Кіріспе
Sir Arthur John Gielgud, (1904–2000) – ағылшын актері және театр режиссері. Ральф Ричардсон мен Лоуренс Оливьемен бірге ол 20-шы ғасырдың көп бөлігінде британдық сахнаны билеген үш актердің бірі болды. Терри отбасының театрлық әулетінің мүшесі, ол 1922 жылы кузені Филис Нилсон Терридің труппасындағы кіші актер ретінде алғашқы ақылы жұмысын алды. Корольдік драмалық өнер академиясында (RADA) оқығаннан кейін ол репертуарлық театрларда және Вест-Эндте жұмыс істеді, ал 1929–1931 жылдары «Олд Вик» театрында Шекспирді орындаушы ретінде танылды. 1930-шы жылдары Гиелгуд Вест-Эндте және Бродвейде сахна жұлдызы болды, жаңа қойылымдар мен классикалық туындыларды орындады. Ол режиссерлік қызметін де бастады және Лондонның «Королева» театрында өз труппасын құрды. Көптеген адамдар оны заманының ең ұлы Гамлеті деп есептеді, сонымен қатар «Маңызды болудың қадірі» пьесасындағы Джон Вортинг сияқты комедиялық рөлдермен де танымал болды. 1950-ші жылдары Гиелгуд гомосексуализм үшін сотталып, айыппұл төлегенде мансабына қауіп төнді деп қорқып, бірақ оның әріптестері мен жұртшылық оны адал қолдады. 1950-ші жылдардың соңында эксперименталды театрлық қойылымдар дәстүрлі Вест-Энд өндірістерін ығыстыра бастағанда, ол жаңа қолайлы сахналық рөлдерді таба алмады және бірнеше жыл бойы «Адамның дәуірлері» атты Шекспирдің бір актерлік шоуымен танылды. 1960-шы жылдардың соңынан бастап ол Алан Беннетт, Дэвид Стори және Гарольд Пинтер сияқты авторлардың туындыларында өзіне сәйкес келетін жаңа пьесаларды тапты. Мансабының бірінші жартысында Гиелгуд киноға көп мән бермеді. 1924 жылы түсірген алғашқы фильміне қарамастан, «Жақсы серіктер» (1933) және «Юлий Цезарь» (1953) фильмдерінде сәттілікке жеткенімен, ол алпысыншы жылдарына дейін тұрақты кино мансабын бастаған жоқ. «Бекет» (1964) және «Элизабет» (1998) фильмдері арасында алпыстан астам фильмде ойнады. «Артур» (1981) фильміндегі қышқыл тілді Хобсон рөлі үшін «Үздік қосалқы актер» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Оның кинодағы еңбегі оған «Алтын глобус» және екі «BAFTA» сыйлығын сыйлады. Сыйлықтарға көңіл бөлмесе де, Гиелгуд «Оскар», «Эмми», «Грэмми» және «Тони» сыйлықтарын жеңіп алған сирек актерлердің бірі болды. Ол мансабының басынан-ақ дауысымен және Шекспирдің өлеңдерін меңгергенімен танымал болды. 1929–1994 жылдар аралығында жүзден астам радио және теледрамаларға қатысты, көптеген пьесаларды, соның ішінде Шекспирдің он пьесасын және өзінің «Адамның дәуірлері» атты үш пьесасын коммерциялық жазбаларға түсірді. 1953 жылы рыцарь атағына ие болды, ал 1994 жылы Гиелгуд театрына оның есімі берілді. 1977 жылдан 1989 жылға дейін Корольдік драмалық өнер академиясының президенті болды.
Sir Arthur John Gielgud, ('/g//iː//l//g//ʊ//d///; 14 April 1904 – 21 May 2000) was an English actor and theatre director whose career spanned eight decades. With Ralph Richardson and Laurence Olivier, he was one of the trinity of actors who dominated the British stage for much of the 20th century. A member of the Terry family theatrical dynasty, he gained his first paid acting work as a junior member of his cousin Phyllis Neilson Terry's company in 1922. After studying at the Royal Academy of Dramatic Art (RADA), he worked in repertory theatre and in the West End before establishing himself at the Old Vic as an exponent of Shakespeare in 1929–31. During the 1930s Gielgud was a stage star in the West End and on Broadway, appearing in new works and classics. He began a parallel career as a director, and set up his own company at the Queen's Theatre, London. He was regarded by many as the finest Hamlet of his era, and was also known for high comedy roles such as John Worthing in The Importance of Being Earnest. In the 1950s Gielgud feared that his career was threatened when he was convicted and fined for a homosexual offence, but his colleagues and the public supported him loyally. When [[Experimental theatre plays began to supersede traditional West End productions in the later 1950s he found no new suitable stage roles, and for several years he was best known in the theatre for his one man Shakespeare show The Ages of Man. From the late 1960s he found new plays that suited him, by authors including Alan Bennett, David Storey and Harold Pinter. During the first half of his career Gielgud did not take the cinema seriously. Though he made his first film in 1924, and had successes with The Good Companions (1933) and Julius Caesar (1953), he did not begin a regular film career until his sixties. He appeared in more than sixty films between Becket (1964), for which he received his first Academy Award nomination for playing Louis VII of France, and Elizabeth (1998). As the acid tongued Hobson in Arthur (1981) he won the Academy Award for Best Supporting Actor. His film work further earned him a Golden Globe Award and two BAFTAs. Although largely indifferent to awards, Gielgud had the rare distinction of winning an Oscar, an Emmy, a Grammy, and a Tony. He was famous from the start of his career for his voice and his mastery of Shakespearean verse. He broadcast more than a hundred radio and television dramas between 1929 and 1994, and made commercial recordings of many plays, including ten of Shakespeare's and three recordings from his own "Ages of Man." Among his honours, he was knighted in 1953 and the Gielgud Theatre was named after him in 1994. From 1977 to 1989, he was president of the Royal Academy of Dramatic Art.
