Кіріспе
Сирия патшасы Филипп I Эпифан Филадельф (Φίλιππος Ἐπιφανής Φιλάδελφος; шамамен б.з.д. 124-109 – б.з.д. 83 немесе 75) – эллиндік Селевкид монархы, б.з.д. 94-83 немесе 75 жылдар аралығында Сирия патшасы болған. VIII Антиох пен оның әйелі Трифаенаның ұлы, жас кезінде әкесі мен інісі IX Антиох арасындағы азамат соғысы кезеңін бастан өткерді. Конфликт VIII Антиохтың қазасымен аяқталды; IX Антиох Сирия астанасы Антиохияда билікті басып алды, бірақ көп ұзамай VIII Антиохтың үлкен ұлы VI Селевкпен шайқаста жеңіліске ұшырады. Б.з.д. 94 жылы VI Селевк өлтірілгеннен кейін Филипп I өзінің егіз інісі XI Антиохпен бірге патша болды және VI Селевкке кек алуды жоспарлады. Б.з.д. 93 жылы XI Антиох IX Антиохтың ұлы X Антиохтан Антиохияны тартып алды. XI Антиох үлкен патша болды, ал Филипп I Киликиядағы базада қалды. Сол жылы X Антиох қайтып келіп, XI Антиохты өлтірді. Филипп I содан кейін Дамаскіде орналасқан кіші інісі III Деметриймен одақтасты. X Антиох б.з.д. 88 жылы қаза тапқан болуы мүмкін. III Деметрий астананы басып алып, Береяда (Алеппо) Филипп I-ді қоршап алды, бірақ ол жеңіске жетіп, Антиохияны басып алды; олардың кіші інісі XII Антиох Дамаскіні басып алды. Филипп I Дамаскіні өзіне қаратуға тырысты, содан кейін ол тарихи деректерде жоғалып кетті; оның қашан және қалай қайтыс болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Антиохиялықтар, Филипп I-нің кіші ұлы II Филиппті мұрагер ретінде қабылдаудан бас тартқандықтан, Арменияның II Тигран I-ін қаланы басып алуға шақырды. II Тигран I-нің басып кіруі дәстүрлі түрде б.з.д. 83 жылға жатса да, көптеген ғалымдар Филипп I-нің қайтыс болған жылы деп есептейді, бірақ бұл қақтығыс б.з.д. 74 жылы болған болуы мүмкін. Нумизматикалық деректер мен ежедегі замандағы әдебиеттегі белгілер Филипп I-нің б.з.д. 75 жылы қайтыс болғанын көрсетеді, бұл X Антиохтың жесірі Клеопатра Селена мен оның ұлы XIII Антиохқа, олар XII Антиохтың б.з.д. 82 жылы қайтыс болуынан кейін оңтүстікті бақылауға алған, бүкіл мемлекетті талап етуге мүмкіндік берді. Филипп I ақша реформаларын бастады, ал оның монеталары римдіктер Сирияны б.з.д. 64 жылы жаулап алғанға дейін айналымда болды. Содан кейін Сириядағы римдік билік Филипп I-нің монеталарының үлгісі бойынша монеталар шығаруды, соның ішінде оның бейнесін, б.з.д. 13 жылға дейін жалғастырды.
