Сирия патшасы Антиох X Эвсев Филопатор

Кіріспе

Сирия патшасы

Антиох X Евсевий Филопатор (Ἀντίοχος Εὐσεβής Φιλοπάτωρ; шамамен б.з.д. 113 – б.з.д. 92 немесе 88) – еллендік дәуірде б.з.д. 95 жылдан б.з.д. 92 жылға дейін немесе б.з.д. 89/88 жылға дейін (Селевкидтік жыл санасы бойынша 224) Сирия патшасы болған Селевкид монархы. Ол Антиох IX мен, мүмкін, оның египеттік әйелі Клеопатра IV-тің ұлы болған. Евсевий Селевкид Сириясының жалпы құлдырау кезеңінде өмір сүрді, оның ерекшеліктері – азаматтық соғыстар, Птолемей Египетінің араласуы және парфтардың шабуылдары. Антиох IX б.з.д. 95 жылы өзінің жартылай бауыры және қарсыласы Антиох VIII-нің ұлы Селевк VI-ның қолынан қаза тапты. Антиох X Арадус қаласына барып, өзін патша деп жариялады. Ол әкесінің өлімі үшін Селевк VI-ны жеңіп, соңынан өлтірді. Антиох X тұрақты билікке ие болмады, өйткені Селевк VI-ның үш бауыры – Антиох XI, Филипп I және Деметрий III-ке қарсы тұруға мәжбүр болды. Антиох XI Антиох X-ты жеңіп, оны б.з.д. 93 жылы астанадан қуды. Бірнеше айдан кейін Антиох X билігін қайта иеленіп, Антиох XI-ді өлтірді. Бұл Филипп I мен Деметрий III-нің араласуына әкелді. Азамат соғысы жалғасты, бірақ оның нәтижесі әр түрлі ежелгі тарихшылардың мәліметтерінің қайшылығына байланысты белгісіз. Антиох X өзінің әкесінің жесірі, Антиох IX-ның әйелі Клеопатра Селенаға үйленді және одан бірнеше бала туды, оның ішінде болашақ патша Антиох XIII болды. Антиох X-тың өлімі құпия. Оның қайтыс болған жылы қазіргі ғалымдар б.з.д. 92 жыл деп есептейді, бірақ басқа да даталар болуы мүмкін, соның ішінде 224 СЕ (б.з.д. 89/88). Оның өлімі туралы ең сенімді мәліметті бірінші ғасыр тарихшысы Иосиф Флавий берген, ол Антиох X Лаодикия есімді патшайымға шабуыл жасаған парфтарға қарсы шығысқа аттанғанын жазды. Басқа да мәліметтер бар: ежелгі грек тарихшысы Аппиан Антиох X-ты армян патшасы Тигран II жеңіп, патшалығын жоғалтқанын айтады; үшінші ғасыр тарихшысы Евсевий Антиох X-ты өзінің туыстары жеңіп, парфтарға қашып, римдіктерден таққа оралуға көмектесуді сұрағанын жазды. Қазіргі ғалымдар Иосифтің мәліметтерін артық көреді және басқа да ежелгі тарихшылардың нұсқаларының барлық аспектілерін күмәндандырады. Нумизматикалық деректер Антиох X-тың Антиохияда Деметрий III-пен алмастырылғанын көрсетеді, ол шамамен 225 СЕ (б.з.д. 88/87) астананы басқарды.

Antiochus X Eusebes Philopator (Ἀντίοχος Εὐσεβής Φιλοπάτωρ; c. 113 BC – 92 or 88 BC) was a Seleucid monarch who reigned as King of Syria during the Hellenistic period between 95 BC and 92 BC or 89/88 BC (224 SE [Seleucid year]). He was the son of Antiochus IX and perhaps his Egyptian wife Cleopatra IV. Eusebes lived during a period of general disintegration in Seleucid Syria, characterized by civil wars, foreign interference by Ptolemaic Egypt and incursions by the Parthians. Antiochus IX was killed in 95BC at the hands of Seleucus VI, the son of his half brother and rival Antiochus VIII. Antiochus X then went to the city of Aradus where he declared himself king. He avenged his father by defeating Seleucus VI, who was eventually killed. Antiochus X did not enjoy a stable reign as he had to face three of Seleucus VI's brothers, Antiochus XI, Philip I and Demetrius III. Antiochus XI defeated AntiochusX and expelled him from the capital Antioch in 93 BC. A few months later, AntiochusX regained his position and killed Antiochus XI. This led to both Philip I and Demetrius III becoming involved. The civil war continued but its outcome is uncertain due to the contradictions between different ancient historians' accounts. AntiochusX married his stepmother, Antiochus IX's widow Cleopatra Selene, and had several children with her, including a future king Antiochus XIII. The death of Antiochus X is a mystery. The year of his demise is traditionally given by modern scholars as 92 BC, but other dates are also possible including the year 224 SE (89/88BC). The most reliable account of his end is that of the first century historian Josephus, who wrote that AntiochusX marched east to fight off the Parthians who were attacking a queen called Laodice; the identity of this queen and who her people were continues to be debated. Other accounts exist: the ancient Greek historian Appian has AntiochusX defeated by the Armenian king Tigranes II and losing his kingdom; the third century historian Eusebius wrote that AntiochusX was defeated by his cousins and escaped to the Parthians before asking the Romans to help him regain the throne. Modern scholars prefer the account of Josephus and question practically every aspect of the versions presented by other ancient historians. Numismatic evidence shows that AntiochusX was succeeded in Antioch by Demetrius III, who controlled the capital in c. 225 SE (88/87 BC).

