: «Иисус Наве ұлы [Иехошуа Бен Нун], оның аты бойынша өзінің таңдалғандарының құтқарылуы үшін ұлы болды» (Ἰησοῦς Ναυῆ ς ἐγένετο κατὰ τὸ ὄνομα αὐτοῦ μέγας ἐπὶ σωτηρίᾳ ἐκλεκτῶν αὐτοῦ) (Бен Сира 46:1–2). Алайда, Бен Сира б.з.д. екінші ғасырда еврей тілінде жазған, ал осы үзіндіге арналған жалғыз еврей қолжазбасында «өзінің күндерінде» (בימיו) деп жазылған, «өзінің аты бойынша» (כשמו) емес, сондықтан Иехошуа есімі יְּשׁוּעָה «құтқарылу» дегенді білдірмейді: «Иішуа Бен Нун, ол өз күндерінде таңдалғандарына үлкен құтқарушы болу үшін құрылған» (יהושע בן נון אשר נוצר להיות בימיו תשועה גדלה לבחיריו).
Археологиялық дерек
Тал Иланның "Кейінгі антик кезеңдегі еврей есімдерінің лексиконы" (2002) кітабында "Йошуа" есіміне қатысты 85 еврейше, 15 арамейше және 48 грекше жазу мысалы келтірілген, ал грекше нұсқаларының біреуі ғана кездеседі. Шамамен жиырма белгілі сүйек сандығының бірінде, 1931 жылы Эзра Сукеник тапқан Рахмани №9 сандығында "Йешуа Йешуа бен Йосеф" деп жазылған. "Йешуа" деген жазу сызылып тасталған болуы мүмкін. Екі еврей сиқырлы дұға ыдысы табылды, екеуінде де "Йешуа" есімінің әртүрлі жазылу нұсқалары бар. "Йешуа Йешуа бен Йосеф" сүйек сандығынан басқа, Талмудтағы Иса туралы материалдарға дейінгі "Йешуа" формасының бар екенін көрсететін жалғыз белгілі дәлел – 1966 жылы Иоахим Иеремия Бетседада анықтаған граффити, бірақ ол қазір толықтырылған.
Айтуға
(יֵשוּעַ, ), еврей әріптері (י,) еврейше дауыстысы (, "көрші" деген сөздің бірінші буыны сияқты, бірақ дифтонгіленбеген), (, Y'shua) немесе (, Yesh shua) емес, (, е) дыбысталады. Соңғы әріп (ע) (грек немесе ағылшын тілдерінде кездеспейтін дауысты фарингеалды дыбыс), кейде транскрипцияланады. Соңғысы "патах генова" ("жасырын" патах) деп аталады, бұл дауыссыздан кейін дауыссыз дыбыс айтылатынын көрсетеді, ал сөздің басы ортаңғы буынға түседі (жасырын патахтың сипаттамаларын басқа сөздерде де көруге болады, мысалы רוח, 'рух'). Сөйтіп, бұл сөз қазіргі еврей тілінде осылай айтылады. Исаның еврей есімі, мүмкін, , деп айтылған, бірақ бұл нақты емес және бірнеше ежелгі еврей диалектілерін қайта құруға байланысты. Талширдің пікірінше, ғалилеялықтар יהושוע есімін дәстүрлі жазу бойынша for арқылы сақтап, оны яһудилер сияқты 'Ешуа' деп айтқан, олар есімді фонетикалық түрде ישוע деп жазуға бейім, мүмкін есімді былай қысқартқан: > > , алдындағы дыбыс (диссимиляция арқылы) палатализацияланған. Qimron Өлі теңіздің орамдары кезінде еврей диалектілерінің жалпы тілдік ортасын сипаттайды. (басқа саңылаулы дыбыстармен бірге), және, сондай-ақ жуық дыбыстар мен) дыбысталуы айтарлықтай жұмсаған. Осылайша, еврей тілінде екі бірізді дауысты бір-бірінен дауыссыз дыбыспен бөлінбегенде, айтылу тұрақсыз болды. Сөйлеушілер екі дауыстыны бір дауыстыға дейін қысқартқан немесе керісінше, әр дауыстыны бөлек атап көрсету үшін кеңейткен, кейде олардың арасында жасырын дыбыс пайда болған. Мысалы, Өлі теңіздің орамдарындағы еврей сөзі ראוי (, 'көрілген') әртүрлі жазылған, екі айтылуы да тіркелген: қысқартылған ראו және кеңейтілген ראואי. Еврей есімі Ехуа көбінесе Ешуаға дейін қысқартылады, бірақ кеңейтілген Ехуа да мүмкін, әсіресе Ғалилеяда, оның дәстүрлі жазуы мұны көрсетеді.
