Кіріспе
96-94 жылдары Сирияның патшасы Селевк VI Эпифан Никатор (Σέλευκος Ἐπιφανής Νικάτωρ; шамамен 124-109 жылдары – 94 жылы) – Сирияны 96 және 94 жылдар арасында билеген эллиндік Селевк монархы. Ол VIII Антиохтың және оның мысырлық Птолемей әйелі Трифананың ұлы еді. Селевк VI өзінің әкесі мен ағасы Антиох IX арасындағы азамат соғысы кезінде өмір сүрді, ол 96 жылы Антиох VIII қаза тапқанда аяқталды. Антиох IX содан кейін астана Антиохияны басып алды, ал Селевк VI өзінің күш базасын батыс Киликияда орнатты және соғысқа дайындалды. 95 жылы Антиох IX өзінің немересіне қарсы жорық жасады, бірақ шайқаста жеңіліп қаза тапты. Селевк VI астананың иесі болды, бірақ Сирияны Дамаскіде тұратын інісі Деметрий III және оның туысы, Антиох IX-тың ұлы Антиох X-пен бөлісуге мәжбүр болды. Ежелгі тарихшы Аппианның айтуынша, Селевк VI қатыгез билеуші болған. Ол соғыстарын қаржыландыру үшін өзінің биліктерінен көп салық жинады және бұрынғы патшалардың дәстүрі болғандай, қалаларға дербестік беруге қарсы тұрды. Оның билігі ұзаққа созылмады; 94 жылы Антиох X оны Антиохиядан қуды, ол оны Киликияның Мопсуэстия қаласына дейін қуды. Селевк қалада пана тапты, онда ақша жинау әрекеттері 94 жылы оның өліміне әкелген көтеріліске ұласты. Ежелгі дәстүрлерде оның өлімі туралы әртүрлі нұсқалар бар, бірақ көтерілісшілер оны тірідей өртеп жіберген болуы мүмкін. Оның қазасынан кейін, оның ағалары Антиох XI және Филипп I кек ретінде Мопсуэстияны қиратты, ал олардың әскерлері Антиох X-тың әскерлерімен шайқасты.
Seleucus VI Epiphanes Nicator (Σέλευκος Ἐπιφανής Νικάτωρ; between 124 and 109 BC – 94 BC) was a Hellenistic Seleucid monarch who ruled Syria between 96 and 94 BC. He was the son of Antiochus VIII and his Ptolemaic Egyptian wife Tryphaena. Seleucus VI lived during a period of civil war between his father and his uncle Antiochus IX, which ended in 96 BC when Antiochus VIII was assassinated. Antiochus IX then occupied the capital Antioch while Seleucus VI established his power base in western Cilicia and himself prepared for war. In 95 BC, Antiochus IX marched against his nephew, but lost the battle and was killed. Seleucus VI became the master of the capital but had to share Syria with his brother Demetrius III, based in Damascus, and his cousin, Antiochus IX's son Antiochus X. According to the ancient historian Appian, Seleucus VI was a violent ruler. He taxed his dominions extensively to support his wars, and resisted allowing the cities a measure of autonomy, as had been the practice of former kings. His reign did not last long; in 94 BC, he was expelled from Antioch by Antiochus X, who followed him to the Cilician city of Mopsuestia. Seleucus took shelter in the city where his attempts to raise money led to riots that eventually claimed his life in 94 BC. Ancient traditions have different versions of his death, but he was most probably burned alive by the rioters. Following his demise, his brothers Antiochus XI and Philip I destroyed Mopsuestia as an act of revenge and their armies fought those of Antiochus X.
Аты, отбасы және ерте өмір
"Селевк" – Селевкидтер әулетінің есімі, грек тіліндегі Ζάλευκος сөзінің македондық түрі, яғни "сәулелі ақ". Антиох VIII б.з.б. 124 жылы таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Птолемейлік Мысыр ханшайымы Трифенаға үйленді; Селевк VI осы жұбайлардың үлкен ұлы болды. Б.з.б. 113 жылдан бастап Антиох VIII өзінің туған інісі Антиох IX-пен тақ үшін күресуге мәжбүр болды. Азамат соғысы он жылдан астам жалғасты; ол б.з.б. 109 жылы Трифенаның өмірін қиды және Антиох VIII-нің б.з.б. 96 жылы қаза тауып, аяқталды. Інісі өлтірілгеннен кейін Антиох IX Антиохия қаласына шабуыл жасап, оны басып алды; сондай-ақ Антиох VIII-нің екінші әйелі және жесірі Клеопатра Селенаға үйленді. Бір жазуда айтылғандай, Приена қаласы "Патша Антиохтың ұлы, Патша Деметрийдің ұлы Селевкке" құрмет көрсетті; бұл елшілік, әдетте, Селевк VI таққа отырғанға дейін болған, өйткені жазуда ол патша деп көрсетілмеген. Приена елшілігі Сіликияда Селевк VI-мен кездескен болуы мүмкін; Антиох VIII өзінің ұлын сол аймаққа стратег ретінде жіберген болуы мүмкін.