Түпбасқа, ерте өмір мен аты

Б.з.б. екінші ғасырда Сириядағы Селевкидтер империясы үздірілмейтін династиялық таластар мен сыртқы Мысыр және Римнің араласуы салдарынан күйреп кетті. Ұдайы азаматтық соғыстардың кезінде Сирия шатқаланды. Селевкидтер билік үшін күресіп, елді қиратты. Б.з.б. 113 жылы Антиох IX өзін патша деп жариялады, жартылай онжылдық бойы ағасы Антиох VIII-ге қарсы күресті, б.з.б. 96 жылы Антиох VIII қаза тапқанша. Келесі жылы Антиох VIII-нің ұлы Селевк VI Антиох IX-қа қарсы жорыққа шығып, оны Сирияның астанасы Антиохия маңында өлтірді. Мысыр мен Сирия бейбітшілікті сақтау үшін династиялық одақтар жасауға тырысты. Антиох IX бірнеше рет үйленді; белгілі әйелдері – 114 жылы үйленген туысы Мысыр патшасы Клеопатра IV және оның қарындасы Селена, Антиох VIII-нің жесірі. Кейбір тарихшылар, мысалы Джон Д. Грейнджер, Антиох X-тің анасы болған, аты белгісіз бірінші әйелдің болғанын айтады. Басқалары, мысалы Огюст Буше Леклерк, Антиох IX-ның бірінші әйелі және оның ұлының анасы Клеопатра IV болды деп санайды, онда Антиох X шамамен б.з.б. 113 жылы туған болар еді. Бұл пікірлердің ешқайсысы нақты дәлелдерге негізделмеген, ал Антиох X-тің анасының есімі ежелгі дереккөздерде көрсетілмеген. Антиох – грекше сөз, «тартыста бекем» деген мағынаны білдіреді. Астана Антиохия Селевкидтер әулетінің негізін қалаушы Селевк I-нің әкесі Антиохқа құрмет көрсету үшін осы атты алды; бұл ат әулеттік атауға айналды және көптеген Селевкид патшалары оны таңды.

Билік

Иосиф Флавийдің айтуынша, әкесі қайтыс болғаннан кейін Антиох X өзін патша деп жариялаған Арадус қаласына барды; мүмкін, Антиох IX Селевк VI-ға қарсы тұрмас бұрын, өз ұлын қорғаныш үшін сол қалаға жіберген. Арадус 137 жылдан бері тәуелсіз қала болғандықтан, Антиох X онымен одақ құрды, өйткені ол өзінің билігінің сол кезеңінде оны күшпен бағындыра алмады. Антиох VIII мен Антиох IX-тың ұрпақтары Сирия үшін күрескенде, өздерінің заңдылығын көрсету үшін әкелеріне ұқсатып бейнеледі. Антиох X-тің монеталарындағы бейнелері оны әкесі сияқты жоғары қарай иілген қысқа мұрынмен көрсетеді. Ежелгі эллиндік патшалар патшалық нөмірлерін қолданған жоқ. Оның орнына, олар әдетте өздерін ұқсас есімдері бар басқа билеушілерден ажырату үшін эпитеттерді қолданды; патшаларды нөмірлеу көбінесе қазіргі заманғы практика. Оның монеталарында Антиох X Евсеб (тақуа) және Филопатор (әкесін жақсы көретін) деген эпитеттермен бейнеленген. Апианның айтуынша, патша сириялықтардан Евсеб атағын алды, өйткені ол Селевк VI-ның өмірін құртуға жасаған қастандықтан құтылды, және ресми түрде сириялықтар оның тақуалылығының арқасында аман қалды деп ойлады, бірақ шын мәнінде оны Антиох X-ке ғашық болған әйел құтқарды. 218 SE (б.з.д. 95/94 ж.) билікке келген Антиох X ресурстардан айырылды және патшайымы болмады. Сондықтан ол өзіне қажетті нәрсені бере алатын әйелге, яғни өгей анасы Клеопатра Селенаға үйленді. Антиохтың жасы жиырмадан аспаған болса керек, ал әйелі қырықтан асқан. Бұл одақ Селевкидтер әулетінде бұрын-соңды болған емес, өйткені Антиох I өзінің өгей анасы Стратоникаға үйленген, бірақ соған қарамастан, бұл неке даулы болды. Апиан «Евсеб» атағының нақты себебін сириялықтардың Антиох X-тің тақуалығын мазақтап, оның әкесіне адалдығын көрсету үшін жесірін алғанына байланысты жасаған әзіл деп ойлады. Апиан Антиох X-тың құлауына оның некесі үшін «құдайдың жазасы» себеп болғанын айтты.

