Кіріспе
Сирия патшасы 94–93 ж.б.з.б. Антиох XI Эпифан Филадельф (; б.з.б. 93 ж. қайтыс болды) – эллинистік кезеңде 94 және 93 ж.б.з.б. аралығында Сирия патшасы болып билік еткен Селевкид монархы. Ол Антиох VIII мен оның әйелі Трифананың ұлы болды. Антиох XI-нің жас өмірі әкесі мен оның інісі Антиох IX арасындағы үнемі азаматтық соғыс кезеңімен өтті. Бұл қақтығыс Антиох VIII-нің қазасымен аяқталды, содан кейін Антиох IX Сирияның астанасы Антиохияда орнықты. Антиох VIII-нің үлкен ұлы Селевки VI батыс Киликияны басқарып, інісіне қарсы жорық жасап, оны өлтірді, Антиохияны өзіне қаратып алды, бірақ Антиох IX-тың ұлы Антиох X оны қуып шығып, б.з.б. 94 жылы қаза тапты. Селевки VI-ның қазасынан кейін Антиох XI өзінің егіз інісі Филип I-мен бірге патшалыққа талап етті. Археологиялық деректерге қайшы келетін күмәнді ежелгі мәліметтерде Антиох XI-нің бірінші әрекеті – қаза тапқан бауырының құнын өтеу үшін Селевки VI-ның өліміне кінәлі Киликиядағы Мопсуэстия қаласын қиратқандығы айтылады. Б.з.б. 93 жылы Антиох XI Антиохияны басып алды, бұл оқиға ежелгі тарихшылар еңбектерінде көрсетілмеген, бірақ нумизматикалық деректермен расталған. Антиох XI аға патша болған сияқты, ол жеке патша ретінде монеталар шығарып, астанада жеке билік жүргізді, ал Филип I Киликияда қалды, бірақ патшалық атағын сақтап қалды. Антиох XI Дафнедегі Аполлон мен Артемида ғибадатханасын қалпына келтірген болуы мүмкін, бірақ оның билігі ұзаққа созылмады. Сол жылдың күзінде Антиох X қайтадан күш жинап, қарсы шабуыл жасады; Антиох XI жеңіліске ұшырап, қашып кетуге тырысқанда Оронт өзенінде суға батып қайтыс болды.
Antiochus XI Epiphanes Philadelphus (; died 93 BC) was a Seleucid monarch who reigned as King of Syria between 94 and 93 BC, during the Hellenistic period. He was the son of AntiochusVIII and his wife Tryphaena. AntiochusXI's early life was a time of constant civil war between his father and his uncle AntiochusIX. The conflict ended with the assassination of AntiochusVIII, followed by the establishment of AntiochusIX in Antioch, the capital of Syria. AntiochusVIII's eldest son SeleucusVI, in control of western Cilicia, marched against his uncle and had him killed, taking Antioch for himself, only to be expelled from it and driven to his death in 94 BC by AntiochusIX's son AntiochusX. Following the murder of SeleucusVI, AntiochusXI declared himself king jointly with his twin brother PhilipI. Dubious ancient accounts, which may be contradicted by archaeological evidence, report that AntiochusXI's first act was to avenge his late brother by destroying Mopsuestia in Cilicia, the city responsible for the death of SeleucusVI. In 93 BC, AntiochusXI took Antioch, an event not mentioned by ancient historians but confirmed through numismatic evidence. AntiochusXI appears to have been the senior king, minting coinage as a sole king and reigning alone in the capital, while PhilipI remained in Cilicia, but kept his royal title. AntiochusXI may have restored the temple of Apollo and Artemis in Daphne, but his reign did not last long. In the autumn of the same year, AntiochusX regrouped and counter attacked; AntiochusXI was defeated and drowned in the Orontes River as he tried to flee.