Бастапқы өмірі
Гильгуд 1904 жылғы 14 сәуірде Лондонның Оңтүстік Кенсингтонында Франк Генри Гильгуд пен оның екінші әйелі Кейт Терри Гильгудтың төрт баласының үшіншісі болып дүниеге келді. Гильгудтың ағалары Льюис, Қызыл Крест пен ЮНЕСКО-да жоғары лауазымды қызметкер болған, және Вал, кейіннен BBC радио драмасының жетекшісі болды; оның кіші әпкесі Элеонора көп жылдар бойы Джонның хатшысы болды. Әкесінің жағынан Гильгуд литва және поляк тегінен шыққан. Тегі Литвадағы Гельгаудишкис ауылынан келген. Ян Гильгуд отбасымен бірге Англияға қашқан, оның немерелерінің бірі – Франк Гильгуд, оның анасының әжесі әйгілі поляк актрисасы Аниэла Аспергерова болды. Фрэнк театрмен байланысы бар отбасыға үйленді. Оның әйелі, үйленгенге дейін сахнада болған, актриса Кейт Терридің қызы және Элен, Фред және Марион Терри, Мейбел Терри Льюис, Эдит және Эдвард Гордон Крейг кіретін сахналық әулеттің мүшесі болды. Фрэнк актерлік мансапты армандамады және өмір бойы Лондон Ситидегі брокер болып жұмыс істеді. 1912 жылы сегіз жасында Гильгуд ағалары сияқты Суррейдегі Хиллсайд дайындық мектебіне барды. Спортқа қызығушылығы жоқ бала үшін ол мектепте крикет пен регбиден жақсы нәтижелер көрсетті. Сабақта ол математиканы жек көріп, классикалық пәндерде орташа, ал ағылшын және дінтануда жақсы оқыды. Хиллсайд оның драмаға деген қызығушылығын қолдады және ол мектеп қойылымдарында бірнеше басты рөлдерді ойнады, соның ішінде «Юлий Цезарь» пьесасында Марк Антоний және «Венеция саудагері» пьесасында Шейлок рөлін сомдады. Хиллсайдтан кейін Льюис пен Вал тиісінше Итон мен Регбиге стипендия алды; олардың академиялық жетістіктеріне жете алмаған Джон мұндай стипендияны алуға үмітсіз болды. Ол күндізгі оқушы ретінде Вестминстер мектебіне жіберілді, онда, кейін айтқандай, «театрдың ұлы ғасырының шетіне қол жеткізу үшін» Уэст-Эндке кіруге мүмкіндік алды. Мектеп хоры Вестминстер аббаттығындағы қызметтерде ән шырқады, бұл оның ритуалға деген құштарлығына әсер етті. Ол сурет салуға бейімділігін көрсетті және біраз уақыт бойы сахналық безендіруді мансап ретінде қарастырды. Жас Гильгудтың әкесі оны концерттерге, галереялар мен мұражайларға алып барды, бірақ олар оны «қатты жалықтырды». Ата-анасы екеуі де театрға бейім болған, бірақ балаларын актерлік мансапқа баруға ынталандырмады. Вал Гильгуд еске алады: «Біздің ата-анамыз сахнаны өмірлік кәсіп ретінде күдікпен қарады, ал Джон сурет салуға қабілетін көрсеткенде, әкесі сәулетшінің кеңсесінің артықшылықтары туралы тікелей айтты». 1921 жылы Вестминстерден кеткеннен кейін Гильгуд тартыншақ ата-анасын егер ол жиырма бес жасқа дейін өзін-өзі қамтамасыз етпесе, кеңседе жұмыс іздейтінін түсіндіріп, драма сабақтарына баруға рұқсат сұрады.
Бірінші актерлік тәжірибе
Гильгуд он жеті жасында актер-менеджер сэр Фрэнк Бенсонның әйелі Констанс Бенсон басқаратын жеке драма мектебіне қабылданды. Жаңа оқушының алғашқы күні леди Бенсон оның дене бітіміндегі қиындыққа назар аударды: "Ол менің рахитпен ауырған мысықтай басып жүргенімді айтты. Бұл менің мақтандығыма ауыр соққы болды, бірақ ол жақсы болды". Мектепке түсуге дейін де, кейін де ол бірнеше әуесқойлық қойылымдарда ойнады, ал 1921 жылдың қараша айында кәсіби труппада дебют жасады, бірақ өзіне ешқандай төлем түспеді. Ол Олд-Вик сахнасында "Генрих V" пьесасында "Геральд" рөлін ойнады; оның айтуға бір ғана сөзі болды және ол оны нашар айтқанын есіне алды. Ол маусым бойы "Король Лир", "Уат Тайлер" және "Пир Гинт" қойылымдарында сөзсіз эпизодтық рөлдерде ойнады. Гильгудтың алғашқы маңызды жұмысы отбасылық байланыстар арқылы туды. 1922 жылы оның туысы Филис Нилсон Терри ойнаған фильм, "Британдық толық метражды алғашқы дыбысты фильм" деп жарналанды, ол Эдгар Уоллестің детективтік әңгімесіне негізделген; Гильгуд өзі өлтірілгенге дейін екі адамды өлтірген жас қарақшы рөлін сомдады.