According to Josephus, following the death of his father, AntiochusX went to the city of Aradus where he declared himself king; it is possible that Antiochus IX, before facing Seleucus VI, sent his son to that city for protection. Aradus was an independent city since 137 BC, meaning that AntiochusX made an alliance with it, since he would not have been able to subdue it by force at that stage of his reign. As the descendants of Antiochus VIII and Antiochus IX fought over Syria, they portrayed themselves in the likeness of their respective fathers to indicate their legitimacy; Antiochus X's busts on his coins show him with a short nose that ends with an up turn, like his father. Ancient Hellenistic kings did not use regnal numbers. Instead, they usually employed epithets to distinguish themselves from other rulers with similar names; the numbering of kings is mostly a modern practice. On his coins, AntiochusX appeared with the epithets Eusebes (the pious) and Philopator (father loving). According to Appian, the king received the epithet Eusebes from the Syrians because he escaped a plot on his life by Seleucus VI, and, officially, the Syrians thought that he survived because of his piety, but, in reality, it was a prostitute in love with AntiochusX who saved him. Beginning his reign in 218 SE (95/94 BC), AntiochusX was deprived of resources and lacked a queen. He therefore married a woman who could provide what he needed, his stepmother Cleopatra Selene. AntiochusX was probably no more than twenty years old while his wife was in her forties. This union was not unprecedented in the Seleucid dynasty, as Antiochus I had married his stepmother Stratonice, but nevertheless, the marriage was scandalous. Appian commented that he thought the real reason behind the epithet "Eusebes" to be a joke by the Syrians, mocking Antiochus X's piety, as he showed loyalty to his father by bedding his widow. Appian concluded that it was "divine vengeance" for his marriage that eventually led to Antiochus X's fall.

Антақиядағы алғашқы билігі

Антиох X-тің алғашқы істерінің бірі – әкесінің құнын төлеу болды; б.з.д. 94 жылы ол астана Антиохияға жорық жасап, Селевки VI-ны Солтүстік Сириядан Киликияға қуды. Евсевийдің мәлімдемесіне сәйкес, Антиох X мен Селевки VI арасындағы соңғы шайқас Киликиядағы Мопсуэстия қаласының жанында болды. Антиох X жеңіске жетті, ал Селевки VI қалаға синып, халық көтерілісі салдарынан қаза тапты. Селевкидтер кезеңінде, қарсылас немесе тақтан тонаушыға қарсы жорықтар кезінде соғылған монеталарда патша сақалды бейнеленген, ал Антиохтың ең алғашқы қола монеталарында оның иіліп тұрған сақалы бар, ал кейінірекгі монеталар, патшаның өзінің мемлекетін берік бақылауда ұстағанын көрсету мақсатымен, Антиохты сақалын қырқып көрсеткен. Б.з.д. 93 жылдың басында Селевки VI-ның бауырлары Антиох XI және Филип I, Селевки VI-ның құнын Мопсуэстияны тонау арқылы төледі. Антиох XI содан кейін Антиохияға шабуыл жасап, Антиох X-ты жеңіп, оны қаладан қуды, бірнеше ай бойы астанада жалғыз өзі билік етті.