Qimron describes the general linguistic environment of Hebrew dialects by the time of the Dead Sea Scrolls. The articulation of the (along with other guttural phonemes , , and , as well as approximants and ) lenited significantly. Thus Hebrew pronunciations became less stable when two successive vowels were no longer separated by a consonant The speakers optionally either reduced the two vowels to a single vowel or oppositely expanded them to emphasize each vowel separately, sometimes forming a furtive glide in between, or For example, the Dead Sea Scrolls spell the Hebrew word ראוי (, 'seen') variously, recording both pronunciations: reduced ראו and expanded ראואי
The Hebrew name Yehoshua generally reduced to Yeshua, but an expanded Yehoshua is possible, especially in Galilee, whose traditional orthography possibly reflects this.
Исаның түпнұсқа аты
Иса деген ағылшын тіліндегі атау Iesus деген латын тіліндегі атаудан шыққан, ол грек тіліндегі Koine Ἰησοῦς атауын транслитерациялайды. Септуагинтада және басқа грек тіліндегі еврей мәтіндерінде, мысалы Иосиф Флавий мен Александриялық Филонның жазбаларында, Ἰησοῦς – еврей тіліндегі Yehoshua және Yeshua есімдерін аудару үшін қолданылатын стандартты грек тіліндегі Koine формасы. Грек тіліндегі Ἰησοῦς сондай-ақ Жаңа өсиеттегі Елшілердің істері 7:45 және Еврейлерге 4:8 тарауларында Нұн ұлы Ешуаның есімін білдіру үшін қолданылады. (Осы сөз тіпті Септуагинтада Хосея есімін үш тараудың бірінде Нун ұлы Ешуаға қатысты қолданылған кезде де қолданылған. Екінші храм кезеңінде (б.з.д. 538 жылдан б.з. 70 жылға дейін) Yeshua алғаш рет Yehoshua есімінің белгілі түрі болды. Еврей Киелі кітаптарында Yeshua кездесетін барлық жерлер – 1 Тарих 24:11, 2 Тарих 31:15, Езра және Нехемия, онда ол ағылшын тілінде Jeshua деп транслитерацияланған. Олардың екеуі (Нұн ұлы Ешуа және Бас діни қызметкер Ешуа) Еврей Киелі кітаптарының басқа кітаптарында аталған, онда олар Yehoshua деп аталады (ағылшын тілінде Joshua деп аударылады). Алайда, Yehoshua есімінің бұрынғы түрі жоғалып кетпеді, ол да қолданыста болды. Құлдықтан кейінгі кітаптарда Нұн ұлы Ешуа Yeshua bin Nun (Нехемия 8:17) және Yehoshua (1 Тарих 7:27) деп аталады. Yeshua, Иса ибн Сирахтың қысқартылған аты, Сирахтың даналығы деп аталатын еврей үзінділерінде қолданылған. (Бұл үзінділер түпнұсқа еврей мәтінін адал түрде көрсете ме, әлде кейіннен еврей тіліне қайта аударылған ба деген күмән әлі де бар.) Yehoshua есімінің бұрынғы түрі Хасмоней кезеңінен бастап қайта жаңғырды, бірақ Yeshua атауы әлі күнге дейін Бар-Кохба көтерілісі (132–135 жж.) кезіндегі хаттарда кездеседі. Археолог Амос Клонер «Исаның жоғалған қабірі» атты деректі фильмінде Yeshua есімі Yehoshua есімінің кең таралған түрі болғанын және «Екінші храм кезеңіндегі кең таралған есімдердің бірі» болғанын айтқан. Иса есімі қойылған қабірдің табылуы таңғаларлық болды ма (сұрақтағы сүйек қорабында «Иуда бар Yeshua» деген жазу бар) деп талқылаған ол, сол уақыт аралығындағы қабір үңгірлерінен сол есімнің 71 рет табылғанын айтты. Осылайша, толық Yehoshua және қысқартылған Yeshua формалары Евангелие кезеңінде және бір адамға қатысты қолданылған, өйткені Еврей Киелі кітаптарында Нұн ұлы Yehoshua/Yeshua және Езраның күндеріндегі бас діни қызметкер Yehoshua/Yeshua туралы айтылған. Еврей тіліндегі қысқартылған форманың пайдасына дәлел ретінде Yeshua-ға қарсы ישוע, Батыс сирия тілі, онда айтылуы Yeshuʿ.
