Кіріспе

Грекиялық риторик және жазушы (б.з.д. 436 – 338 жж.) – философ Изократ (/aɪ/'s/ɒ//k//r//ə//t//iː//z/; Ἰσοκράτης; б.з.д. 436 – 338 жж.) ежелгі грек риторигі, он атик оратордың бірі. Өз заманының ең ықпалды грек риториктерінің бірі Изократ өзінің оқытуы және жазбалары арқылы риторика мен білім беруге көп үлес қосты. Грек риторикасы Сиракузалық Коракстан бастау алады, ол б.з.д. V ғасырда алғаш рет риторикалық ережелерді жасады. Оның шәкірті Тизиас соттағы риториканың дамуына әсер етті және кейбір мәліметтер бойынша Изократтың ұстазы болды. Екі буын ішінде риторика маңызды өнерге айналды, оның дамуы демократия және соттар сияқты әлеуметтік және саяси өзгерістермен байланысты болды. Изократ 100 жасқа толуына екі жыл қалғанда аштықтан көз жұмды.

Ерте өмір және әсері

Изократ Афиныдағы өркендеген отбасында Пелопоннес соғысының басталуына аз ғана уақыт қалғанда (б.з.д. 431–404 жж.) дүниеге келді. Суда Изократтың аулос жасаған шеберханасы болған Феодордың ұлы екенін жазады. Анасының аты Гедуто болған. Оның бір әпкесі мен үш інісі болды; інілерінің екеуі Тисипп (көне грекше: Τίσιππος) және Феомнест (көне грекше: Θεόμνηστος) еді. Изократ жоғары сапалы білім алды. "Ол бірнеше көрнекті ұстаздардан, соның ішінде Тизий (реториканың негізін қалаушылардың бірі), софистер Продик пен Горгий және орташа олигарх Фераменмен оқыған, сондай-ақ Сократпен байланыста болған деген хабар бар, бірақ бұл хабарлар оның зияткерлік тамырына қатысты кейінгі көзқарастарды көрсетеді, ал тарихи фактілерден гөрі" делінеді. Пелопоннес соғысы әкесінің мүлкін жойғанын және Изократтың өмір күрішін табуға мәжбүр болғанын, тіпті Изократтың өзі де айтады. Өмірінің соңында ол софист Гиппиас қызы Платанға үйленді және оның бұрынғы некеден туған ұлы Афарейді (жазушы) асырап алды. Б.з.д. 392 жылы ол өзінің риторика мектебін ашты (сол кезде Афиныда жоғары білім берудің стандартты бағдарламасы болмаған; софистер көшпелі болған) және тек ықпалды ғана емес, епті кәсіпкер екенін дәлелдеді. Оның төлемақысы ерекше жоғары болды және ол бір уақытта тоғыздан астам оқушыны қабылдамады. Олардың көптегені көрнекті философтар, заң шығарушылар, тарихшылар, ораторлар, жазушылар және әскери-саяси қайраткерлерге айналды. Осының нәтижесінде ол көп байлық жинады. Плинийдің (NH VII.30) айтуынша, ол бір сөзді жиырма талантқа сата алатын. "Оның ілімінің ядросында – аристократиялық арете ("ерлік, қадір-қасиет") ұғымы тұрды, оған философияны ұстанғаннан кейін жетуге болады. Бұл философия Платонның "философия" деп атаған эпистемология және метафизика сияқты абстрактілі пәндерді диалектикалық зерттеу емес, этика, саясат және қоғамдық сөйлеуді зерттеу мен практикалық қолдану болды". Изократ өзінің көзқарасын "Софистерге қарсы" сөйлеуінде нақты түсіндірді. Бұл polemic жаңа мектебінің негізіндегі ойлау және білім беру принциптерін түсіндіру және насихаттау үшін жазылған. Ол екі түрлі ұстаздарға қарсы сөйлеп, кең ауқымды білім беруді қолдады: теориялық және этикалық мәселелер туралы дауласып жүретін эристер және саяси пікірталас техникасын үйрететін софистер. Изократтың риторикалық білім беру бағдарламасы практикалық мәселелерді шешу үшін тілді пайдалану қабілетін баса көрсетті және ол өзінің ілімдерін риторика мектебінен гөрі философия деп атады. Ол студенттерге үш нәрсе қажет екенін атап өтті: туа біткен қабілет, ұстаздар мен оқулықтар берген білім және педагогтар жоспарлаған тәжірибелік сабақтар. Б.з.