Philip I Epiphanes Philadelphus (Φίλιππος Ἐπιφανής Φιλάδελφος; between 124 and 109 BC–83 or 75 BC) was a Hellenistic Seleucid monarch who reigned as the king of Syria from 94 to either 83 or 75 BC. The son of Antiochus VIII and his wife Tryphaena, he spent his early life in a period of civil war between his father and his uncle Antiochus IX. The conflict ended with the assassination of Antiochus VIII; Antiochus IX took power in the Syrian capital Antioch, but soon fell in battle with Antiochus VIII's eldest son Seleucus VI. After the murder of Seleucus VI in 94 BC, Philip I became king with his twin brother Antiochus XI, and planned to avenge Seleucus VI. In 93 BC Antiochus XI took Antioch from Antiochus IX's son Antiochus X. Antiochus XI became the senior king, and Philip I remained in a base in Cilicia. Antiochus X returned and killed Antiochus XI that year. Philip I then allied with his younger brother Demetrius III, who was based in Damascus. Antiochus X was probably killed in 88 BC. Demetrius III took the capital and besieged Philip I in Beroea (Aleppo), but the latter prevailed and took Antioch; their youngest brother Antiochus XII took Damascus. Philip I tried unsuccessfully to take Damascus for himself, after which he disappears from the historical record; there is no information about when or how he died. The Antiochenes, apparently refusing to accept Philip I's minor son Philip II as his successor, invited Tigranes II of Armenia to take the city. While the invasion of Tigranes II is traditionally dated to 83 BC, the year most scholars agree on for Philip I's death, the conflict may have taken place in 74 BC. Numismatic evidence and clues in ancient contemporary literature indicate that Philip I might have died in 75 BC, giving Antiochus X's widow Cleopatra Selene and her son Antiochus XIII, who probably took control of the south following the death of Antiochus XII in 82 BC, a year of claiming the whole kingdom. Philip I initiated monetary reforms, and his coins remained in circulation until the Romans conquered Syria in 64 BC. Thereafter, Roman authorities in Syria continued to issue coins modeled on Philip I's coins, including his portrait, until 13 BC.
Түпбақыты, аты және ерте өмір
Ұлы Ескендірдің өлімінен кейін Сирияны билеген Селевкидтер әулеті б.з.б. 2 ғасырда Птолемей және Римнің араласуынан туған әулеттік таластармен күресті. Династиялық неке Птолемей Египеті мен Сирия арасындағы белгілі бір деңгейдегі бейбітшілікті сақтау үшін пайдаланылды; Птолемей ханшайымы Клеопатра Тея 150, 145 және 138 жылдары үш тізбектей Сирия патшаларының әйелі болды. Сирия тұрақты азаматтық соғыстардың салдарынан біртіндеп күйреп, Селевкид патшалары мен олардың мұрагерлері билік үшін таласып, елді бөліп тастады. Бұл шамамен б.з.б. 123 жылға дейін жалғасты, содан кейін Антиох VIII біршама тұрақтылықты қамтамасыз етті, ол оның бауыры Антиох IX өзін патша деп жариялағанға дейін он жылға созылды. Антиох VIII, 124 жылы үйленген Птолемей әйелі Трифенадан бес ұл өмірге келді: үлкені Селевки VI, Антиох XI және Филипп I (олар егіздер болған), олардан кіші інісі Деметрий III және ең кішісі Антиох XII. "Филипп" (грекше Φίλιππος) есімі "аттарды жақсы көретін" дегенді білдіреді. Селевкид патшаларының көпшілігі Селевки және Антиох деп аталды; "Филипп" есімін Антигонидтер әулеті патшалық атау ретінде қолданған, ал Селевкидтер, патшайым Стратоника арқылы Антигонидтерден тарағандықтан, оны қолдану арқылы олар соңғысының мұрагерлері екенін көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. 109 жылы Антиох IX-пен болған соғыста Трифена қаза тапты. 96 жылы Антиох VIII қаза болғаннан кейін, оның екінші әйелі, Трифенаның қарындасы Клеопатра Селена Антиох IX-қа үйленді, ол Антиохияны басып алды. Антиох VIII-нің ұлдары нағашыларына бағынбады; Селевки VI 95 жылы Антиох IX-ты өлтіргеннен кейін Антиохияны басып алды, ал Деметрий III Дамаскіні басып алып, биледі. Антиох IX-тың ұлы Антиох X Клеопатра Селенаға үйленді және Селевки VI-ны жеңіп, ол 94 жылы Мопсуэстияға қашып кетті, онда көтерілісшілер оны өлтірді.
