Кіріспе
Нигер саясаты жартылай президенттік өкілді демократиялық республика шеңберінде жүзеге асырылады, онда Нигер Президенті мемлекет басшысы, ал Нигер Премьер-министрі – үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Атқару билігі үкімет тарапынан іске асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және Ұлттық жиналысқа бірдей тиесілі.
Politics of Niger takes place in a framework of a semi presidential representative democratic republic, whereby the President of Niger is head of state and the Prime Minister of Niger head of government, and of a multi party system. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and the National Assembly.
Жалғастығы
1999 жылы Бесінші Республика құрылғаннан бері Үшінші Республиканың саяси бәсекелестіктері мен партиялары ұлттық саясаттағы басты рөлін сақтап келеді. Нигерде үш ірі партия және бірнеше шағын партия бар, бірақ ешбір партия Ұлттық Ассамблеяда көпшілік дауысқа ие бола алмайды. Үшінші Республика кезінде CDS және PNDS партиялары көптеген шағын партиялармен бірігіп коалиция құрды, бұл МНСД әскери партиясын биліктен шеттету мақсатында жасалды. Бұл коалиция 1995 жылы өзара айыптауларға толып, күйреп, ПНДС және МНСД үкіметі ХДС президентімен қарым-қатынасқа түсті. Соның салдарынан туған жаман қарым-қатынас пен саяси дағдарыс 1996 жылы генерал Маинасараның Нигердегі төңкерісіне ықпал етті. Үшінші Республика партияларында жетекшілік еткен үш тұлға 1999 жылы қайтадан саяхатқа шықты: МНСД-дан Мамаду Танжа Нассара, ПНДС-тан Мамаду Иссуфу және CDS Рахамадан Махаман Усман.
1999 жылғы сайлау
1999 жылғы сәуірде Майнасара қаза тапқан тағы бір төңкерістен кейін, МНСД Насараның Танджа 1999 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда жеңіске жетті. 1999 жылғы қазан айындағы Ұлттық жиналыс сайлауында МНСД 83 орынның 38-ін жеңіп алды және ХДС Рахаманың 17 орынымен қолдау көрсеткен ХАМА АМАДУ басшылығымен үкімет құрды. PNDS 16 орынмен оппозицияға жетекшілік етті, бірақ Махамаду Иссуфу мен Махаман Усман арасындағы алауыздық салдарынан басқа коалиция құру мүмкін болмады. МНСД-дан бұрын бөлініп шыққан ANDP Zaman Lahiya партиясы тек төрт орынға ие болды. Джермакое 2002 жылғы қарашада мемлекеттік министр болып үкіметке қосылды және 2004 жылғы желтоқсанға дейін осы лауазымда қызмет етті.
2004 жылғы сайлау
Танджа Махамаду Иссуфуға қарсы екінші турдағы сынға қарамастан президенттікке оңай қайта сайланды, бірақ 2004 жылғы Ұлттық жиналыс сайлаулары тартысты болды. PNDS Ұлттық жиналыстың 113 орыннан құралған кеңейтілген құрамында сайысқа түсу үшін коалиция құрды, оған UNI (2 орын), PPN (2) және PNA Al'ouma (4) да кірді. PNDS партиясының 17 орынымен бұл коалиция барлығы 25 орын жеңіп алды. МНСД 47 орынмен ең ірі партия болып қала берді және үкімет құру үшін CDS Rahama-ның 22 орынына қайта сүйенді. Екі кіші партияға – RDP Jama'a (6 орын) және ANDP Zaman Lahiya (5 орын) – Министрлер кеңесінде шағын портфельдер берілді. RSD Gaskiya (7 орын) және PSDN Alheri (1 орын) екі топтың да ықпалынан тыс қалды.
2007 жылғы ТҚ дағдарысы
2004 жылдың желтоқсан айында Хама Амаду тағы да Премьер-министр болып сайланды. CDS төрағасы Махаман Усман Ұлттық Ассамблея Президенті қызметіне қайта сайланды. Бесінші Республиканың жаңа екінші мерзімдік үкіметі 2004 жылдың 30 желтоқсанында қызметке кірісті. 2007 жылдың маусым айында үкіметке деген сенімсіздік дауысы Премьер-министр Хама Амаду мен оның министрлерінің қызметтен алынуына әкелді. Амадудың орнына президенттің МНСД Насара партиясынан Сейни Умару тағайындалды, бұл партияның Амадуға адал болған бөлігі арасында ішкі тартыстарға себеп болды. Нигер Министрлер Кеңесінде кең ауқымды өзгерістер жасалды, МНСД Насара басым бөлігін портфельдерді өз қолына алды, бірақ CDS, RDP Jama'a және NDP Zaman Lahiya министрлік лауазымдарын сақтап қалды.