Билік
Әкесінің қайтысынан кейін Селевк VI өзін патша деп жариялап, Батыс Киликиядағы Каликадн өзеніндегі Селевкия қаласын өзінің базасы етіп алды, ал оның інісі Деметрий III Дамаскіні басып алды. Жаңа патша Селевкияда Каликадн өзені маңында соғылған монеталардың саны Селеуки дәуірінің соңынан белгілі барлық монета орталықтарынан асып түсті, және монеталардың көп бөлігі Антиох IX-қа қарсы соғысқа дайындық кезінде шығарылды, бұл қақтығыс 96/95 жылдары (217 СЕ (Селеукид жылы)) аяқталды. Осы деректер сарапшысы Артур Хоутонға Антиох VIII ертерек қайтыс болғанын және Селевк VI-ның билеу мерзімі 96 жыл емес, 98 немесе 97 жылдары басталғанын жорамалдауға мүмкіндік берді. Нумизмат Оливер Д. Гувер Хоутонның болжамын жоққа шығарды, себебі патшаның қажеттілік туғанда бір жылдың ішінде өндірісті екі есеге арттыруы сирек емес, ал ғылыми қоғам Антиох VIII-нің 96 жылы қайтыс болғаны туралы пікірде біріккен.
Атақтар мен патшалық имидж
Ежелгі эллиндік патшалар патшалық нөмірлерін қолданбады. Олар өздерін ұқсас есімдері бар басқа патшалардан ажырату үшін есімдерді пайдаланды; патшаларды нөмірлеу – қазіргі заманғы практика. Селевк VI өзінің монеталарында Эпифан (Құдайдың көрінісі) және Никатор (Жеңімпаз) деген есімдермен бейнеленді. Селевк VI Антиох VIII-нің ұлы болғандықтан, оның патша ретіндегі заңдылығының көзі осы болды, сондықтан Селевк VI әкесіне ұқсас, үлкен, бүкір мұрынмен монетаға түсіріліп, тегін көрсетуге тырысты. Селевк VI-нің монеталарындағы тағы бір иконографиялық элемент – шалқаманың үстіндегі қысқа, тік, жуан мүйіздер; осы мотивтің мағынасы ғалымдар арасында пікіртал тудырды. Бұл Селевк VI-нің әкесі Деметрий II-ден тарағанын көрсететін болуы мүмкін, ол да осы мотивті қолданған. Мүйіздердің нақты мағынасы белгісіз, бірақ ол патшаның құдайдың бейнесі екенін білдіруі мүмкін; Селевк VI-нің мүйіздері, әлдебір, оның әкесінің мүйіздерімен бірдей мағынаға ие болды. Селевкид әулеті кезінде қарсыласқа (немесе билікті басып алғанға) қарсы жорықтар кезінде соғылған монеталарда патша сақалды болып бейнеленген. Селевк VI сақалмен бейнеленді, бірақ кейіннен монеталардан алынып тасталды, бұл оның әкесінің құрметі үшін кек алуға берген уәдесі орындалғанын көрсетеді.
Антиох IX-ға қарсы күрес
Селевкияда Каликадн өзенінің жанында Селевк VI өзінің інісіне қарсы соғысқа дайындалды, оның әскерлері, болжам бойынша, Киликияның орталық бөлігін басып алып, оның жүрегін аймақтың батыс бөлігімен шектеді. Патшаға Селевкия үшін Каликадн өзеніндегі порты қажет болды, сондықтан ол сол мақсатта Элайусса қаласын құрған болуы мүмкін. Селевк VI алдағы соғысы үшін Киликия қалаларынан, соның ішінде Мопсуэстиядан қаржы жинады, ол бірнеше рет салық салыныпты. Оның билік кезеңінде Селевк VI соғысқа жәрдемдесу үшін 1200 талант монета соғып, екі жылға он мың әскерге жалақы төлеуге жеткілікті қаражат жинады делінеді. Белгісіз орналасқан, 125 нөмірімен белгіленген монета соғылатын қола монеталардың арт жағында македониялық қалқан пішіндес шелистің суреті бейнеленген. Бұл мотив аймақтағы македониялық әскери отарлардың қолдауын ұйымдастыруға арналған болуы мүмкін. Бұл монеталар Сирияда, Киликиядағы Тарс пен Антиохияның арасындағы қалада соғылған болуы мүмкін. Антиох IX Селевк VI-нің дайындықтарын байқады; соңғысы Антиохияға 95 ж.б.б. жорығын бастағаннан кейін, Антиох IX астананы тастап, інісіне қарсы аттанды. Селевк VI жеңіске жетті, ал оның інісі өмірінен айрылды, 3 ғасыр тарихшысы Евсевийдің айтуынша, өз-өзіне қол жұмсады, ал 1 ғасыр тарихшысы Иосиф Флавийдің пікірінше, жазаланды. Одан кейін Селевк VI астанаға кірді; Клеопатра Селена оның келгеніне дейін қашқан болуы мүмкін.