Билік
Филип I мен Антиох XI Сілевк VI билік құрған кезде Киликияда болған болуы мүмкін. 94 жылға таяу, ағаларының қайтысынан кейін көп ұзамай, Филип I және Антиох XI монеталардың бет жағында өздерінің суреттері бар жұп монеталарды шығарды. Тарихшы Альфред Беллинджер олардың операциялар орталығы Антиохияның солтүстігіндегі жағалау қаласы болған деп есептейді, бірақ нумизмат Артур Хоутонның пікірінше, Берея ықтималрақ, себебі қаланың билеушілері Филип I-нің одақтастары болған. Барлық жұп монеталар Киликияда соғылған; ең көп сақталған мысалдары бар серия, болжам бойынша, Тарс қаласында шығарылған, осылайша ол операциялардың негізгі орталығы болған. Антиох XI өзінің ағасының алдында бейнеленген, бұл оның үлкен патша екенін көрсетеді. Антиох VIII-ден заңдылық алған ағайындылар монеталарда әкелеріне ұқсас, көзге түсетін бүкір мұрынмен бейнеленген. Ежелгі грек патшалары қазіргі заманғыдай патшалық нөмірлерін қолданбаған, олар өздерін аттас монархтардан ажырату үшін эпитеттерді пайдаланған. Филип I өз монеталарында Филадельф (туған-туысқанды жақсы көретін) және Эпифан (ұлы, даңқты) деген эпитеттерді қолданған. Ағайындылар Сілевк VI-дан кек алуды ниеттенген; төртінші ғасырдың жазушысы Евсевийдің айтуынша, олар Мопсуэстияны тонап, қиратқан.
Киликия мен Береяда билік ету
Филипп I Киликияда қалғанда, Антиох XI Антиохияға шабуыл жасап, Антиох X-ты қаладан б.з.д. 93 жылдың басында қуды. Филипп I Сирияның астанасында тұрмады және Антиох XI-ді астананың иесі етіп қалдырды. 93 жылдың күзінде Антиох X қайтадан күш жинап, Антиох XI-ді жеңді, ол Оронт өзенінде суға батып қайтыс болды. Бірінші ғасыр тарихшысы Иосиф Флавий бұл шайқаста тек Антиох XI-ді атады, бірақ Евсевий Филипп I-нің де қатысқанын жазды. Беллинджер Филипп I әскерлерінің қатысқанына сенді, бірақ ол өзінің базасында қалды, себебі тек Антиох XI ғана қаза тапты. Жеңілістен кейін Филипп I өзінің астанасына қайтқан деп есептеледі, бұл, мүмкін, ол және оның бауыры Селевк VI-ға кек алуға дайындалғанда қолданған база болған. Антиох X Киликияны бақылауға алды, ал Филипп I Береяны өзінің базасы етіп алған болуы мүмкін. Димитрий III б.з.д. 93 жылғы шайқаста Антиох XI-ді қолдау үшін солтүстікке аттанған болуы мүмкін, ал ол, әрине, Антиох X-қа қарсы күресте Филипп I-ді қолдады. Евсевий Филипп I Антиох X-ты жеңіп, оны 93/92 жылдары (Селеукид жылы) елордада алмастырғанын жазды. Алайда Евсевий Антиох XI-нің билік ету мерзімін атап көрсетпейді, сондай-ақ Димитрий III-ті де атамайды. Бұл мәлімет б.з.д. 92 жылға жататын Антиох X-қа тиесілі сауда салмағында көрсетілген археологиялық деректерге қайшы келеді және нақты қателіктер бар. Ағылшын министрі және нумизмат Эдгар Роджерс Филипп I Антиох XI-ден кейін бірден Антиохияны басқарды деп сенді, бірақ Филипп I Антиохияны Антиох X және Димитрий III-тің өлімінен бұрын басқарды деген пікірлерді жоққа шығаруға болады; олар нумизматикалық деректерге қайшы келеді, және ешбір көне дерек Антиохияда Антиох X-тың орнын басып алған Димитрий III Филипп I-ді қаладан қуған дегенді мәлімдемейді. Қай жағдайда болсын, Антиох X б.з.д. 92 жылдан кейін тарихтан жоғалып кетті, бірақ 224 SE (89/88 б.з.