Аты, отбасы және ерте өмір
Антиох есімінің грек тіліндегі түбірі "тартысқа белсенді" деген мағынаны білдіреді. Сирияның астанасы Антиохия қаласы, қаланың негізін қалаушы Селевк I патшаның әкесі Антиохтың құрметіне аталған (б.з.д. 124 ж. Антиох VIII Птолемей принцессасы Трифенаға үйленді, ол б.з.д. 109 ж. қайтыс болды). Олардың көптеген балалары болды, оның ішінде үлкен ұлы Селевк VI, Антиох XI және Филипп I, одан кейінгі інісі Деметрий III және ең кіші ұлы Антиох XII. IV ғасыр тарихшысы Евсевий Филипп I-нің анасы Трифена екенін нақты айтқан, сондай-ақ Антиох XI мен Филипп I егіз болғандарын (didymoi) атап өткен. Антиох XI-нің туған күні белгісіз, бірақ билікке келген кезде ол кем дегенде жиырма жаста болған. Б.з.д. 113 ж. Антиох IX өзін патша деп жариялап, өзінің жартылай бауыры Антиох VIII-ге қарсы азамат соғысын бастады. Бауырлар арасындағы қақтығыс он жарым жылға созылды; ол Трифенаның өмірін қиды және б.з.д. 96 ж. Антиох VIII-нің министрі Гераклеонның қолынан қаза табуымен аяқталды. Антиох VIII-нің қайтысынан кейін Антиох IX астана Антиохияны басып алып, Антиох VIII-нің екінші әйелі және жесірі Клеопатра Селенаға үйленді. Антиох VIII-нің ұлдары жауап берді; Деметрий III Дамаскіні басып алып, биледі, ал Селевк VI б.з.д. 95 ж. Антиох IX-ты өлтіріп, Антиохияны иеленді. Жаңа патша Антиох IX-ның ұлы Антиох X (б.з.д.) тарапынан жеңіліске ұшырады, ол астананы басып алды. Селевк VI Киликиядағы Мопсуэстияға қашып, онда б.з.д. 94 ж. көтерілісшілердің қолынан қаза болды.
Билік
Селевкид патшаларының соңғы жылдарындағы биліктері ежелгі әдебиетте қысқаша үзінділер мен қорытындылар арқылы нашар жазылған, көбінесе қателіктер мен қайшылықтарға толы; сондықтан, соңғы Селевкид монархтарының билігін қайта құруда нумизматикалық деректер басты көз болып табылады. Селевк VI билік еткен кезде Антиох XI және оның егізі Киликияда болған болуы мүмкін. Селевк VI қайтыс болғаннан кейін Антиох XI және Филип I 94 жылы өздерін патша деп жариялады; тарихшы Альфред Беллинджер олардың базасы Антиохияның солтүстігіндегі жағалау қаласы болған деп болжады, ал Артур Хоутон оның Берея болғанына сенді, себебі қаланың билеушілері Филип I-дің одақтастары болды. Тарс операциялардың негізгі базасы болған деген пікір бар; Антиох XI және Филип I-дің суреттері олар соққан югат монеталарының беткі жағында бейнеленген, ал барлық югат монеталары Киликияда соғылған. Югат монеталарының үш сериясы белгілі; 2008 жылғы мәліметтер бойынша, бір серияда екі патшаның да сақалмен бейнеленген алты сақталған данасы бар. Алты данадан тұратын монеталардағы портреттердің жоғары сапасы монета соғу орталығы мәдениет орталығы болған қалада орналасқандығын көрсетеді, бұл Тарсты монета соғу орталығының және, демек, операциялар базасы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қалған екі монета сериясында сақталған даналар аз және Антиох XI-дің қоңыржынымен бейнеленген. Бұл монеталар Тарста соғылмаған, ал қоңыржының болуы олардың негізгі базаның батысындағы қалаларда шығарылғанын көрсетеді, өйткені патша Тарсқа бара жатқанда олар арқылы өткен; Антиох XI штаб-пәтеріне келген кезде ол толық сақалмен бейнеленген. Барлық югат монеталарында Антиох XI Филип I-нің алдында бейнеленген, оның аты бірінші тұр, бұл оның үстем монарх екенін көрсетеді. Иосиф Флавийдің сөзіне сүйенсек, Антиох XI Филип I-ден бұрын патша болған, бірақ нумизматикалық деректер керісін көрсетеді, өйткені ең ерте монеталар екі бауырдың бірлесіп билік еткенін көрсетеді.
