Кіріспе

Ағылшын жазушысы, англо-ирландтық романшы Леди Каролина Лэмб (туған тегі Понсонби; 13 қараша 1785 – 25 қаңтар 1828) – ағылшын-ирландтық аристократ және романшы, ең белгілі туындысы – «Гленарвон» готикалық романы. 1812 жылы ол Лорд Байронмен махаббатқа түсті, оны «ессіз, жаман және танысуға қауіпті» деп сипаттады. Оның күйеуі – құрметті Уильям Лэмб, ол оның қайтыс болғаннан кейін Мельбурнның 2-ші виконты және Ұлыбритания премьер-министрі болды.

Отбасылық негіздер

Лэмб – ағылшын-ирландтық теңдесі, 3-ші Бессборо графы Фредерик Понсонби және Бессборо графшасы Генриеттаның жалғыз қызы. Әкесі 1793 жылы графтыққа ие болғанға дейін ол құрметті Каролина Понсонби деп аталды. Оның ағасы Фредерик Кавендиш Понсонби Ватерлоо шайқасында ауыр жарақат алды, ал шайқастан кейінгі күндері Веллингтон герцогымен байланысқа түсті. Ол басқа да әйелдермен, қоғамның жетекші қайраткерлерімен туыс болды, Девоншир герцогинясы Георгиана Кавендиштің немересі және Аннабелла, леди Байронның туысы (неке арқылы) болды. Ол Лланголен әйелдерінің бірі Сара Понсонбимен және Уэльс ханшайымы Дианамен де туыс еді. Ол ешқашан Виконтесса Мельбурн болған жоқ, себебі Мельбурн жұрлыққа қол жеткізбей қайтыс болды.

Жастар және білім беру

Кішкентай кезінде Лэмб нәзік болып саналды және денсаулығы үшін көп уақытын ауылда өткізді. Ол анасы мен басқа отбасы мүшелерімен Италияға сапар шекті, онда ол құрттардан туған аурудан айықты, бұл оның өмірін аздап құртқан еді. Анасымен бірге Англияға оралғаннан кейін, ол Девоншир үйінде және Роемптон қаласында тұратын балалар тобымен қайта қосылды, олар оның ағайындары, Девонширдің 5-ші герцогы Уильям Кавендиштің балалары: оның бірінші некесі арқылы, леди Джорджиана Спенсерге, үш бала – леди Джорджиана ("Кіші Г"), леди Харриет Кавендиш ("Гарри о") және Лорд Хартингтон ("Харт", кейін 6-шы герцог Девоншир); ал оның сүйіктісі және екінші әйелі, леди Элизабет Фостерден екі бала – Август Клиффорд және Каролина Сент-Жюль, кейін Джордж Лэмбтің әйелі. Балалық шағында ол өзінен үш ай ғана үлкен леди Харриетпен ерекше жақын болды. Оның мінез-құлқы отбасына көбірек қиындық туғыза бастады, ол лауданум сияқты тыныштандыратын дәрілерді қолданды және оны бақылау үшін арнайы гувернантка тағайындалды. Бала кезінде леди Каролина ит жууды өзінің ең қанағаттандырарлық жетістіктерінің бірі деп есептеді. Көптеген ғалымдар мұны (және леди Морганның басқа да мелодрамалық мәлімдемелерін) қабылдаса да, оның отбасы мүшелері туралы жарияланған хаттар мұны өте күмәнді етеді. Ол Кавендиш туыстарымен ортақ әжесі, жесір леди Спенсер, білім беруді ынталы түрде қолдады және кейіннен олардың гувернанткасын өзінің серігі ретінде жұмысқа алды. Гувернантка – балаларға арналған нұсқаулық кітаптарымен танымал және құрметті Сара Триммердің қызы Селина Триммер болды. Ол оларға тек сауаттылықтан асып түсетін, кеңейтілген оқу бағдарламасын оқытты. Леди Каролинаның 1796 жылғы 31 қазанда (он бір жасқа толуға аздай қалғанда) жазған хаты бар, ол оның сауаттылығын ғана емес, сонымен қатар кескілестерлік зиры және мимика жасау талантын көрсетеді. Ересек жасында леди Каролина тек проза мен поэзия ғана емес, портреттерді суреттеумен де айналысты. Ол француз және итальян тілдерін еркін меңгерді, грек және латын тілдерін жақсы білді, сондай-ақ музыка мен театрды ұнатып тыңдады.