Антиохиядағы екінші билігі

Антиох X сол жылы жаңа әскерлер жинап, Антиохияға шабуыл жасады. Ол жеңіске жетті, ал Антиох XI қашуға тырысқанда Оронт өзенінде суға батып қайтыс болды. Енді Антиох X Солтүстік Сирия мен Киликияны биледі; осы шамада Мопсуэстия қаласы «автономды» деген сөз жазылған монеталар шығарды. Бұл жаңа саяси мәртебе, әлде Антиох X қалаға берген құрметтің белгісі болған сияқты. Ол Мопсуэстияның Селевк VI-ны жоюдағы рөліне алғыс айту үшін қаланы қайта тұрғызып қана қоймай, Селевк VI-ның бауырларынан келген зиянды өтеуге де тырысты. Нумизмат Ханс фон Аулоктың пікірінше, Мопсуэстияда соғылған кейбір монеталарда Антиох X-тің суреті болуы мүмкін. Триполис, Беритус және, мүмкін, автономды Аскалон сияқты басқа қалалар да патшаның билігі тұсында өздерінің азаматтық монеталарын шығарды. Елордада Антиох X Александрия кітапханасы үлгісінде кітапхана мен оған іргелес мұражай салдырған болуы мүмкін. Филипп I, болжам бойынша, Береяда орналасқан; оның бауыры, Дамаскіні басқарған Димитрий III, оны қолдап, шамамен б.з.д. 93 жылы солтүстікке қарай жорық жасады. Антиох X өзінің туыстарынан күшті қарсылыққа тап болды. 220 жыл (б.з.д. 93/92 ж.) Дамаск қаласы Димитрий III атынан монета шығаруды тоқтатты, бірақ келесі жылы қайта бастады; бұл Антиох X-тің шабуылдарының нәтижесі болуы мүмкін, ол оның туысын әлсіретіп, Дамаскіні Яһуда патшасы Александр Яннейдің шабуылдарына осал қылды.

Балалар

Римдік мемлекет қайраткері Цицерон Антиох X және Клеопатра Селенаның екі ұлы туралы жазды, олар оның өмірінде (б.з.д. 75 және 73 жылдар аралығында) Римге келген; олардың бірі Антиох деп аталды. Патшаның әйелінен қызы болған болуы мүмкін; б.з.д. 69 жылы Клеопатра Селенаны өлтірген Армения патшасы Тигран II «Селевкідтердің мұрагерлерін өлтіріп, олардың әйелдері мен қыздарын тұтқынға алып кетті» деп мәлімдеген. Бұл Антиох X-тің әйелінен кем дегенде бір қызы болғанын жорамалдауға мүмкіндік береді. Антиох XIII: Цицерон айтқан. Оның лақаптары Антиох X есімді қанша ұлға әке болғаны туралы сұрақтар тудырды; Антиох XIII жеке билеуші ретінде монета шығарғанда, ол Филадельфос («бауырды сүйетін») лақабын қолданды, бірақ Клеопатра Селена мен Антиох есімді билеуші ұлымен бірге регент ретінде бейнеленген югат монеталарда Филометор («ананы сүйетін») лақабы қолданылды. Тарихшы де, Буше Леклеркпен келісе отырып, Антиох X және Клеопатра Селенаның некесінен есімдері Антиох болған екі ұл туғанын айтты. Цицерон болса, ағайындылардың біреуінің атын атамады және Антиохтың тек бір ханзаданың есімі екенін нақты айтты. Элингтің теориясы мүмкін, бірақ егер «Антиох Филометор» Цицерон атаған ханзада болса және есімдері басқаша болған бауыры Антиох Филометордың қайтысынан кейін патша болғанда Филадельфос лақабымен династиялық Антиох есімін алғанда ғана. Тарихшы Адриан Думитрудың пікірінше, мұндай жағдай күмәнді; XIII Антиохтың Филадельфос және Филометор есімдерінің екеуі де болғаны ықтимал. Оливер Д. Гувер, Катарина Лорбер және Артур Хоутон сияқты бірнеше нумизматтар екі лақаптың да Антиох XIII-ке қатысты екеніне келіседі. Селевк VII: Нумизмат Брайан Критт 2002 жылы Клеопатра Селенаның және оның серіктес билеушісінің бейнесі бар жаңадан табылған югат монетасын анықтап, жариялады. Критттің оқуынша, король Селевк Филометор есімі айтылды және «ананы сүйетін» деген мағынаны білдіретін лақабын ескере отырып, ол Цицерон айтқан аты белгісіз ханзадамен теңестірілді. Критт жаңадан табылған патшаға Селевк VII патшалық есімін берді. Ллойд Ллевелин Джонс және Майкл Рой Берджесс сияқты кейбір ғалымдар бұл оқуды қабылдады, бірақ Гувер монетаның көп зақымдалғанын және әріптердің бір бөлігін оқу мүмкін емес екенін айтып, Критттің оқуын қабылдамады. Гувер патшаның аты Антиох XIII-ке сәйкес келетін Антиох деп оқуға болатын басқа нұсқаны ұсынды. Селевк Кибиосакт: Цицерон атаған аты белгісіз ұл басқа көне әдебиеттерде кездеспейді. Қазіргі зерттеулер бойынша, аты белгісіз ханзада Мысыр патшайымы Береника IV-тің күйеуі болған Селевк Кибиосакт екені анықталды. Б.з.д. бірінші ғасырдың тарихшысы Страбонның мәлімдемесіне сәйкес, Кибиосакт Селевкид тегінен шыққандай көрінді. Критт Селевк VII-ні Селевк Кибиосактпен бірдейлендіруді мүмкін деп санады.