Ескі Виктор
1929 жылы «Олд Вик» театрының жаңадан тағайындалған өндіріс директоры Харкорт Уильямс Гилгудты алдағы маусымда труппаға қосылуға шақырды. Лондонның Темза өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан, сәнсіз аймақтағы «Олд Вик» театрын Лилиан Бейлис басқарды, ол көбінесе жұмысшы табының көрермендеріне арзан билет бағасымен пьесалар мен операларды ұсынды. Ол актерлеріне өте шамалы жалақы төледі, бірақ театр классикалық репертуарымен, әсіресе Шекспирдің пьесаларымен танымал болды, және Гилгуд Вест-Энд жұлдыздарының алғашқысы емес, ол осында жұмыс істеу үшін үлкен жалақыдан бас тартты. Морлидің сөзімен айтқанда, бұл Шекспир техникасын үйрену және жаңа идеяларды сынап көруге арналған орын еді. «Таймс» газетінің рецензенты оның сезімталдығына, күшіне және нықтылығына жоғары баға берді, ал оның өнерін «кейіпкерді түсінудегі және тілді бақылаудағы шынайы ерекшелік» деп атады. Маусымның соңында ол «Юлий Цезарь» спектаклінде Марк Антоний, «Маған қалай қаласаңдар» спектаклінде Орландо, «Андрокл мен арыстан» спектаклінде император және Пиранделлоның «Гүлі бар адам» спектакліндегі басты рөлдерді сомдады. Бұл қойылымның үлкен беделге ие болуына байланысты «Олд Вик» театрына Вест-Эндтен көптеген көрермендер келе бастады. Сұраныс соншалықты үлкен болды, труппа Шафтсбери даңғылындағы «Королева» театрына көшті, онда Уильямс пьесаны мәтінін аздап қысқартып қойды. Мұндай өзгерістер басты рөлге одан да зор мән берді. Гилгудтың «Гамлеті» сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Айвор Браун оны «тамаша қойылым, менің тәжірибемдегі ең жақсы «Гамлет»» деп атады. Джеймс Агат: «Бұл біздің заманымыздағы ағылшын Шекспир актерлігінің ең жоғары деңгейі деп айтуға еш күмәнім жоқ» деп жазды. «Гамлет» рөлі Гилгудтың келесі он жылға жуық уақыт бойы байланысты болған рөлі еді. «Королева» театрындағы қойылым аяқталғаннан кейін ол тағы бір танымал рөлге – «Адалдық маңыздылығы» спектакліндегі Джон Вортингке бұрылды. Гилгудтың өмірбаяуын жазған Джонатан Кроолл екі рөлдің актердің екі жағын көрсеткенін айтты: бір жағынан романтикалық және жанды «Гамлет», екінші жағынан өткір және сырттай ғана әдемі Вортинг. Қажырлы леди Бракнелл рөлін оның тәтесі Мейбл Терри Льюис сомдады. «Таймс» газетінде: «Мистер Гилгуд пен Мисс Терри Льюис бірге керемет, олар Уайлдтың өзінің дауысымен сөйлеуіне мүмкіндік беретін ең жоғары шеберлікке ие» деп жазылған. 1930–31 маусымда «Олд Вик» театрына оралған Гилгуд труппада бірнеше өзгерістерді байқады. Оны жек көретін және әріптестері де ұнатпайтын Дональд Вулфит, сондай-ақ Адель Диксон жұмыстан босатылды. Гилгуд ең танымал жаңа актер Ральф Ричардсонның лайықтылығына сенімді болмады, бірақ Уильямс Гилгудтың осы маусымнан кейін алға жылжып кететініне сенімді болды; ол Ричардсонды ықтимал орынбасар ретінде қарастырды. «Мен оның киімдері экстравагантты, сөйлесімі әуесқой деп таптым. Ол өз заманының жаңа жас адамы еді, мен оны ұнатпайтынмын». Ричардсонның өнері және екі басты актердің қарым-қатынасы, Гилгуд «Темпест» спектаклінде Просперо рөлін ойнағанда Ричардсонға Калибан рөлін орындауға көмектескенде жақсарды: Бұл достық пен кәсіби байланыс Ричардсонның өмірінің соңына дейін елу жылдан астам уақытқа созылды. Гилгудтың осы маусымдағы басқа рөлдері: «Қайран әйел» спектакліндегі Лорд Тринкет, тағы да Ричард II, «Антоний мен Клеопатра» спектакліндегі Антоний, «Он екінші түн» спектакліндегі Малволио, «Қорал мен адам» спектакліндегі Сергий, «Еш нәрсе туралы көп шу» спектакліндегі Бенедикт – ол атақты болған тағы бір рөл, және ол маусымды «Король Лир» рөлімен аяқтады. Оның өнері пікірлерді екіге бөлді. «Таймс» газетінде: «Бұл бір бөлігінің тауы, ал кешкі уақытта шыңына жете алмады», – делінген, ал «Манчестер Гардиан» газетінде Браун Гилгудтың «көктегі найзағайға тең келеді, соңында Довер жолына патшаның қайғысының әр сөзіне түсінікті және әсерлі болуға мүмкіндік беретін тыныштықпен өтеді» деп жазды.
The friendship and professional association lasted for more than fifty years, until the end of Richardson's life. Gielgud's other roles in this season were Lord Trinket in The Jealous Wife, Richard II again, Antony in Antony and Cleopatra, Malvolio in Twelfth Night, Sergius in Arms and the Man, Benedick in Much Ado About Nothing – another role for which he became celebrated – and he concluded the season as King Lear. His performance divided opinion. The Times commented, "It is a mountain of a part, and at the end of the evening the peak remains unscaled"; in The Manchester Guardian, however, Brown wrote that Gielgud "is a match for the thunder, and at length takes the Dover road with a broken tranquillity that allowed every word of the King's agony to be clear as well as poignant".