Неке және отбасы

1805 жылы маусымда он тоғыз жасында Леди Кэролайн Понсонби Уильям Лэмбке тұрмысқа шықты. Олардың танысуын Уильям Лэмбтің анасы сараппен ұйымдастырған болса да, бұл махаббат негізінде туған одақ еді. 1802 жылы Броккет Холлға сапар барысында олар "бір-біріне әуес болды" және көп жылдар бойы бақытты некеде өмір сүрді. 1809 жылы дүниеге келген, бірақ 24 сағаттан кейін қайтыс болған қызы да болды. Леди Кэролайн әрбір босанғаннан кейін ұзақ уақыт бойы денсаулығын қалпына келтіруге тырысты. Оның ұлы ауыр психикалық проблемалармен дүниеге келді. Әдетте, аристократиялық отбасылар мұндай жағдайға тап болған туыстарын арнайы мекемелерге жіберсе де, Лэмбтер ұлын 1836 жылы қайтыс болғанға дейін үйде күтіммен қамтыды.

Леди Кэролайн мен Лорд Байрон көпшілік алдында бір-бірін айыптағанмен, келесі айларда жеке өзара махаббатын білдірді. Байрон Лэмбті "Каро" деп атады, ол оны өзінің қоғамдық лақап аты ретінде қабылдады. Байрон бұл қарым-қатынасты аяқтағаннан кейін, күйеуі Леди Кэролайнды Ирландияға алып кетті. Бірақ арақашықтық Леди Кэролайнның ақынға деген қызығушылығын басып алмады, ол Байронмен жер аударылуы кезінде үнемі хат алмасып тұрды. Ол өзін-өзі ауыр түрде жарақаттаған жоқ және оның суицидтік ниеттері болған дегенге сену қиын, бірақ оның беделіне нұқсан келді және психикалық тұрақтылығы күмәнді болды. Байрон мұны театрлық қойылым деп сипаттады: "Леди Кэролайн пышақ сахнасын орындады" (Макбетке сілтеме). Леди Кэролайнның Байронға деген құмарлығы оның кейінгі өмірінің көп бөлігін анықтады, сонымен қатар оған және Байронның туындыларына әсер етті. Олар бір-бірінің стилінде өлеңдер жазып, тіпті өлеңдеріне бір-біріне арналған жасырын хабарларды енгізді.

Әдеби мансап

Леди Кэролайн Лэмб Голландия үйінде, леди Шарлвиллдің, лорд Уордтың, лорд Лансдоунның және басқа да осындай беделді тұлғалармен кездесетін бірнеше әдеби үйірмелерге қатысқандығы мәлім болды. Леди Кэролайнның ең танымал туындысы – «Гленарвон» готикалық романы, ол Байрон Англиядан кеткеннен кейін, 1816 жылы бірнеше аптадан соң жарық көрді. Анонимді түрде жарияланғанымен, Леди Кэролайнның авторлығы құпия емес еді. Онда өзінің және бұрынғы жарының, ирланд ұлтшылдығына қарсы сатқындық жасаған соғыс батыры ретінде бейнеленген, көзге түспейтін портреті бейнеленген. Бұл кітап Байронның өзінің туындыларынан тыс Байрондық кейіпкердің алғашқы нұсқасын, сондай-ақ Романтикалық дәуірді және әсіресе «Тонды» егжей-тегжейлі зерттегенімен ерекшеленді. Леди Кэролайн қоғамның көрнекті өкілдерінің кескілеме карикатураларын жасады. Оның қарындасы, Эмили Лэмп, Каупер графинясы, 1819 жылы Леди Кэролайнды Алмакқа қайта қабылдауға көмектессе де, оның абыройы толыққанды жазылған жоқ. 1819 жылы Леди Кэролайн «Жаңа ән» поэмасында Байрон стилін қолданды. Одан бірнеше жыл бұрын Леди Кэролайн Байронның суретін жіберу үшін оның баспагерлеріне Байрон рөлінде хат жазған болатын. Бұл сәтті аяқталды, және оның өтінішінің мәнері мен мазмұны оларды суретті жіберуге сендірді. Леди Кэролайн өмірінде тағы үш роман жариялады: «Грэм Гамильтон» (1822), «Ада Рейс» (1823) және «Пенруддок» (1823).