Тазарция
2009 жылғы сайлауға дейін (президенттік, парламенттік және қалалық) президент Танджаны үшінші мерзімге сайлауға шақыру қозғалысы пайда болды. Үкіметтен тыс МНСД-ның белгілі тұлғалары бастаған топ 2004 жылғы Танджаның қайта сайлану науқанының ұраны – «Тазарце» атауын алды: бұл хауса тілінде «Үзіліссіздік» деген мағынаны білдіретін сөз. 2008 жылдың соңында өткен бірнеше қаржылық қолдауы бар, көп жұртшылық қамтыған митингілерде президент бұл шақыруларға жауап бермеді. 1999 жылғы Конституция президенттің екі мерзімнен артық қызмет етуін мүмкін етпеді (36-бап), ал осы бапты кез келген жолмен өзгерту заңсыз болды (136-бап). Премьер-министр Сейни Умару 22 қаңтарда жоспарланған барлық сайлаулар 2009 жылдың соңына дейін өтетінін мәлімдеді. Наурыз айында Франция президенті Саркозимен өткен кездесуде Танджа үшінші мерзімге түсу ниетін жоқ екенін айтты. 2009 жылдың мамыр айының басында Ағадезге сапар барып, туарегтердің бүлікшілерімен бейбіт келіссөздерін бастаған кезде, баспасөз өкілдерінің сұрақтарына жауап берген Танджа «халық менің қалуымды талап етті» деді. Оның өкілі 2009 жылдың ортасында референдум өткізу жоспарын ұсынды, ол 1999 жылғы Конституцияға өзгеріс енгізуге емес, оны жойып, президенттік мерзімге шектеулер жоқ Нигердің Алтыншы Республикасының Конституциясын жасауға бағытталған, сондай-ақ толыққанды президенттік республика құруға мүмкіндік беретін шара болатын. 2009 жылдың 15 мамырында президенттің үшінші мерзімге түсуіне мүмкіндік беретін референдумға қарсылық білдірген партияларға жауап ретінде RDP Jama'a және ANDP Zaman Lahiya партияларының үш мүшесі MNSD Nassara партиясынан тағайындалған министрлермен ауыстырылды. CDS партиясының қолдауымен MNSD 113 орындық Ұлттық Ассамблеяда 67 орындық жұмыс көпшілігін сақтап қалды. 1999 жылғы Нигер Конституциясына сәйкес, Президент кез келген мәселе бойынша референдум жариялай алады (Конституцияның 136-бабында белгіленген элементтерді қайта қараудан басқа, соның ішінде президенттік мерзімнің шектелуі). Нигер Конституциялық соты мен Нигер Ұлттық Ассамблеясы президентке кеңес беруге міндетті, бірақ президент олардың кеңесін ескеруі міндетті емес. 2009 жылдың 25 мамырында тағайындалған судьялардан тұратын Конституциялық сот жаңа Конституцияны құру бойынша кез келген референдум Конституцияға қайшы келеді және президенттің Құранға берген антына қайшы келеді деген шешім шығарды (мұсылман халқы басым елде бұл өте маңызды мәселе). Осыған дейін бір апта бұрын екі ірі партия да референдумға қарсылық білдірген еді. 13 мамырда бұрынғы МНСД жетекшісінің орынбасары Джермокой басқарған ANDP Zaman Lahiya Конституцияны өзгертуге қарсы екенін мәлімдеді. 15 мамырда CDS Rahama партиясы, МНСД 1999, 2004 және 2007 жылдары үкімет құруға мүмкіндік бермеген партия, референдумға қарсы шығып, Конституцияны өзгертуге болмайтын нәрсе деп атады. Екі партия да оппозицияға өтпеді, Оусман мен Джермокой президентпен келіссөздер жүргізуге дайын екендерін айтты. 26 наурызда Конституциялық соттың мәлімдемесінен кейін бірнеше сағат өткен соң ресми БАҚ президент Танджаның Ұлттық Ассамблеяны таратып жібергенін хабарлады. 1999 жылғы Конституцияға сәйкес, ол мұны екі жылда бір рет жасай алады, бірақ үш ай ішінде парламенттік сайлауды өткізуі керек. Бұл Нигер үкіметінің қыркүйек айында жоспарланған парламенттік сайлауды екі ай ертерек өткізетінін және президенттік сайлаудан бұрын, егер 1999 жылғы Конституция күшінде болса, желтоқсаннан кешіктірмей жаңа Конституция бойынша референдум өткізетінін білдіреді.
2010 жылғы төңкеріс
19 ақпанда өзін «Демократияны қалпына келтіру жоғарғы кеңесі» (CSRD) деп атаған топ президенттік сарайға кездесу кезінде шабуыл жасап, президент Мамаду Танджаны кепілге алды. CSRD өкілі, полковник Гукое Абдул Кариму мемлекеттік телеарнадан елдің конституциясы күштен шығарылғанын және барлық мемлекеттік институттар таратылғанын хабарлады. Президенттің ел астанасындағы гарнизонға қамауға алынғаны және одан отставкаға кетуі талап етіліп жатқаны хабарланды.
Конституция
1992 жылғы желтоқсандағы конституция 1996 жылғы 12 мамырда ұлттық референдум арқылы қайта қарастырылды, және 1999 жылғы 18 шілдеде тағы да референдум арқылы қазіргі нұсқаға өзгертілді. Ол 1992 жылғы желтоқсандағы конституциядағы (Үшінші Республика) жартылай президенттік үкімет жүйесін қалпына келтірді, онда республика президенті, жалпыға бірдей сайлау арқылы бес жылға сайланады, және президент тағайындайтын премьер-министр атқару билігін бөліседі. Нигердің халық санының артуына байланысты, бірпалаталы Ұлттық Ассамблея 2004 жылы көпшілік дауыс беру жүйесі бойынша бес жылға сайланатын 113 депутатқа дейін ұлғайтылды. Саяси партиялар заң шығарушы органға өкілдік ету үшін кемінде 5% дауыс алуы тиіс.
Заң шығарушы билік
Ұлттық Ассамблеяның (Assemblée Nationale) бес жылдық мерзімге сайланатын 113 мүшесі бар, олардың 105-і көпмандатты округтерде, ал 8-і бірмандатты ұлттық азшылық округтерінде сайланады. Саяси партиялар заң шығарушы органда өкілдік алу үшін кемінде 5% дауысқа ие болуы тиіс.