In the Septuagint and other Greek language Jewish texts, such as the writings of Josephus and Philo of Alexandria, Ἰησοῦς is the standard Koine Greek form used to translate both of the Hebrew names: Yehoshua and Yeshua. The Greek Ἰησοῦς or is also used to represent the name of Joshua son of Nun in the New Testament passages Acts 7:45 and Hebrews 4:8. (It was even used in the Septuagint to translate the name Hoshea in one of the three verses where this referred to Joshua the son of Nun—Deuteronomy 32:44.) During the second Temple period (beginning 538 BC–70 AD), Yeshua first became a known form of the name Yehoshua. All occurrences of Yeshua in the Hebrew Bible are in 1 Chronicles 24:11, 2 Chronicles 31:15, Ezra, and Nehemiah where it is transliterated into English as Jeshua. Two of these men (Joshua the son of Nun and Joshua the High Priest) are mentioned in other books of the Hebrew Bible where they are instead called Yehoshua (transliterated into English as Joshua). The earlier form Yehoshua did not disappear, however, and remained in use as well. In the post exilic books, Joshua the son of Nun is called both Yeshua bin Nun (Nehemiah 8:17) and Yehoshua (1 Chronicles 7:27). The short form Yeshua was used for Jesus ben Sirach in Hebrew fragments of the Wisdom of Sirach. (Some concern remains over whether these fragments faithfully represent the original Hebrew text or are instead a later translation back into Hebrew.) The earlier form Yehoshua saw revived usage from the Hasmonean period onwards, although the name Yeshua is still found in letters from the time of the Bar Kokhba Revolt (132–135 AD). In the documentary The Lost Tomb of Jesus, archeologist Amos Kloner stated that the name Yeshua was then a popular form of the name Yehoshua and was "one of the common names in the time of the Second Temple." In discussing whether it was remarkable to find a tomb with the name of Jesus (the particular ossuary in question bears the inscription "Yehuda bar Yeshua"), he pointed out that the name had been found 71 times in burial caves from that time period. Thus, both the full form Yehoshua and the abbreviated form Yeshua were in use during the Gospel period – and in relation to the same person, as in the Hebrew Bible references to Yehoshua/Yeshua son of Nun, and Yehoshua/Yeshua the high priest in the days of Ezra. An argument in favor of the Hebrew reduced form ישוע, , as opposed to Yehoshua, is the Western Syriac language, in which the pronunciation is Yeshuʿ .
Шығыс сирия тілі
Арамей және классикалық сирия тілдерінде бірдей әріптердің айтылуы ܝܫܘܥ және ܝܫܘܥ болып келеді. Арамей Библиялары мен Сириялық Пешитта осы әріптемелерді сақтайды. Қазіргі ғалымдардың пікірінше, Жаңа Өсиет мәтіндері грек тілінен аударылған, бірақ бұл теорияны, кем дегенде Исаның аты тікелей қолдамайды, себебі ол грек тілінің қарапайым транслитерациясы емес. Грек тілінде "ш" дыбысы болмағандықтан, оны басқа дыбыспен алмастырған; сондай-ақ, грек тілінде соңғы әріп болмағандықтан, ол жіберілген. Бұған қоса, Евсевий (IV ғасырдың басында) Иераполистің Папиас (II ғасырдың басында) Исаның шәкірті Матай Евангелистің "иврит тілінде" жазған жақсы жаңалықты айтады. (Ғылымтанушылар Жаңа Өсиеттегі "иврит" сөзі арамей тіліне сілтеме жасайды деп санайды; алайда, басқалар бұл пікірге қарсы тұруға тырысады.) Пешиттаның арамей тіліндегі нұсқасы Ешуа мен Иса арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді, ал Уильям Дженнингстің сөздігінде екі есім де ܝܫܘܥ деп жазылған.
Иешуа мен Иешуаның айырмашылығы туралы раввиндік түсініктеме
Жалпы раввиндік дереккөздерде Йешуъ есімі қолданылады, және бұл форма Вавилон Талмудының кейбір қолжазбаларында Талмудтағы Исаға сілтеме жасайтын Йешуъ атауларында кездеседі, бірақ Майер (1978) сияқты кейбір ғалымдар осы мәтіндерде Йешуъ есімінің кейінірек қосылған деп дәлелдеді. Йешуъға сілтеме жасайтын еврей дереккөздерінің кейбіріне «Нестор діни қызметкерінің кітабы», Яков бен Рубеннің «», , , Ибн Шапруттың, Моше ха Коэн де Тордесильяс пен Хасдай Крескастың еңбектері жатады. Йешуъ есімі археологиялық дереккөздерде және жазуларда белгісіз, Израильде табылған бір сүйекшеден басқа, онда біреу алдымен «Йешуъ» деп жаза бастап, содан кейін оның астына «Йешуаъ бары Йосеф» деп жазған. Кейбір раввиндік дереккөздер Йешуътағы әріпінің, Еврей Киелі кітаптарындағы Йешуаъ және Йехошуаъ-дан айырмашылығының себептерін талқылайды. Леон Моденаның пікірінше, Исаның өзі шәкірттеріне әріпті алып тастауға бұйрық берген, сондықтан олар оны қайта қоя алмайды. (Модена 17 ғасырғы polemist болған және оның бұл мәлімдемесіне сенімді лингвистикалық дәлелдер жоқ.) Бір дәстүр бойынша, Йешуъға қысқарту «аты жойылсын» деген мағына беретін Y Ш У әріптерімен байланысты. Бұған қарсы Дэвид Флуссер Йешуъ есімінің өзі «ешқандай да қорлаушылық емес», бірақ «дегенге жуық» Йешуаның ғалилеялық диалекті түрі екенін ұсынды. Бірақ Е. Ю. Кутчер бұл әріптің Галилеяда да әлі де айтылатынын көрсетті, бұл Пауль Каленің тезисін жоққа шығарды.