Вест-Энд жұлдызы
Вест-Эндке оралғанда, Гиелгуд Ж.Б. Пристлидің "Жақсы серіктер" пьесасында ойнады, оны автор мен Эдвард Ноблок сахнаға бейімдеген. Қойылым 1931 жылдың мамыр айынан бастап 331 рет көрсетілді, ал Гиелгуд оны өзінің алғашқы коммерциялық табысы деп атады. Ол Иниго Жолифант рөлін сомдады – оқушылықты тастап, көшпенді театр труппасына қосылған жас мектеп мұғалімі. Бұл көрерменге ұнайтын қойылым консервативті сыншылардың наразылығын тудырды, олар Гиелгудтің күрделірек рөлдерді ойнауы керек деп ойлады. Бірақ ол конвенциялық жас жігіттің рөлін ойнаудың өзіндік қиындықтары бар екенін және оның актерлік шеберлігін жетілдіруге көмектесетінін түсінді. Пьесаның көрсетілімі кезінде ол француз Шетелдік легионы туралы "Insult" (1932) атты мелодрамада түсірілді, ал 1933 жылы Джесси Мэтьюспен бірге "Жақсы серіктер" фильмінде ойнады. Фильм сыншылар тарапынан жақсы қабылданды. "The New York Times" газетінің Мордаунт Холл Гиелгудті оның ағасы Валмен шатастырды, бірақ оның ойыншылық өнерін "көруге қуаныш сыйлайтын, ерекше шынайы" деп бағалады. 1939 жылы жарық көрген естеліктерінің бірінші томында Гиелгуд фильм түсіру кезінде жек көретін нәрселерін сипаттауға екі бет арнады. Оның замандастары Ричардсон мен Лоуренс Оливьеден айырмашылығы, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана аз фильмде ойнады және көп жылдар өткен соң ғана танымал киноактер ретінде танылды. 1994 жылы ол: "Ларри мен Ральф пайдалы Корда келісімшарттарына қол қойғанда, мен мақтан тұтып, сахнада қалып қойдым" деді. 1932 жылы Гиелгуд режиссерлікке көшті. Оксфорд университетінің драмалық қоғамының президенті Джордж Девайнның шақыруымен Гиелгуд қоғамның "Ромео мен Джульетта" қойылымын қоюға кірісті, онда Пегги Эшкрофт Джульетта, Эдит Эванс медбике рөлінде қонақ ретінде қатысты. Қалған актерлер студенттерден құралды, Ромео рөлін Кристофер Хассалл басқарды, ал Девин, Уильям Девлин және Теренс Раттиган да қатысты. Бұл тәжірибе Гиелгуд үшін қанағаттанарлық болды: ол студенттердің назарына ие болды, олардың бірімен, Джеймс Лис Милнмен қысқа уақытқа қарым-қатынаста болды және оның шабыттандыратын режиссерлігі мен оның шәкірттерінің ойынның табысы үшін мақталды. Ол тілінің қателіктерімен (оларды "Джилгуфтар" деп атады) әйгілі болды, соңғы қойылымнан кейін сөйлеген сөзінде Эшкрофт пен Эвансқа "Мен ешқашан кездеспеймін деп үміттенетін екі басты әйел" деп атады. 1932 жылдың қалған бөлігінде Гиелгуд Рональд Маккензидің "Музыкалық орындықтар" атты жаңа пьесасында ойнады және Родни Аклендтің "Құпия оркестр" атты жаңа және классикалық пьесасын Вест-Энде, ал "Олд Вик" театрында Малкольм Киннің Шайлок және Ашкрофттың Порция рөліндегі "Венеция саудагері" пьесасын қойды. 1932 жылы ол Элизабет Маккинтоштың "Бордоның Ричарды" атты пьесасында ойнады. Бұл Рихард II оқиғаларын қазіргі тілмен қайта баяндаған, Шекспирден гөрі оқиғаларға көбірек сәйкес келетін ең табысты тарихи пьеса ретінде қарсы алынды. Вест-Эндегі қиын басталғаннан кейін ол тез арада сатылып кеткен хитке айналды және келесі үш жыл бойы Лондон мен гастрольдерде көрсетілді. "The New York Times" газетінің Чарльз Морган: "Мен ешқашан ритм, өлең және сөйлеудің табиғилығын осыншалықты жұмсақ үйлестіргенін естімедім. Егер мен өмір бойымда осы пьесаның осыдан да жақсы қойылымын көрсем, ол керемет болар еді" деп жазды. Морлидің айтуынша, актерлердің жас мүшелері Алек Гиннес пен Фрит Банбери әр түн сайын "өздерінің уақытында Гамлет болатынын білетінін көру үшін" қанаттарда жиналатын. Келесі жылы Гиелгуд өзінің ең танымал Шекспир қойылымын сахналады – "Ромео мен Джульетта", онда ол Эшкрофт пен Оливьемен бірге ойнады. Гиелгуд Оливьедің әлеуетін байқап, оның мансабында маңызды қадам жасады. Алғашқы апталарда Гиелгуд Меркуцио, Оливье Ромео рөлін ойнады, содан кейін олар рөлдерін алмастырды. Оксфордтағыдай, Эшкрофт пен Эванс Джульетта мен медбике рөлінде болды. Бұл қойылым 189 рет көрсетілді, жаңа театрдың барлық кассалық рекордтарын жаңартты. Бұрынғы рекордты Генри Ирвинг пен Гиелгудтің әйелі Эллен Терри 1882 жылы 161 рет орындаған болатын. 1936 жылдың мамыр айында Гиелгуд "Кәпірқосақ" фильмінде Тригоринді ойнады, Эванс Аркадина, Ашкрофт Нина рөлінде болды. Комиссарьевский режиссерлік етті, бұл репетицияларды қиындатты, өйткені ол бірге тұрған Ашкрофт оны тастап кетті. Дегенмен, Морлидің айтуынша, сыншылар оны қуана қарсы алды. Сол жылы Гиелгуд өзінің соғысқа дейінгі соңғы фильмін түсірді, Альфред Хичкоктің "Серікті агенті" фильмінде Мадлен Кэрроллмен бірге ойнады. Режиссердің актерлерге деген бейжайлығы Гиелгудті шаршатып, фильм түсіруге деген қарсылығын күшейтті. Екі жұлдыздың өнері мақталды, бірақ Хичкоктің "оқиғаға берілгендігі" сыншылардың пікірінше, басты рөлдерді бір өлшемді етіп көрсетті, ал мақтау Гилгудтің ақылсыз ассистенті болған Питер Лорреге бұйырды. 1936 жылдың қыркүйегінен 1937 жылдың ақпанына дейін Гиелгуд Солтүстік Америкада Гамлетті ойнады, алдымен Торонтода, содан кейін Нью-Йорк пен Бостонда. Ол алғаш рет Бродвейде ойнағанына қорқып, әсіресе танымал актер Лесли Ховард осы пьесаның қарсы қойылымын ойнайтыны белгілі болғанда. Гиелгуд қазан айында Эмпайр театрында дебют жасағанда сыншылардың пікірі әртүрлі болды, бірақ актер анасына жазған хатында көрерменнің реакциясы керемет болғанын айтты. "Олар соңында тұрып, әр түн сайын шулап, сахнаның алдында жанкүйерлер көп". Ховардтың қойылымы қараша айында ашылды, ол Гиелгудтің сөзімен айтқанда, "құлауға ұшырады", ал Нью-Йорк баспасөзінде жарияланған "Гамлеттер шайқасы" басталғаннан кейін дереу аяқталды. Ховардтың нұсқасы бір ай ішінде жабылды, ал Гиелгудтің қойылымы Бродвейдегі пьесаның рекордтарын жаңартты.