д.) жылға дейін билікте болған болуы мүмкін; ол Парфияға қарсы соғыста қаза тапқан болуы мүмкін. Антиох X-тың өлімін пайдаланып, Димитрий III астанаға асығып, оны басып алды; бұл Филипп I-ді бауырымен жасасқан келісімді бұзуға итермеледі. Сирияның көп бөлігі Димитрий III-тің қолында болғандықтан, Филипп I өзінің базасына қайтты. 88 жылы Димитрий III Береяға Филипп I-мен соңғы шайқас үшін аттанды. Берея билеушісі, Филипп I-нің одақтасы Стратон, қоршауды көтеру үшін араб филархы Азиз бен парфян губернаторы Митридат Синакеске көмек сұрады. Одақтастары Димитрий III-ті жеңіп, Парфияға тұтқынға алды. Антиохия азаматы болған тұтқынды төлемсіз босату, Филипп I-нің Антиохияны басып алуын жеңілдеткен болуы керек.
Елордада билік ету
88 жылдың соңында немесе 87 жылдың басында Филипп I Сирия астанасына кірді және Киликияны өзінің билігіне бағындырды. Ол бірнеше жылғы азамат соғысынан кейін қираған елін қайта құру үшін қазынаны толтыру қажеттілігімен және таққа жаңа үміткер пайда болу ықтималдығымен бетпе-бет келді. Бұл факторларға қоса, Филипп I-нің Антиохиядағы тікелей ізашарлары қолданған жылдық монета штамптарының төмен саны (Антиох X (оның екінші билігі) және Деметрий III) – Селевкидтердің кейінгі патшаларының жалпы көрсеткіштерімен салыстырғанда – нумизмат Оливер Д. Гуверді Филипп I алдыңғыларының монеталарын қайта соғып, штамптарын өзгертіп жасағанын болжауға итерді. Бұл әрбір ескі монетадан жарты обол пайда табуға мүмкіндік берді. Дегенмен, Филипп I-нің басты мақсаты пайда табу емес еді; оның әскерлеріне қарсыластарының емес, өзінің суреті бар монеталармен жалақы төлеуі ықтимал. Монетаны қайта соғу қажеттігі де болды, себебі Филипп I-нің монеталарының салмағы азайтылды және патша өзінің валютасын қолдануды міндеттеу үшін қарсыластарының ауыр монеталарын айналымнан шығару қажет болды. Филипп I жаңа Селевкидтік дәуірді қабылдаған болуы мүмкін, ол Антиох VIII-нің Аспендостан 200 SE (б.з.д. 113/112 ж.) жер аударылыстан оралғанын бастапқы нүкте ретінде қарастырды; дәстүрлі Селевкидтік дәуір 1 SE (б.з.д. 312/311 ж.) жылы басталды. Филипп I-нің тақтағы орны тұрақсыз болды: Клеопатра Селена Сирияда Антиох XIII-пен, Антиох X-тің ұлымен жасырынған, тақты қайтарып алу мүмкіндігін күткен, ал Антиох XII Дамаскіде Деметрий III-ті ығыстырды, бірақ ол ағасымен Антиохия үшін күреске түскенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, Филипп I Антиох XII-нің Набатеяға жасаған жорығы кезіндегі жоқтығын пайдаланып, Дамаскіні басып алды. Қаланың билеушісі Милесий, Филипп I үшін қақпаны ашқан, жаңа билеушісінен лайықты сыйақы алмады, сондықтан Филипп I қаладан кеткенше күтуге мәжбүр болды; ол қақпаны жауып, Антиох XII оралғанша патшаны құлыптап қойды. Селевкидтер әулетінің кезінде қарсыласына (немесе тақтан тоғыстырушыға) қарсы жорықтар кезінде соғылған монеталарда патша сақалды бейнеленген. Антиох XII билігінің алғашқы екі жылында сақалсыз бейнеленді; 228 SE (б.з.д. 85/84 ж.) жылы ол сақалмен пайда болды, бұл мүмкін Филипп I-нің Дамаскіге жасаған шабуылымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ Антиох XII солтүстікке ағасына қарсы жорыққа шықпағандықтан, Антиох XII-нің сақалы мен Филипп I-нің Дамаскіні басып алуға жасаған тырысы арасындағы байланыс туралы гипотеза әлсірейді; Филипп I-нің Дамаскіде соғылған монеталары жоқ, бұл оның қалаға қысқа ғана уақытқа ие болғанын көрсетеді.