The Roman statesman Cicero wrote about two sons of AntiochusX and Cleopatra Selene who visited Rome during his time (between 75 and 73 BC); one of them was named Antiochus. The king might have also fathered a daughter with his wife; according to the first century historian Plutarch, the Armenian king Tigranes II, who killed Cleopatra Selene in 69 BC, "put to death the successors of Seleucus, and [carried] off their wives and daughters into captivity". This statement makes it possible to assume that AntiochusX had at least one daughter with his wife. Antiochus XIII: mentioned by Cicero. His epithets raised questions about how many sons with that name AntiochusX fathered; when Antiochus XIII issued coins as a sole ruler, he used the epithet Philadelphos ("brother loving"), but on jugate coins that show Cleopatra Selene as regent along with a ruling son named Antiochus, the epithet Philometor ("mother loving") is used. The historian de, agreeing with the view of Bouché Leclercq, argued that two sons, both named Antiochus, resulted from the marriage of AntiochusX and Cleopatra Selene. Cicero, on the other hand, left one of the brothers unnamed, and clearly stated that Antiochus was the name of only one prince. Ehling's theory is possible but only if "Antiochus Philometor" was the prince named by Cicero, and the brother, who had a different name, assumed the dynastic name Antiochus with the epithet Philadelphos when he became king following the death of Antiochus Philometor. In the view of the historian Adrian Dumitru, such a scenario is complicated; more likely, Antiochus XIII bore two epithets, Philadelphos and Philometor. Several numismatists, such as Oliver D. Hoover, Catharine Lorber and Arthur Houghton, agree that both epithets denoted Antiochus XIII. Seleucus VII: the numismatist Brian Kritt deciphered and published a newly discovered jugate coin bearing the portrait of Cleopatra Selene and a co ruler in 2002. Kritt's reading gave the name of King Seleucus Philometor and, considering the epithet which means mother loving, equated him with the unnamed son mentioned by Cicero. Kritt gave the newly discovered king the regnal name Seleucus VII. Some scholars, such as Lloyd Llewellyn Jones and lt=Michael Roy Burgess, accepted the reading, but Hoover rejected Kritt's reading as the coin is badly damaged and some of the letters cannot be read. Hoover proposed a different reading where the king's name is Antiochus, to be identified with Antiochus XIII. Seleucus Kybiosaktes: the unnamed son mentioned by Cicero does not appear in other ancient literature. Seleucus Kybiosaktes, a man who appeared in Egypt as a husband of its queen Berenice IV, is identified by modern scholarship with the unnamed prince. According to the first century BC historian Strabo, Kybiosaktes pretended to be of Seleucid descent. Kritt considered it plausible to identify Seleucus VII with Seleucus Kybiosaktes.

Парфиямен қақтығысы және жойылуы

Димитрий III-тің араласуынан кейін Антиох X туралы ақпарат сирек. Ежелгі дереккөздер мен қазіргі ғалымдар патшаның өлімі туралы әртүрлі мәліметтер мен даталар келтіреді. Қазіргі тарихшылардың пікірінше, Иосиф Флавий баяндайтын Антиох X-тің парфтарға қарсы жорық кезінде қаза табуы ең сенімді және ықтимал жағдай. Антиох X өкіметтің соңында монета шығаруды арттырды, бұл Иосиф Флавийдің жазбаларындағыдай, Селевкид патшасының Парфияға қарсы жорығымен байланысты болуы мүмкін. Антиох X тұсында парфтар Сирияның шығысында ықпалын кеңейтіп, алға жылжыды, сондықтан патшаның қарсы шабуыл жасауы және туыстарына қарсы соғыстағы өзінің беделін нығайтуы қажет болды. Көптеген ғалымдар Антиох X-тің өліміне б.з.д. 92 жылды қабылдайды.