Корольдік театр труппасы
1937 жылы ақпанда Америкадан оралғаннан кейін Гилгуд Эмлин Уильямстың «Гей болып туылды» пьесасында ойнады. Француз революциясынан кейінгі патшалық отбасы туралы бұл романтикалық трагедия Лондонға дейінгі гастрольдерде жақсы қабылданып, бірақ Вест-Эндтегі сыншылар тарапынан жазаланды. «Таймс» газеті былай деп жазды: «Бұл – сынның сөзге келмей, көзін сүртіп, ұялып, сенімсіздікпен және түсініксіз қызарған күйде кері шегінетін жағдайлардың бірі. Эмлин Уильямс мырзаның осы пьесаны неге жазғаны және Гилгуд мырза мен Фрэнкон Дэвис мырзаның оны неге ойнағаны түсініксіз». Пьеса он екі қойылымнан кейін жабылды. Шекспирдегі сәттіліктерінен кейін оның осы сәтсіздігі Гилгудты өзінің мансабы мен өмірін қайта қарастыруға итермеледі. Перримен арақатынасы ыңғайлы болғанымен, қызықты емес еді, ол кинода өзіне болашақ көре алмады, ал «Олд Вик» классикалық шығармаларды қалаған масштабта қоюға шамасы жетпеді. Сондықтан ол Шекспир мен басқа классикалық пьесаларды Вест-Эндте қою үшін жеке труппа құруды шешті. Гилгуд «Американдық Гамлеттен» тапқан табысының көп бөлігімен 5000 фунт стерлинг инвестициялады, ал Перри, отбасылық ақшасы болғандықтан, соманың қалған бөлігін салды. Оның труппасына Гарри Эндрюс, Пегги Эшкрофт, Глен Байам Шоу, Джордж Девайн, Майкл Редгрейв және Харкорт Уильямс кірді, ал Анджела Баддлей мен Гвен Ффранкон Дэвис қонақ ретінде қатысты. Оның өзі сомдаған рөлдер – Ричард патша, Джозеф Сурфейс, Вершинин және Шайлок. Оливье Гилгудтың Джозеф Сурфейс рөлі «Мен көрген немесе көретін ең керемет жеңіл комедиялық рөл» деді. Бұл жоба көп пайда әкелмеді, ал 1938 жылдың шілдесінде Гилгуд Вест-Эндтегі дәстүрлі жобаларға, бірақ ерекше жағдайларда қайта оралды. Ол Перри мен Молли Киннің «Жазғы кездесу» атты фарсын, Бинки Бомонттың ұсынымымен қойды, ал Перри осы уақытта Гилгудты тастап кеткен еді. Дегенмен, үш ер адам арасындағы қарым-қатынас жақсы сақталды. Сол жылдың қыркүйек айында Гилгуд Доди Смиттың сезімтал комедиясы «Қымбат сегіздік» пьесасында ойнады.
Соғыс және соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Гилгуд әскери қызметке ерікті түрде түсті, бірақ оған осындай жастағы, отыз бес жастағы адамдарды кем дегенде алты ай бойы іздемейтінін айтты. Үкімет актерлердің көпшілігінің әскерде қызмет етуіне қарамастан, әскерлер мен халықты көңілдіру үшін сахнада өнер көрсетудің тиімдірек екеніне тез арада келді. Гилгуд 1940 жылы Лондонда Глиндеборн фестивалі үшін «Көшік операсы» қойылымын қоюда Майкл Редгрейвке режиссерлік жасады. Бұл шатасқан оқиға болды: Гилгудтың режиссерлігі оның жұлдызын жаңылыстырды, ал Редгрейв дауысын жоғалтқанда, Гилгуд рөлді барынша жақсы орындауға мәжбүр болды. Гилгуд соғыс уақытындағы Лондонға көңіл көтеруден гөрі маңызды немесе салтанатты нәрсе қажет деп ойлады. Харли Гранвилл Баркер және Гатримен бірге ол Шекспирдің «Олд Вик» театрын қайта ашты. Оның «Лир патшасы» сыншыларды қайтадан екіге бөлді, бірақ «Просперо» рөлі үлкен жетістікке ие болды. Ол 1930 жылы сол сахнада орындаған рөлден мүлдем өзгеше ойнады: «маниялық сиқыршы» орнына оның «Просперосы» Браунның айтуынша, «Сырқат ата, отарлаушы епископ және сиқыршылар одағының президенті емес, қайта өрлеу дәуірінің күшті, айқын бейнесі» болды. Сыншылар басқа актерлердің арасында Джек Хокинсті Калибан, Мариус Горингті Ариэль, Джессика Тандиді Миранда және Алек Гиннесті Фердинанд рөлдерінде бөліп көрсетті. Бірнеше сахналық әріптестерінің үлгісімен Гилгуд әскери лагерьдеріне гастрольдік сапарлар жасады. Ол проза мен поэзиядан үзінділер оқыды және Ковардтың «Tonight at 8.30» пьесаларының екеуінен тұратын үш пьесадан тұратын қойылымдарда ойнады, бірақ ол алдымен Беатрис Лилли сияқты аспаптық орындаушылардың әскерді көңілдіруде өзінен жақсы екенін байқады. Гилгуд келесі он жыл бойы фильмдерде түспеді; ол 1945 жылы Шоудың «Цезарь мен Клеопатра» фильмінде Вивьен Лимен бірге Юлий Цезарь рөлінен бас тартты. Олар Лимен жақын дос болды, Шоу оны рөлді ойнауға көндіруге тырысты, бірақ Гилгуд режиссер Габриэль Паскальға ұнамайтын. Цезарь рөлін ақырында Гилгудтың бұрынғы ұстазы Клод Рейнс ойнады. 1941 және 1942 жылдары Гилгуд үздіксіз жұмыс істеді, Барридің «Асыл Брут» пьесасында, Вест-Эндте тағы бір «Асық болудың маңызы» қойылымында және гастрольдегі «Макбет» пьесасында ойнады. 1943 жылы Уильям Конгревтің «Сүйіспеншілік үшін махаббат» пьесасын гастрольдік сапарда, содан кейін Лондонда қайта қоюы сыншылардың жоғары бағасын алды. 1944-45 жылдардағы Бомонттың Хеймаркеттегі маусымында көптеген адамдар оның ең жақсы рөлі деп санайтын «Гамлет» қойылымы болды. Агат былай деп жазды: «Мырза Гилгуд қазір осы үлкен рөлдің толық және беделді шебері. Менің ойымша, бұл біздің заманымыздың ең жақсы «Гамлеті» және солай болып қала береді». Маусымда «Жазғы түннің арманы», «Малфи герцогинясы» және «Леди Виндермирдің желдеткіші» (1945) қойылымдары да болды. 1945 жылдың соңы мен 1946 жылдың басында Гилгуд ENSA үшін Таяу және Таяу Шығыста «Гамлет» және Ковардтың «Блайт Спирит» пьесаларымен гастрольдік сапарда болды. Бұл турде ол сахнада соңғы рет «Гамлетті» ойнады. Осы екі келісім арасында Гилгуд Солтүстік Америкада «Асық болудың маңызы» және «Сүйіспеншілік үшін махаббат» пьесаларымен гастрольдік сапарда болды. Эдит Эванс леди Бракнелл рөлінен жалықты және оған қосылудан бас тартты; Маргарет Рутерфорд рөлді үлкен табыспен ойнады. Гилгуд режиссер ретінде де сұранысқа ие болды, 1948-49 жылдары алты қойылым қойды. Олардың қатарында 1949 жылы «Мұрагер» пьесасы болды, ол Ричардсон мен Эшкрофт рөлін ойнау үшін соңғы сәтте шақырылды, бұл жойылған өндірісті сақтап қалды; ол 644 спектакльге созылды. 1940-жылдардың соңғы үлкен хиті – ол режиссерлік жасаған Томас Мендип рөліндегі «The Lady's Not for Burning» пьесасы болды. Лондондық актерлік құрамында жас Клэр Блум мен Ричард Бертон болды, олар Гилгудпен бірге келесі жылы АҚШ-қа барған кезде бірге жүрді.