Эпитеттер мен патшалық бейне
Геллендік монархтар патшалық нөмірлерін қолданбаған, бірақ әдетте өздерін ұқсас есімдері бар басқа патшалардан ажырату үшін эпитеттерді қолданған; патшаларды нөмірлеу көбінесе қазіргі заманғы практика. Оның монеталарында Антиох XI Эпифан (Құдай көрініс берді) және Филаделф (Інілік сүйіспеншілік) деген эпитеттермен бейнеленген. Эпифан Антиох XI-нің Антиох VIII-нің ұлы екенін көрсетуге арналған, ол да осы эпитетті таңған; ал Филаделф, болжам бойынша, Селевки VI және Филип I-ге көрсетілген құрметтің белгісі болды. Антиох XI-нің Тарстан шыққан қосылған монеталарындағы сақалы, Селевки VI-ның өліміне қанағаттанбау мен кек алу ниетін білдіруі мүмкін. Антиохиядан шыққан Антиох XI-нің соңғы монеталарында сақалсыз бейнеленгені, оның берген уәдесі орындалғанын көрсетеді. Әкесінен мұрагерлік алған Антиох XI өзінің монеталарында Антиох VIII-ге ұқсас, ірі мұрынмен бейнеленген. Антиох XI-нің портретінің иконографиясы Антиох VIII кеңінен қолданған трифе патшалық дәстүрінің бір бөлігі болды. Билеушінің портреті трифе (әсемдік пен сән-салтанат) көрсетеді, онда оның тартымсыз сыртқы келбеті мен дене бітімі баса көрсетілген. Трифей бейнелерінің дәстүрі Египетте басталып, кейін Сирияда қабылданды. Римдіктер трифе портреттерін эллиндік патшалардың жегілгендігінің және құлдырауының дәлелі деп санады; портреттердегі жұмсақтық билеушілердің тиімсіздігінің белгісі ретінде, эллиндік династиялардың құлдырауын түсіндіру тәсілі ретінде қарастырылды. Алайда, римдіктердің бұл көзқарасы нақты емес; бұл бейнелер азамат соғысынан қираған мемлекетте саяси мақсатта қолданылған. Селевкидтердің көптеген соңғы монархтары, соның ішінде Антиох XI, өмірлерінің көп бөлігін соғысқа жұмсады, өз елдерінде хаостың тууына себепкер болды. Мысалы, эллиндік Бактрия патшалары үшін қалыпты болғандай, монеталардағы жауынгер патшаның бейнесі соғыстың салдарынан қалған, мұңайған халқының наразылығын тудырар еді. Халыққа бейбітшілік пен молшылық қажет болды, ал трифе портреті патша мен оның халқының жайлы өмір сүріп жатқанын көрсетуге арналған. Антиох XI трифе бейнесін қолдану арқылы, өзінің әкесі сияқты табысты және халыққа жақын патша болатынын көрсетті.