Аяқтау және мұрагерлік
Дамаск шабуылынан кейін Филипп I ежелгі әдебиеттен жоғалып кетті. Дәлелсіз, б.з.б. 83 жыл Филипп I-нің қайтыс болған жылы ретінде көптеген ғалымдар қабылдады; ол Селеукия Пиериядағы Никаторион кесенесінде жерленген болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, көптеген ғалымдар Филипп I-нің орнын Арменияның Тигран II басқарды деп санайды, оны Филипп I-нің, мүмкін, шағын ұлы Филипп II болғанына қарамастан Антиохия халқы шақырды. Екінші ғасыр тарихшысы Аппиан Тигран II-нің билігін он төрт жыл деп есептеген, ол б.з.б. 69 жылы аяқталды, ал көптеген ғалымдар ежелгі тарихшының нұсқасын қабылдады, сондықтан б.з.б. 83 жылды қабылдады. Филипп I-нің тағдыры академиялық шеңберлерде пікірталастың тақырыбы болып табылады, өйткені оның өмірі қалай, қайда және қашан аяқталғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Әртүрлі тарихшылар көптеген теорияларды ұсынды:
Киликияға қашып кеткен: Киликиялық діни княздіктің астанасы Ольбада Филипп II-нің жазуы табылды. Тарихшы Огюст Буше Леклерк Филипп I-нің Дамаскіде жеңілгеннен кейін астанаға қайтып оралуы мүмкін емес деген тұжырымға келді, өйткені халық Селевкид әулеттерінің үздірілмейтін жанжалдарынан шаршады. Буше Леклерк өзінің ұлының жазуына сүйене отырып, Филипп I Киликияға қашып, Понт патшасы Митридат VI мен Рим арасындағы Екінші Митридат соғысының (б.з.б. 83–81) салдарынан туған хаоста қайтыс болған болуы мүмкін деп болжады. Тағы бір мүмкіндік – Филипп I Антиох XII қайтыс болғаннан кейін тағын қайтарып алуға дайындалып жатқан, бірақ Тигран II келген кезде күтпеген жерден ұсталып, Киликияда өлтірілді. Тарихшы Теодора Стиллвелл Маккей Филипп I-нің Антиох XII-мен кездескеннен кейін Ольбаға қашып кеткенін айтты. Эпиграфтар Йозеф Кель мен Адольф Вильгельм Филипп I қаладағы діни князьбен бірге болғанын ұсынды. Бейбіт және ұзақ билік: Беллинджердің айтуынша, ежелгі әдебиеттің үндемеуі Филипп I-нің Парфиямен одақтасуының нәтижесінде туған бейбіт биліктің белгісі болуы мүмкін; бұл Филипп I-нің шығарған күміс монеталардың көп мөлшерін түсіндіреді, олар Парфия билігінде болған Дура Европосқа дейін таралған. Аппианның есебі кемшіліктері бар және қазіргі заманғы есептерге қайшы келеді, атап айтқанда, Рим мемлекет қайраткері Цицерон, ол б.з.б. 75 жылы Клеопатра Селенаның Антиох XIII-ті египеттік тәжге құқығын қорғау үшін Римге жібергенін жазды; оған Сирияға құқығын қорғау қажет болған жоқ, өйткені, Цицеронның сөзімен айтқанда, ол оны аталарынан мұра еткен. Клеопатра Селена мен оның ұлы, мүмкін, Антиох XII-нің б.