1950 жылдар кино жетістігі мен жеке дағдарыс
Шекспир ескерткіш театрында Гилгуд өзінің жетекші шекспирші ретіндегі беделін қайтару үшін көп еңбек етті. Питер Бруктың «Масса за меру» (1950) қойылымындағы суық, жанына жақпайтын Анджело рөлі арқылы ол өнер тартушыларға өзінің ойынының жаңа, натуралистік стилін көрсетті. Одан кейін Брукпен бірге тағы үш Шекспир қойылымын қойды, олар жақсы қабылданды. 1953 жылы Гилгуд өзінің алғашқы голливудтық фильміне түсті, Джозеф Л. Манкевичтің «Юлий Цезарь» фильміндегі жалғыз классикалық актер ретінде Кассий рөлін ойнады. Марлон Брандо (Марк Антоний) оған қатты таң қалды, ал Джеймс Мейсон (Брут) Гилгудтің көрінетін оңай шеберлігіне көңілі қалды. Гилгуд өзінің кино техникасы туралы Мейсоннан көп нәрсе үйренгенін сезінді. Гилгуд Калифорниядағы төрт айлық қанағатты күйінде болды, Морлидің айтуынша, гомосексуализмге қатысты оның көзқарасының бос болуына байланысты. 1953 жылы Лондонға оралғаннан кейін Гилгуд Лирик, Хаммерсмит театрының басқаруын иеленді, онда ол Ричард II, Конгревтің «Дүние жолы» және Томас Отуэйдің «Венеция сақталды» классикалық маусымдарын ұйымдастырды. Ричард рөліне өзінің тым ескі екенін сезініп, ол жас Пол Скофилдті таңдады; актер де, қойылым да сыншылардың мақтауына және коммерциялық табысқа ие болды. Гилгуд 1953 жылы коронация құрметіне рыцарь атағын алды. 1953 жылдың 20 қазанында кешке, әдетте жеке өмірінде сыпайы мінез танытқан Гилгуд Челсиде қоғамдық дәретханада жыныстық қатынас іздегені үшін (коттедж) ұсталды. 1960 жылға дейін Ұлыбританияда ерлер арасындағы кез келген жыныстық белсенділік заңсыз болды. Гомосексуализмге қарсы басты заң – 1885 жылғы Қылмыстық заңға түзетулер енгізу туралы заң, оның 11-бабында ерлер арасындағы кез келген жыныстық белсенділік заңсыз деп жарияланды. Ол 1967 жылы «Сексуалды қылмыстар туралы» заң қабылданғанға дейін күшін жоймады. Гилгуд айыппұл төледі; баспасөз бұл оқиғаны жариялаған кезде, ол өзінің ұятқа қалуының мансабын аяқтайтынын ойлады. Жаңалық тараған кезде ол Ливерпульде жаңа пьесаның Лондонға дейінгі гастрольдік сапарында болды, «Теңіз жағасындағы күн». Биограф Ричард Хэггеттің айтуынша, Гилгуд қатты шаршап, әдеттегідей сахнаға шығу мүмкін емес сияқты сезінді, бірақ Сибил Торндайк бастаған әріптестері оны қолдады: Оның мансабы сақталды, бірақ оқиға Гилгудтің денсаулығына қысқа уақытқа әсер етті; ол бірнеше айдан кейін нервтік бұзылуға ұшырады. Ол бұл оқиға туралы ешқашан ашық айтпады, және ол тез арада баспасөз назарынан тыс қалды және оның өмірінде жазушылар оны әдепті түрде елемеді. Жеке өмірінде ол гейлер науқанына қайырымдылық жасады, бірақ оларды жария түрде қолдамады. Кейінірек ол актер Саймон Каллоуға: «Мен сіздер сияқты және Иан МакКеллен сияқты адамдардың ашық әрекет етуін құрметтеймін, бірақ мен өзім солай істей алмаймын» деді. 1953 жылдың желтоқсаны мен 1955 жылдың маусымы аралығында Гилгуд режиссерлікке көңіл бөлді және сахнаға шықпады. Оның қойылымдары Джон Миллспен «Шарлидің әпкесі» сериалының қайта жандануынан бастап Фрэнкон Дэвиспен «Шерри бақшасы» және Оливьемен «Он екінші түн» сериалдарына дейін болды. 1955 жылы Ашкрофтпен «Ешнәрсе туралы көп шу» романының қайта жандануы жақсы қабылданды; «Манчестер Guardian» газетінде Филип Хоуп Уоллес оны «Шекспир комедиясы алғаш рет толыққанды жүзеге асырылды» деп атады. 1955 жылы Гилгуд екінші рет Шекспирдің фильміне түсті, Оливьедің «Ричард III» фильмінде Кларенс рөлін ойнады. Британдық театр Бомонттың қойылымдарының Вест-Энд сұлулығынан алыстап, эксперименталды театрлық шығармаларға бет бұрды. Оливье 1957 жылы Джон Осборнның «Көңілді ойыншы» ролімен үлкен жетістікке жетті, бірақ Гилгуд жазушылардың жаңа толқынымен үйлеспеді. Ол Шекспирші ретінде сұранысқа ие болды, бірақ оған сәйкес келетін жаңа пьесалар аз болды. Ол 1956 жылы «Coward's Nude with Violin» фильмінің режиссері және басты рөлді ойнады, ол бір жылдан астам уақыт бойы көрсетіліп тұрса да, сыншылар оны ескірген деп қабылдады. Ол екі фильмге қатысып, Майкл Андерсонның «80 күн ішінде әлемді айналдыру» (1956) фильмінде болашақ қызметші ретінде Ковардпен бірге камео комедиялық сахнада ойнады және Сидни Франклиннің 1957 жылы «Вимпол көшесінің барреттері» фильмінің қайта өңделуінде Элизабет Баррет Браунингтің әкесі ретінде түсті. Ол өзінің тираникалық әке рөлін ойнауын сенімді деп санамады және ол оны тек үлкен ақы үшін («бұл мені бірнеше жылға дейін орнатады») және оны Америкадағы жұртшылық алдында ұстап тұру үшін жасағанын мойындады. 