Селевки VI-дің кек алуы және астананы басып алуы
Евсевийдің айтуынша, Селевки VI-ны өлтіргені үшін кек алу мақсатымен ағайындылар Мопсуэстияны тонап, қиратқан. Евсевийдің бұл мәлімдемесі күмәнді, себебі б.з.д. 86 жылы Рим Мопсуэстиядағы Изида мен Сарапис культіне тиіспеушілік мәртебесін берген, және бұл факті қаладан табылған жазу арқылы дәлелденген. Мопсуэстиядан кейін Антиох XI Киликиядағы Филипп I-ді қалдырып, Антиохияға жорық жасады, б.з.д. 93 жылдың басында Антиох X-ты қаладан ығыстырды. Ежелгі тарихшылар Антиох XI-нің астанада билік еткенін жазбаған, ол Антиох X-қа қарсы күресіп, жеңілгенін айтады. 6-шы ғасырдың византиялық монахы және тарихшысы Джон Малалас, оның еңбектері ғалымдар тарапынан көбінесе сенімсіз деп есептеледі, Антиохиядағы римдік кезең туралы баяндамасында Антиох XI-нің билігін еске алады. Антиохияда ол соққан монета туралы мәлімет 1912 жылы жарияланғанда, Антиох XI-нің астананы бағындырудағы сәттілігінің материалдық дәлелі ұсынылды. Филипп I астанада тұрмады, ал Антиох XI жалғыз патша ретінде монета шығарды. Филипп I патшалық титулын сақтап, Селевки VI-ға кек алуға дайындық шараларын жүргізгенде ол үшін база болған қалада қалды. Нумизмат Эдвард Теодор Ньюэлл Антиох XI-нің астанада бірнеше апта билік еткенін болжады, бірақ нумизмат Оливер Гувердің пікірінше, корольдің монета соғуға жұмсаған орташа жылдық көрсеткішін есептегенде, билігі бірнеше айға созылған болуы мүмкін. Малаласқа сәйкес, король Антиох Филадельф, яғни Антиох XI, Дафнеде Аполлон мен Артемидаға арналған ғибадатхана салған, құдайларды бейнелейтін екі алтын мүсін орнатқан, сондай-ақ ғибадатханаға паналағандарға баспана беру құқығын берген; бұл мәлімдеме дұрыс емес, себебі ғибадатхананың бар екендігі Антиох III (б.з.д.) тұсында куәландырылған. Тарихшы Гланвилл Дауни Малаластың грек тіліндегі жазу стилін зерделеп, «салған» деген сөзбен Малалас жаңарту немесе қалпына келтіруді білдіргенін айтты, бұл Антиох XI-нің алдыңғылары ғибадатхананы заңсыздыққа тоғыстырып, алтын мүсіндерді балқытып жіберген болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Аяқтау және мұрагерлік
93 жылғы күзге қарай Антиох X қарсы шабуыл жасап, Антиох XI-ді жеңді, ол қашып кетуге тырысқанда Оронт өзенінде суға батып қайтыс болды. Соңғы шайқасқа қатысты ежелгі деректер әртүрлі: бірінші ғасырдың тарихшысы Иосиф Флавийдің айтуынша, Антиох XI жалғыз күресті, ал Евсевийдің мәліметінше, Антиох XI мен Филип I екеуі де шайқаста болған. Евсевий Антиохияда Антиох XI билік еткенін ескермеді, соңғы шайқас Мопсуэстия қиратылғаннан кейін бірден болды деп мәлімдеді; бұл мәлімдеме нумизматикалық деректерге қайшы келеді. Беллингердің пікірінше, бауырлардың біріккен әскерлері қолданылған болуы керек, бірақ тек Антиох XI қаза болғандықтан, Филип I өзінің астанасында Антиох XI-мен бірге әскерлерді майданда басқарған болуы ықтимал. Антиох XI-нің некелері мен балалары туралы ештеңе белгісіз. Бірінші ғасырдың өмірбаяншысы Плутархтың айтуынша, б.з.б. бірінші ғасырдың римдік генералы Лукулл Арменияның 83 жылы Сирияны бағындырған Тигран II патшасы "Селевкідің мұрагерлерін өлтіріп, олардың әйелдері мен қыздарын тұтқынға алып кеткенін" айтқан. Селевкидтер дәуірінің соңғы кезеңдері туралы ежелгі дереккөздер сыныпталған және көптеген егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтымайды. Сондықтан, Лукуллдың мәлімдемесі Антиох XI-нің әйелі немесе қыздары болған және оларды армян патшасы тұтқынға алған болуы мүмкін деген мүмкіндікті тудырады. Жеңісінен кейін Антиох X астананы қайтарып алып, өліміне дейін билік етті.