Антиох X-ге қарсы саясат және соғыс
144 SE (169/168 б.з.д.) жылы король Антиох IV он тоғыз қалаға өз аттарымен қоладан жасалған монеталар шығаруға рұқсат берді, бұл қалалар мен монархияның бір-біріне тәуелді екенін оның түсінгенін көрсетеді. Қалалар орталық биліктен еркіндік алуға тырысқанда, олар монеталарына «қасиетті және тәуелсіз» деген сөз тіркесін қосып, осы автономияға ұмтылыс жалғасты. Селевки VI өз бабаларының саясатын жалғастырмады. Киликияда ол билік құрған мерзімде тәуелсіздік берілмеді; Селевки VI үшін Киликия қалаларының саяси жағдайының өзгеруі қабылданбаған сияқты. Селевки VI Киликия және Сирия Селевкисін (Солтүстік Сирия) бақылады. Жозефтің мәлімдемесіне сәйкес, Антиох IX-тың ұлы Антиох X Арадус қаласына қашып, өзін король деп жариялады. Селевки VI өзінің туысы және қарсыласын өлтіруге әрекеттенді, бірақ қастандық сәтсіз аяқталды, содан кейін Антиох X өзінің беделін арттыру үшін Клеопатра Селенаға үйленді. Археолог Альфред Беллинджер Селевки VI Элайуссада Антиох X-қа қарсы соғысқа дайындалғанын болжады. 94 ж.б.д., Антиох X Антиохияға шабуыл жасап, Селевки VI-ді Солтүстік Сириядан Киликияға ығыстырды. Евсевийдің айтуынша, соңғы шайқас Мопсуэстия маңында болды, нәтижесінде Селевки VI жеңіліске ұшырады.
Өлім және мұра
2-ғасыр тарихшысы Аппиан Селевк VI-ны "қатыгез және өте зұлым" деп сипаттаған. Ол Мопсуэстияға жасырынғанда, тұрғындарға қайтадан салық салуға тырысып, осының салдарынан көтеріліс кезінде қаза тапты. Оның қайтыс болған жылы нақты белгісіз. Евсевий оны 216 SE (97/96 ж.б.д.) деп көрсеткен, бірақ Антиохияда табылған Селевк VI-ның 218 SE (95/94 ж.б.д.) салмақты монетасы бұл күмәнді етеді. 4-ғасыр тарихшысы Жером Селевк VI-ның 219 SE (94/93 ж.б.д.) жылы қайтыс болғанын айтады, бұл нұсқа ықтималрақ. Академиялық ортада Селевк VI-ның 94 ж.б.д. жылы қайтыс болғаны қабылданған. Селевк VI-ның әйелі мен балалары туралы жазбалар жоқ. 1-ғасыр биографы Плутархтың айтуынша, 1-ғасырдың Рим генералы Лукулл, Сирияны 83 ж.б.д. жаулап алған Армения патшасы Тигран II, "Селевктердің мұрагерлерін өлтіріп, олардың әйелдері мен қыздарын тұтқынға алып кеткенін" айтқан. Селевкилердің соңғы кезеңіне қатысты көне дереккөздердің фрагменттілігін ескере отырып, Лукуллдың сөзі Селевк VI-ның әйелі немесе қызы болған болу мүмкіндігін ашық қалдырады. Ежелгі дәстүрлер Селевк VI-ның өлімі туралы үш нұсқаны сақтап қалған: ең көнесі, Иосиф Флавийдің айтуынша, халық патшаны және оның сарайдағыларын өртеп жіберген. Аппиан да өрт туралы айтады, бірақ оқиға қаланың гимназиясында болған деседі. Евсевийдің мәліметінше, Селевк VI тұрғындардың өртеу ниетін біліп, өз-өзіне қол жұмсаған. Беллинджер Иосиф Флавийдің нұсқасын ең сенімді деп есептеді, өйткені Евсевий басқа тарихшылар өлтірілгенін жазған басқа Селевкид патшаларының да өз-өзіне қол жұмсағанын айтқан (мысалы, Александр I және Антиох IX). Беллинджер 3-ғасыр тарихшысы Порфирийдің, Евсевийдің Селевкидтер туралы әңгімелерінің көзі, "Селевкид әулетінің қасіреттерін жұмсартуға тырысқан" деп санайды. Афина қаласы Селевкид патшаларымен жақын қарым-қатынаста болған, Делос аралында афиналықтар орнатқан сириялық монархтардың мүсіндері осыған куәлік етеді. Афиналық Дионисий 96 және 94 ж.б.д. аралығында Селевк VI-ға арнап мүсін қойған. Өз бауыры Антиох XI, қайтыс болған туысына құрмет көрсету үшін Филаделф (бауырды сүйетін) атағын алған. Антиох XI және оның егіз інісі Филипп I Селевк VI-дан кек алу үшін Мопсуэстияны тонап, қиратқан. Содан кейін Антиох XI 93 ж.б.д. Антиохияға барып, Антиох X-ты қуған.