1957 жылы Гилгуд Ковент-Гарденде Берлиоздың «Трояндықтар» операсын қойды және Друри-Лейн театрында Просперо рөлін ойнады. Ол оны Ұлыбританияның барлық аймақтарында, Еуропаның материгінде, Австралазияда және АҚШ-та, соның ішінде 1965 жылы Ақ үйінде қойды. Оның Бродвейдегі қойылымы үшін 1959 жылы арнайы «Тони» сыйлығын алды, ал 1979 жылы жазылған аудиожазба «Грэмми» сыйлығын жеңіп алды. Ол осыған дейін де, одан кейін де көптеген жазбалар жасады, соның ішінде он Шекспир пьесасы. Гилгуд актер ретінде оған сәйкес келетін жаңа пьесаларды табуға көптеген әрекеттер жасады, бірақ оның Питер Шаффердің алғашқы пьесасы «Бес саусақтың жаттығуы» (1958) қойылымын режиссерлік еткені мақтауға ие болды. Шаффердің пьесасы үшін АҚШ-та болғанда Гилгуд «Ешнәрсе туралы көп шу» пьесасын қайта қойды, бұл жолы Маргарет Лейтон оның Беатричесі болды. Нью-Йорк сыншыларының көпшілігі қойылымды мақтады, сондай-ақ оның серіктерін де мақтады. Ол 1959 жылы «CBS» телеарнасы үшін Рэттиганның «Браунинг нұсқасы» және «ITV» телеарнасы үшін Н. С. Хантердің «Теңіз жағасындағы күн» пьесаларында теледидарда алғаш рет өнер көрсетті. Ол келесі төрт онжылдық ішінде теледидардағы елуден астам пьесада ойнады.
His career was safe, but the episode briefly affected Gielgud's health; he suffered a nervous breakdown some months afterwards. He never spoke publicly about the incident, and it was quickly sidelined by the press and politely ignored by writers during his lifetime. Privately he made donations to gay campaign groups, but did not endorse them in public. In his later years he said to the actor Simon Callow, "I do admire people like you and Ian McKellen for coming out, but I can't be doing with that myself." Between December 1953 and June 1955 Gielgud concentrated on directing and did not appear on stage. His productions ranged from a revival of Charley's Aunt with John Mills to The Cherry Orchard with Ffrangcon Davies, and Twelfth Night with Olivier. A revival of Much Ado About Nothing with Ashcroft in 1955 was much better received; in The Manchester Guardian, Philip Hope Wallace called it "Shakespearean comedy for once perfectly realised". In 1955 Gielgud made his second appearance in a film of Shakespeare, portraying Clarence in Olivier's Richard III. British theatre was moving away from the West End glamour of Beaumont's productions to more [[Experimental theatre works. Olivier had a great success in John Osborne's The Entertainer in 1957, but Gielgud was not in tune with the new wave of writers. He remained in demand as a Shakespearean, but there were few new plays suitable for him. He directed and played the lead in Coward's Nude with Violin in 1956, which was dismissed by the critics as old fashioned, though it ran for more than a year. He made two film appearances, playing a cameo comedy scene with Coward as a prospective manservant in Michael Anderson's Around the World in 80 Days (1956), and as the father of Elizabeth Barrett Browning in Sidney Franklin's 1957 remake of The Barretts of Wimpole Street. He did not consider his performance as the tyrannical father convincing, and confessed that he undertook it only for the large fee ("it will set me up for a couple of years") and to keep him before the public in America, where he had not performed for over four years. During 1957 Gielgud directed Berlioz's The Trojans at Covent Garden and played Prospero at Drury Lane, He performed it all over Britain, mainland Europe, Australasia and the US, including a performance at the White House in 1965. His performance on Broadway won him a Special Tony Award in 1959, and an audio recording in 1979 received a Grammy Award. He made many other recordings, both before and after this, including ten Shakespeare plays. Gielgud continued to try, without much success, to find new plays that suited him as an actor, but his direction of Peter Shaffer's first play, Five Finger Exercise (1958), received acclaim. While in the US for the Shaffer play, Gielgud revived Much Ado About Nothing, this time with Margaret Leighton as his Beatrice. Most of the New York critics praised the production, and they all praised the co stars. He gave his first performances on television during 1959, in Rattigan's The Browning Version for CBS and N. C. Hunter's A Day by the Sea for ITV. He appeared in more than fifty more plays on television over the next four decades.