д. 392-390 жылдары Изократ Афиныдағы Лицейде академиясын құрды, ол риториканың алғашқы академиясы ретінде танылды. Бұл академияның құрылуы студенттерді Афинаға білім алуға шақырды. Бұрын мұғалімдер қалалар арасында саяхаттап, қызығушылық танытқандарға дәріс оқыған. Оның атына жазылған тоғыз хат бар, бірақ олардың төртеуінің нақтылығы күмәнді. Ол "Риторика өнері" атты трактат жазған деген аңыз бар, бірақ оның түпнұсқасы табылған жоқ. Сақталған басқа еңбектеріне оның автобиографиялық "Антидоз" және "Софистерге қарсы" сияқты білім беру мәтіндері кіреді. Изократ он сөзден тұратын жинақ жазды, олардың үшеуі Кипрдегі Саламис билеушілеріне арналған. Николға арналған сөйлеуінде Изократ жаңа патшаның қалай билік етуі керектігін ұсынады. Сөйлеуінің қалған бөлігінде Изократ Николға өзінің мінезін жақсартудың жолдарын, мысалы, білімді пайдалану және ең жақсы ақындар мен даналарды зерттеу туралы кеңес береді. Изократ бақытты ортаны табуда артыққа барудан гөрі, кемшілікке бой ұсынудың жақсы екенін айтады. Николға арналған екінші сөйлеуі Кипрдегі Саламис билеушілеріне арналған еді; бұл патша мен оның халқына арналған. Изократ жақсы түсінудің ең сенімді белгісі – білім мен жақсы сөйлеу қабілеті екенін тағы да баса айтады. Патша бұл сөзді халыққа өздерінен не күтетінін түсіндіру үшін пайдаланады. Изократ батылдық пен ақылдың әрқашан жақсы емес екенін, ал шамаменділік пен әділдіктің жақсы екенін атап көрсетеді. Кипр туралы үшінші сөйлеу Николдың әкесі Евагорға арналған мақтау сөз. Изократ Евагорды Саламис тағын күшпен басып алып, б.з.д. 374 жылы қаза тапқанша билік жүргізгені үшін сынсыз мақтайды. Үш сөзді жазғаннан екі жыл өткен соң, Изократ Спарта ханзадасы Архидамусқа арнап сөз жазды. Изократ Теба отаршылдарының Мессенаға қоныстанғанын Анталкидалық бейбітшіліктің бұзылуы деп санайды. Оны ең көп мазалаған нәрсе – бұл оқиғаның нағыз мессендерді қайта қалпына келтірмей, керісінше, құлдарды билеушілерге айналдыратыны еді. Изократ әділдіктің ең маңызды екеніне сенді, ол спарта заңдарын сақтады, бірақ құлдардың құқықтарын мойындамаған сияқты көрінеді. Он жыл өткен соң Изократ Архидамусқа, енді Спарта патшасына хат жазып, гректерді татуластыруға, бір-бірімен соғыстарын тоқтатуға шақырды, осылайша олар парсылардың озбырлығын тоқтатуға мүмкіндік алады. Оның риториканы зерттеуге және қолдануға қосқан үлесіне көбірек мән берілді. Эмеритус Томас М. Конли Изократтың Цицеронға тигізген әсері арқылы, оның риторика туралы жазбалары қазіргі заманға дейін ең көп оқылған және зерттелген еңбектердің бірі болғанын еске салады, "демек, Изократтың барлық гректердің ішінде ең ұлысы болуы мүмкін". Аристотельдік риторикаға қайта оралумен Изократтың еңбегі кейде Аристотельдің "Риторика" еңбегіндегі жүйелі есепке дейінгі қарапайым дайындық ретінде қарастырылады. Алайда, Екатерина Хаскинс Изократты Аристотельдік риторикаға лайықты және құнды қарсылық ретінде қарастырады. Аристотельдің риториканы бейтарап құрал ретінде қарастыруынан айырмашылығы, Изократ риториканы жеке тұлғаны қалыптастыратын, азаматтық ұстанымды белсендіру және сақтауға көмектесетін өнер деп түсінеді. Изократтың еңбегі сонымен қатар прагматизмнің алға басушысы ретінде сипатталды, өйткені ол риториканың нақты проблемаларды шешу мақсатымен қолданылатын ықтимал білімді пайдаланатынын айтады.

Панафинаик

Панафинаиксте Изократ Спарталықтардың сауаттылығы туралы бір оқушымен пікір таластырады. 250-бөлімде студент Спартаның ең зиялылары Изократтың кейбір сөздерінің көшірмелерін құрметпен қабылдап, иеленгенін айтады. Бұл, кейбір Спарталықтардың кітаптары болғанын, оларды оқи білгенін және оқуға ниетті болғанын көрсетеді. Дегенмен, Спарталықтарға күрделі сөздердің астында жасырынып жатқан қос мағыналы ұғымдарды түсіндіру үшін аудармашы қажет болды. Осы мәтіннен кейбір Спарталықтардың сауатсыз болмағаны байқалады. Бұл мәтін ғалымдарға Спартадағы сауаттылықты түсінуде маңызды, себебі Спарталықтардың оқи білгенін және олар жиі қоғамдық істерінде жазбаша құжаттарды пайдаланғанын көрсетеді.