з.б. 82 жылы қайтыс болуын пайдаланып, оңтүстікке билік жүргізген болуы мүмкін; Цицеронның мәлімдемесі б.з.б. 75 жылы Тигран II әлі де Сирияны басқармағанын көрсетеді, егер ол басқарса, Антиох XIII Рим Сенатынан Сирияны қайтарып алу үшін қолдау сұрар еді, өйткені Тигран II Римнің жауы Митридат VI-ның күйеу баласы еді. Сол сияқты, Филипп I тірі болмауы керек, өйткені Антиох XIII Сирияға құқығын жарияламай Римге барды. Армениялықтардың кейінгі шабуылы туралы дәлелді Иосиф Флавий растайды, ол еврейлердің армениялықтардың шабуылы және Тигран II-нің Яһудеяға шабуыл жасау жоспарлары туралы тек Хасмоней патшасы Саломе Александраның билігі кезінде естігенін жазды, ол б.з.б. 76 жылы басталды. Егер Тигран II б.з.б. 83 жылы Сирияны басып алса, еврейлер бұл туралы б.з.б. 76 жылдан кейін ғана білгеніне таңғалуға болады. Тағы бір аргумент – Филипп I қалдырған монеталардың көп мөлшері, егер оның билігі қысқа болса және б.з.б. 83 жылы аяқталса, оларды шығару мүмкін емес еді. Осыған байланысты Гувер Филипп I-нің соңғы жылы ретінде б.з.б. 75 жылды немесе одан да ертерек мерзімді ұсынды; бұл Цицеронның Антиох XIII туралы мәлімдемесімен сәйкес келеді. Гувер Тигран II-нің б.з.б. 74 жылы басып кіру күні ретінде ұсынды, бұл Клеопатра Селена мен оның ұлына бүкіл елді иеленуге уақыт берді.
Мұра
Римдіктер Сирияны б.з.б. 64 жылы жаулап алған кезде Филипп I монеталары әлі де айналымда болды. Сириядағы алғашқы римдік монеталар Филипп I монеталарының көшірмелері болды және олардың бейнесі Рим губернаторының монограммасымен бірге бейнеленді. Бірінші шығарылым б.з.б. 57 жылы губернатор Аулус Габиний кезінде жасалды, ал Филипп I-нің соңғы естелік монеталар сериясы б.з.б. 13 жылы соғылды. Кевин Бутчер және басқа да ғалымдар римдіктер Филипп I-ді соңғы заңды Селевкид патшасы деп санаған болуы мүмкін деген теорияны ұстанады. Гувер одан қарапайым жауапты ұсынды: Филипп I монеталары ең көп таралған, ал бұрынғы Селевкид монета үлгілері жойылған, сондықтан римдіктер үшін Филипп I үлгісін жалғастыру экономикалық тұрғыдан тиімді болды. Филипптің стандартты өмірлік үлгілерінен өзгеше, бірақ кейінгі римдік Филипп монеталарына ұқсас аномальды монеталар, б.з.б. 64 және 58 жылдар аралығында губернатор Аулус Габиний өзінің Филипп монеталарын шығарғанға дейін Антиохияның тәуелсіз қаласы шығарған болуы мүмкін, бұл римдіктерге бұрыннан соғылып жатқан монеталарды соғуды жалғастыруға мүмкіндік берді.