1960 жылдар
1960 жылдардың басында Гилгуд актер ретінде емес, режиссер ретінде көбірек табысқа жетті. Ол Ковент-Гарденде Бриттеннің "Жазғы түнгі арман" операсының (1961) лондондық тұңғыш қойылымын және Бродвейде Хью Уилердің "Үлкен балық, кішкентай балық" спектаклін қойды, соңғысы 1961 жылы "Ең жақсы пьеса режиссері" номинациясында "Тони" сыйлығын жеңіп алды. "Ашкрофттың Раневскаясына арналған "Вишня бағында" Гаев рөлінде ол ең жақсы пікірлерді алды; оның серіктесі мен қойылым аралас бағаланды. Келесі жылы Гилгуд Ричардсонды "Скандал мектебіне" алдымен Хеймаркетте, содан кейін Солтүстік Америкалық гастрольде қойды, онда ол өзінің сөзімен "бизнестегі ең ескі Джозеф Сурфейс" болды. 1962 жылы Гилгуд Венгриядан қуылған интерьер дизайнері Мартин Хенслермен (1932–99) танысты. Ол мінезі тұрақсыз болды және Гилгудтың достары оны көбінесе қиын адам деп тапты, бірақ екеуі ұзақ жылдарға серіктес болып, Хенслер қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Оның ықпалымен Гилгуд Лондоның орталық бөлігінен Букингемширдегі Уоттон Андервудтағы Уоттон үйінің Оңтүстік павилонына негізгі резиденциясын көшірді. Гилгуд "Бекет" (1964) фильмінде Франция королі Людовик VII рөлін орындағаны үшін "Оскар" сыйлығына ұсынылды, Ричард Бертон бас рөлде ойнады. Морли: "Шағын, бірақ жарқын рөл, бұл маңызды және ұзаққа созылған әсерге ие болды; оның теңдесі жоқ театрлық беделі фильмді күшейте алады". Гилгуд соңында киноны қаржылық және кейде көркемдік себептермен қабылдауға көшті. Ол өзінің агентіне барлық ақылға қонымды фильмдерді қабылдауға кеңес берді. 1960 жылдардың ортасындағы фильмдерінің қатарында Тони Ричардсонның "Сүйіктісі" (1965) болды, оны Кроалл кейіннен мақтағанмен, апат деп атады, сондай-ақ Орсон Уэллстің "Фальстафф" фильмі "Орта түнде" (1966), ол сол кезде сәтсіз болды, бірақ кейіннен "барлық Шекспир фильмдерінің арасындағы ең жақсы, бірақ ең эксцентриктік" деп танылды. Ол марапаттарға мән бермеді және мүмкіндігінше марапаттау рәсімдерінен қашып жүрді: "Мен өзара құттықтаудың барлық ақымақтығын және олар тудыратын жаман салыстыруларды шынымен жек көремін". Телевизия үшін Гилгуд 1980 жылдары он тоғыз рөл ойнады; олардың арасында Эдвард Райдер Уоның "Брайдсхедке қайта оралу" (1982) романының он бір бөлімнен тұратын бейімделуінде болды. "Таймс" газеті оның "алғашқы екі эпизодты дерлік жеке қолымен ойнаған, қатал және есептелген қаскөйлік" рөлін ойнағанын жазды. Онжылдықтың соңында ол Джон Мортимердің "Жазғы жалдамасы" фильмінде "Хэверфорд Даунс" атты журналист рөлін ойнады, ол үшін 1991 жылы американдық көрсетілімнен кейін "Эмми" сыйлығын жеңіп алды. Гилгудтың соңғы Вест-Энд спектаклі Хью Уайтмордың "Ең жақсы достар" (1988) спектаклі болды. Ол Физвильям мұражайының директоры сэр Сидней Коккерлді Коккерл, Бернард Шоу және бенедиктиндік монах Лоренция МакЛахлан арасындағы достықты бейнелеуде ойнады. Гилгуд өзінің репликаларын жаттауда қиындықтарға тап болды; бір көрсетілімде ол оларды ұмытып қалды, бір сәтте көңілі ауып, 1938 жылғы "Таймс" газетінің бір данасында өзінің кейіпкері оқыған, өзінің "Үш қарындас" спектакліндегі Вершинин рөліне елу жыл бұрын жазылған рецензиясын көрді. 1990 жылы Гилгуд өзінің соңғы фильмінде басты рөлде ойнады, ол Питер Гринвейдің "Темпест" романының бейімделуі "Проспероның кітаптарында" Просперо рөлін ойнады. Фильмге пікірлер аралас болды, бірақ Гилгудтың өзінің беделді рөлдерінің біріндегі орындалуы жоғары бағаланды. Ол өзінің бүкіл мансабында радиода жұмыс істегендей, радиода жұмыс істеді; Кроалл 1929 және 1994 жылдар аралығында Гилгудтың қатысуымен өткен пьесалардың BBC радиосының елуден астам қойылымын тізімдейді. Тоқсан жылдық мерейтойын атап өту үшін ол соңғы рет Лир рөлін ойнады; BBC үшін Кеннет Бранаг Лирдің қыздары ретінде Джуди Денч, Эйлин Аткинс және Эмма Томпсонды, Боб Хоскинс, Дерек Джейкоби және Саймон Расселл Бил сияқты актерлерді қосалқы рөлдерде жинады. Ол 1998 жылға дейін теледидарда көрінеді; оның соңғы үлкен рөлі 1994 жылы BBC-нің J. Б. Пристлидің "Жазғы күннің арманы" атты пьесасының қайта жаңғыруында болды. Кейіннен ол Брананың "Гамлетінде" (1996 жылы Приам патша ретінде), "Аждаһа жүрегінде" (1996 жылы Артур патшаның дауысы ретінде) және "Шыңғырда" (Сесил Паркс ретінде, 1996) сияқты фильмдерде эпизодтық рөлдерде ойнады. Соңғы рет сахнаға шыққан фильмі - Шехар Капурдың "Елизавета" (1998) фильмінде Папа Пий V рөлін сомдаған. 1999 жылы Гилгудтың серіктесі Мартин Хенслер қайтыс болды. Осыдан кейін Гилгудтың физикалық және психологиялық жағдайы нашарлады; ол 21 мамыр 2000 жылы 96 жасында үйде қайтыс болды. Оның өтініші бойынша ескеру рәсімі болған жоқ, ал оның Уоттон Андервудтағы Әулиелер шіркеуіндегі жерлеуі отбасы мен жақын достар үшін жеке өткізілді.
Орындау нұсқалары
Эдвард Николаевтың аудармасы негізінде жасалған.