Қайтыс болған жылы

Антиохия патшасы шығарған ешбір монетада дата көрсетілмеген. Иосиф Флавий патшаның Деметрий III-нің араласуынан кейін көп ұзамай құлағанын жазған, бірақ бұл мәлімдеме нақты емес. Эдвард Теодор Ньюэлл сияқты көптеген ғалымдар Иосиф Флавийдің бұл сөзін б.з.б. 92 жыл деп түсіндірді. Хувердің сөзіне қарағанда, Ньюэллдің датасы Иосиф Флавийдің мәлімдемесін Евсевийдің мәлімдемесімен үйлестіруге негізделген. Евсевий Антиох X-ті 220 SE (б.з.б. 93/92 ж.) Филип I-нің астанадан қуғандығын жазған. Хувер Ньюэллдің датасын қабылдау қиын деп санайды, себебі Антиох X-тің аты жазылған 92 жылғы Антиохиялық салмақ, 220 SE (б.з.б. 93/92 ж.) датасына қайшы келуі мүмкін. Екінші жағынан, 221 SE (б.з.б. 92/91 ж.) Антиохия қаласы ешбір патшаны атамайтын азаматтық монеталар шығарған. Хувер атап өткендей, азаматтық монеталарда Антиохия «метрополис» ретінде көрсетілген, бірақ тәуелсіз емес. Мүмкін, бұл Антиохияның туыстарына қарсы күресінде оны қолдағаны үшін Антиох X-тің сыйлығы болған. 2007 жылы Хувер жылдық штамп пайдалану орташа мөлшерін бағалау әдістемесін (Эсти формуласы) қолданып, Антиох X-тің билігі 224 SE (б.з.б. 89/88 ж.) жылы аяқталғанын ұсынды. Кейінірек, 2011 жылы Хувер бұл күнді қабылдау қиын екенін айтты, себебі Антиох X-тің екінші билігі кезінде елордада жылына бір-екі ғана штамп қолданылған, бұл Селевкидтік орташа көрсеткіштерге сәйкес ұзақ биліктің болуын растамайды. Хувер сондай-ақ, Антиох X-тің екінші билігі кезіндегі монеталар, Антиох XI және Деметрий III-тің монеталарымен бірге Филип I-нің қайта соғылған болуы мүмкін екенін көрсеткен бірнеше белгілер бар екенін атап өтті. Филип I шамамен б.з.б. 87 ж. Антиохияны басып алған. Хувер өзінің қорытындысының «күмәнді» екенін мойындады. Тарихшы П.Л. Хувердің датасы мен аргументтерін тым болжамдық деп санайды, өйткені олар ежелгі әдебиеттермен келіспейді.

Өлім тәсілі

Патшаның өлімі қалай болғаны ежелгі деректерге байланысты әр түрлі айтылады. Антиох X-тің соңы туралы негізгі ежелгі тарихшылар – Иосиф Флавий, Аппиан, Евсевий және Киелі Жером:

The manner of the king's death varies depending on which ancient account is used. The main ancient historians providing information on Antiochus X's end are Josephus, Appian, Eusebius and Saint Jerome:

The account of Josephus: "For when he was come as an auxiliary to Laodice, queen of the Gileadites, when she was making war against the Parthians, and he was fighting courageously, he fell." The Parthians might have been allied with Philip I. The people of Laodice, their location, and who she was are hard to determine, as surviving manuscripts of Josephus's work transmit different names for the people. Gileadites is an older designation based on the Codex Leidensis (Lugdunensis) manuscript of Josephus's work, but the academic consensus uses the designation Sameans, based on the Codex Palatinus (Vaticanus) Graecus manuscript. Based on the reading Gileadites: In the view of Bouché Leclercq, the division of Syria between AntiochusX and his cousins must have tempted the Parthian king Mithridates II to annex the kingdom. Bouché Leclercq, agreeing with the historian Alfred von Gutschmid, identified the mysterious queen with Antiochus X's cousin Laodice, daughter of Antiochus VIII, and wife of Mithridates I, the king of Commagene, which had recently detached from the Seleucids, and suggested that Laodice resided in Samosata. Bouché Leclercq hypothesized that AntiochusX did not go to help his rivals' sister, but to stop the Parthians before they reached his own borders. The historian Adolf Kuhn, on the other hand, considered it implausible that AntiochusX would support a daughter of Antiochus VIII and he questioned the identification with the queen of Commagene. Ehling, attempting to explain Antiochus X's assistance of Laodice, suggested that the queen was a daughter of Antiochus IX, a sister of Antiochus X. Based on the reading Sameans: the historian lt=Josef Dobiáš considered Laodice a queen of a nomadic tribe based on the similarities between the name from the Codex Palatinus (Vaticanus) Graecus with the Samènes, a people mentioned by the sixth century geographer Stephanus of Byzantium as an Arab nomadic tribe. This would solve the problems posed by the identification with the queen of Commagene, and end the debate regarding the location of the people, as the nature of their nomadic life makes it impossible to determine exactly the place where the fight took place. Dobiáš attributed the initiative to AntiochusX who was not merely trying to defend his borders but actively attacking the Parthians. The account of Appian: Antiochus X was expelled from Syria by Tigranes II of Armenia. Appian gave Tigranes II a reign of fourteen years in Syria ending in 69 BC. That year witnessed the retreat of the Armenian king due to a war with the Romans. Hence, the invasion of Syria by Tigranes, based on the account of Appian, probably took place in 83 BC. Bellinger dismissed this account, and considered that Appian confused AntiochusX with his son Antiochus XIII. Kuhn considered a confusion between father and son to be out of the question because Appian mentioned the epithet Eusebes when talking about the fate of Antiochus X. In the view of Kuhn, AntiochusX retreated to Cilicia after being defeated by Tigranes II, and his sons ruled that region after him and were reported visiting Rome in 73 BC. However, numismatic evidence proves that Demetrius III controlled Cilicia following the demise of Antiochus X, and that Tarsus minted coins in his name c. 225 SE (88/87 BC). The Egyptologist Christopher J. Bennett, considered it possible that AntiochusX retreated to Ptolemais after being defeated by Tigranes since it became his widow's base. In his history, Appian failed to mention the reigns of Demetrius III and Philip I in the capital which preceded the reign of Tigranes II. According to Hoover, Appian's ignorance of the intervening kings between AntiochusX and Tigranes II might explain how he confused Antiochus XIII, who is known to have fled from the Armenian king, with his father. Eusebius and others: According to Eusebius, who used the account of the third century historian Porphyry, AntiochusX was ejected from the capital by Philip I in 220 SE (93/92 BC) and fled to the Parthians. Eusebius added that following the Roman conquest of Syria, AntiochusX surrendered to Pompey, hoping to be reinstated on the throne, but the people of Antioch paid money to the Roman general to avoid a Seleucid restoration. AntiochusX was then invited by the people of Alexandria to rule jointly with the daughters of Ptolemy XII, but he died of illness soon after. This account has been questioned by many scholars, such as Hoover and Bellinger. The story told by Eusebius contains factual inaccuracies, as he wrote that in the same year AntiochusX was defeated by Philip I, he surrendered to Pompey, while at the same time Philip I was captured by the governor of Syria Aulus Gabinius. However, Pompey arrived in Syria only in 64 BC, and left it in 62 BC. Aulus Gabinius was appointed governor of Syria in 57 BC. Also, the part of Eusebius's account regarding the surrender to Pompey echoes the fate of Antiochus XIII; the writer seems to be confusing the fate of AntiochusX with that of his son. The second century historian Justin, writing based on the work of the first century BC historian Trogus, also confused the father and son, as he wrote that AntiochusX was appointed king of Syria by the Roman general Lucullus following the defeat of Tigranes II in 69 BC.