Кейінгі өмір және өлім

Байронның сенімді адамы және жақын досы – оның әйелінің анасының қарындасы, Уильям Лэмбтің өзінің анасы, әйгілі Элизабет Лэмб, Мельбурн виконтессасы болды. Леди Мельбурн ұлының Леди Каролинамен саяси тиімді некелесуіне мұрындық болды, бірақ оған да, оның анасына да риза болмады. Дегенмен, леди Каролина Байронмен қарым-қатынасын бастағаннан кейін, оның қайын анасы ұлын әйелінен айыру үшін ұзақ және ашық науқанға кірісті. Лорд Дэвид Сесилдің айтуынша, ол бұрыннан-ақ Каролина барлық қиындықтарға лайық деп санаған. Уильям Лэмб мойынсұнудан бас тартты және анасының Байронмен әйеліне қарсы сөз байласып, құлық жасағанына өкінді. Байронды опасыздықпен айыптаған Уильям Лэмб әйелінің өмірінің соңына дейін оны қолдады. Ақырында, 1825 жылы леди Каролина күйеуін ресми ажырасуға көндірді. Олар екеуі де сол кезде көптеген некеден тыс қарым-қатынастар жасаған, ал Лэмб екіжүзділіктен аулақ болды. Ол Броккет Холлда тұрақты түрде тұрды. Оның психикалық денсаулығымен күресі соңғы жылдары күшейді және алкоголь мен лауданумды шамадан тыс пайдаланумен усложнилось. 1827 жылға қарай, ол толық уақытты дәрігердің бақылауында болды, өйткені оның әрқашан нашар болған денесі құлдырап, ісіну бастады (сол кезде сусырау деп аталған, қазіргі кезде ісік деп аталады). Уильям Лэмб енді Ирландияның бас хатшысы болып, 1828 жылдың 25 қаңтарында леди Каролина қайтыс болғанда оның қасына жету үшін қауіпті сапар жасады. Леди Каролина Хэтфилдтегі Сент Этельдреда шіркеуінің зиратына жерленді, ал оның күйеуі кейіннен шіркеу ішінде жерленді.

Танымал мәдениетте

1905 жылы Мэри Огюста Уордтың «Уильям Эштің үйлену тойы» романы леди Каролина мен оның күйеуіне негізделген. 1964 жылы Дорис Леслидің «Бұл Каролина үшін» атты тарихи романы оның өміріне арналған. 1971 жылы Джордж Макдональд Фрейзердің «Азаттық үшін жарқыл!» романында басты кейіпкер Гарри Флэшмен құл ретінде ұсталған африкалық әйелді «Кэролин Лэмб» деп атайды. Том Стоппардтың 1993 жылғы «Аркадия» пьесасында леди Каролина Лэмб туралы бестселлер авторы Ханна Джарвис кейіпкері бар. 1972 жылы Сара Майлз басты рөлде, ал Байрон рөлінде Ричард Чемберленмен «Леди Кэролайн Лэмб» фильмі көрсетілді. 2003 жылы BBC «Байронды» Джонни Ли Миллердің ойнауымен және Камилла Пауэрдің леди Каролина Лэмб рөліндегі ойнауымен көрсетті. «Glenarvon» атты Нью-Йорк тобының аты Лэмбтің осы аттас романынан алынған.