Иосиф Флавийдің баяны: «Ол Гилгад патшайымы Лаодикияға көмекші күш ретінде келгенде, парфтарға қарсы соғысқанда, ерлікпен шайқасып, қаза тапты». Парфтар Филипп I-мен одақтас болған болуы мүмкін. Лаодикия халқы, олардың орналасқан жері және оның кім екенін анықтау қиын, себебі Иосиф Флавий еңбегінің қолжазбаларында халыққа қатысты әртүрлі атаулар кездеседі. Гилеадтықтар – Иосиф Флавий еңбегінің «Лейденский» (Lugdunensis) қолжазбасына негізделген ескі атау, бірақ академиялық консенсус «Палатинский» (Vaticanus) Graecus қолжазбасына сүйене отырып «Самейлер» атауын қолдайды. Гилеадтықтарды оқу бойынша: Буше Леклерктің пікірінше, Сирияның Антиох X пен оның туыстары арасындағы бөлініс парфян патшасы Митридат II-ні осы патшалықты аннексиялауға итермелеген болуы керек. Буше Леклерк тарихшы Альфред фон Гутшмидпен келісе отырып, құпия патшайымды Антиох X-тің туысы Лаодикиямен, Антиох VIII-нің қызы және Коммагена патшасы Митридат I-нің әйелімен теңестірді. Буше Леклерк Антиох X қарсыластарының қарындасына көмектесу үшін емес, парфтардың өз шекарасына жетпей тоқтату үшін келгенін болжады. Ал тарихшы Адольф Кун Антиох VIII-нің қызын Антиох X-тің қолдауына сенбеді және оны Коммагена патшайымымен байланыстыруға күмән келтірді. Элинг Антиох X-тің Лаодикияға көмектесуін түсіндіруге тырысып, патшайымның Антиох IX-ның қызы, Антиох X-тің әпкесі болуы мүмкін деген гипотеза айтты. Самейлерді оқу бойынша: тарихшы Иосиф Добиаш Лаодикияны көшпелі тайпаның патшайымы деп санайды, себебі «Палатинский» (Vaticanus) Graecus қолжазбасындағы атаудың Самендермен ұқсастығы бар, олар VI ғасырдың географы Стефан Византийскийдің айтуынша, араб көшпелі тайпасы еді. Бұл Коммагена патшайымымен байланыстырудан туындаған мәселелерді шешеді және тайпаның орналасқан жері туралы пікірталасқа нүкте қояды, себебі олардың көшпелі өмірі шайқасқан жерді нақты анықтауды мүмкін емес етеді. Добиаш бастаманы Антиох X-ке жатқызады, ол тек шекарасын қорғауға емес, парфтарға белсенді шабуыл жасауға тырысқан.

Аппианның баяны: Арменияның Тигран II-і Антиох X-ті Сириядан қуды. Аппиан Тигран II-нің Сириядағы билігінің он төрт жылға созылғанын, ол б.з.д. 69 жылы аяқталғанын жазды. Осы жылы армян патшасы римдіктермен соғысқа қатысып, шегінуге мәжбүр болды. Демек, Аппианның баянына сүйенсек, Тигранның Сирияға басып кіруі б.з.д. 83 жылы болған. Беллинджер бұл баянға келіспеді және Аппиан Антиох X-ты оның ұлы Антиох XIII-пен шатастырғанын айтты. Кун әке мен бала арасындағы шатасу мүмкін емес деп есептеді, себебі Аппиан Антиох X-тің тағдыры туралы айтқанда Евсебий есімін атады. Кунның пікірінше, Антиох X Тигран II-ге жеңілгеннен кейін Киликияға шегінді, ал оның ұлдары осы аймақты одан кейін басқарды және б.з.д. 73 жылы Римге келгендері туралы хабар берілді. Алайда, нумизматикалық деректер Деметрий III Антиох X-тің қайтысынан кейін Киликияны басқарғанын және Тарс қаласы оның атынан монеталар шаққандығын дәлелдейді. Египеттанушы Кристофер Беннетт Антиох X Тиграндан жеңілгеннен кейін Птолемейге шегінген болуы мүмкін деп санайды, себебі ол оның жесірінің базасына айналды. Аппиан тарихында Тигран II билігінен бұрын астанада Димитрий III және Филипп I билік еткен кезеңдер туралы айтылмаған. Гувердің айтуынша, Аппианның Антиох X пен Тигран II арасындағы аралық патшаларды білмеуі, оның армян патшасынан қашқан Антиох XIII-ті оның әкесімен шатастыруын түсіндіруі мүмкін.

Евсевий және басқалар: Евсевийдің айтуынша, үшінші ғасырдың тарихшысы Порфирийдің баянына сәйкес, Антиох X 220 жылы Филипп I-імен астанадан қуылды және парфтарға қашты. Евсевий Сирияны римдіктер басып алғаннан кейін Антиох X Помпейге бағынды, бірақ Антиохия халқы Селевкидтердің қайтадан билік құрмауы үшін римдік генералға ақша төледі. Антиох X Александрия халқымен бірге Птолемей XII-нің қыздарымен бірлесіп билеуге шақырылды, бірақ ол көп ұзамай аурудан қайтыс болды. Бұл баянды Гувер мен Беллинджер сияқты көптеген ғалымдар күмәнді көреді. Евсевийдің баянында нақты қателіктер бар, себебі ол Антиох X Филипп I-імен жеңілген жылы Помпейге бағынды десе, сол кезде Филипп I Сирияның губернаторы Аул Габиний тұтқынға алған еді. Алайда Помпей Сирияға тек б.з.д. 64 жылы келді және б.з.д. 62 жылы оны тастап кетті. Аул Габиний б.з.д. 57 жылы Сирияның губернаторы болып тағайындалды. Сондай-ақ, Евсевийдің Помпейге бағыну туралы жазған бөлігі Антиох XIII-тің тағдырын қайталайды; жазушы Антиох X-тің тағдырын оның ұлымен шатастырып жатқан сияқты...

Мұрагерлік

Номизматикалық деректерге сүйенсек, Димитрий III ақырында Антиох X-ты Антиохияда ығыстырған. Евсевийдің Антиох X-ты 220 жылы (б.з.д. 93/92 ж.) Филипп I-нің астанадан қуғандығы туралы айғағы Димитрий III-тің монеталарымен қайшы келеді, өйткені Евсевий оны мүлдем есімдерінде атамаған. Деметрий III қайтыс болғанға дейін Антиохияны Филипп I басқарды деген қандай да бір пікірді жоққа шығаруға болады; нумизматикалық дәлелдерден өзге, ескі деректердің ешқайсысы Деметрий III Филипп I-ді қаладан қуды дегенді айтпайды. 1949 жылы француз археологы Анри Арнольд Сейригтің коллекциясынан Клеопатра Селена мен Антиох XIII-тің біріктірілген монетасы тарихшы Альфред Беллинджермен б.з.д. 92 жылға теңдестіріліп, Антиохияға жатқызылды. Беллинджердің мерзіміне сүйене отырып, Элинг сияқты кейбір заманауи тарихшылар Клеопатра Селена күйеуінің өлімі мен оның ізбасары келгенге дейін Антиохияда қысқа ғана билік құрды деп ұсынды. Беллинджер 1952 жылы өзінің мерзіміне және монетаның шығарылған жеріне күмәнданып, Антиохияның орнына Киликияны ұсынды. Көптеген ғалымдар бұл монетаны б.з.д. 82 жылға датейді.