Кіріспе

Ауғанстанның ұлттық спорты, ат үстінде ойналатын Бузкаши (بزکشی) – Ауғанстан және Тәжікстанның ұлттық спорты. Бұл атқа мінген ойыншылардың ешкі немесе бұзаудың денесін қақпаға салуға тырысатын дәстүрлі спорт. Қырғызстан мен Қазақстанда осыған ұқсас ойындар кокпар, күпқари және улақ тартыс деп аталады.

Тарих

Бузкаши 10-дан 15-ғасырлар аралығында Қытай мен Моңғолиядан батысқа қарай жылжыған, 1930 жылдарға дейін созылған ғасырлар бойғы көші-қон толқынында келген көшпелі азиялық тайпалардың арасында пайда болды. Скифтер дәуірінен бастап қазіргі уақытқа дейін бузкаши сол өткен заманның мұрасы болып сақталып келеді.

Тарату

Бузкашиге ұқсас ойындарды бүгінде Орталық Азияның бірнеше этникалық топтары, мысалы, қырғыздар, түрікмендер, қазақтар, өзбектер, ұйғырлар, хазаралар, тәжіктер, вахилер және пуштундар ойнайды. Батыста бұл ойынды Памир аймағынан Түркияның Ван ауданындағы Улупамир ауылына көшіп келген қырғыздар да ойнайды. Қытайдың батысында атпен ойналатын бузкашидан басқа, Синьцзянның тәжіктері арасында жақ бузкаши да бар.

Ауғанстан

Бузкаши – Ауғанстанның ұлттық спорты және құштарлық тудыратын нәрсе. Оны көбінесе жұма күндері ойнайды, ал матчтарға мыңдаған жанкүйер жиналады. Уитни Азой өзінің "Бузкаши: Ауғанстандағы ойын және билік" атты кітабында: "Лидерлер – жақсы да, жаман да жолдармен билікті қолға алып, кейін қарсыластарын жеңе білетін адамдар. Бузкаши ойыншысы да солай жасайды" деп жазған. Дәстүр бойынша ойындар бірнеше күнге созылуы мүмкін, бірақ қазіргі реттелген турнирлік нұсқасында белгілі бір уақыт шегі бар. Ауғанстанда Талибан үкіметінің алғашқы кезінде бузкашиге тыйым салынды, себебі олар бұл ойынды әдепсіз деп есептеді. 2001 жылы Ауғанстандағы Талибан билігі құлатылғаннан кейін спорт қайтадан жанданды. 2021 жылы Талибан қайта билікке келгенде, спортты жалғастыруға рұқсат берді.

Қазақстан

Қазақстанның алғашқы Ұлттық Көкпар қауымдастығы 2000 жылы тіркелді. Қауымдастық 2001 жылдан бері ересектер арасында жыл сайынғы Көкпар чемпионатын, ал 2005 жылдан бері жастар арасындағы Көкпар чемпионатын өткізіп келеді. Қазақстанның барлық 14 облысында кәсіби Көкпар командалары бар. Кәсіби Көкпар командаларының саны ең көп облыстар: Оңтүстік Қазақстан – 32 команда, Жамбыл облысы – 27 команда және Ақмола облысы – 18 команда. Қазақстанның ұлттық Көкпар құрамасы қазіргі таңда Еуразия Көкпар чемпионы атағын ұстап тұр.

Қырғызстан

Бір фотосурет 1870 жылдар шамасында Қырғызстанда кокбору ойнаушыларды бейнелейді; алайда Қырғызстанның кокбору ережелері алғаш рет 1949 жылы ресми түрде қалыптастырылып, реттелді. 1958 жылдан бастап кокбору жарыстары ипподромдарда өткізіле бастады. Көкбору алаңының мөлшері қатысушылар санына байланысты.

Тажикстан

Тажикстанда бузкаши маусымы әдетте қарашадан сәуірге дейін жалғасады. Жоғары температура көбінесе осы мерзімнен тыс жерлерде ойындар өткізуге мүмкіндік бермейді, алайда кейбір суық таулы аймақтарда жекелеген ойындар кездесуі мүмкін. Тажикстанда және Қытайдың Синьцзян аймағындағы Ташқорғандағы тәжік халқы арасында бузкаши ойындары әсіресе тойлармен байланысты кең таралған, себебі бұл ойындарды қалыңдық әкесі тойдың бір бөлігі ретінде қаржылай қолдайды.

Пәкістан

Пәкістанда бузкаши Әфғанстанмен шекаралас аймақтарда дәстүрлі түрде өте танымал болған. Спорттың мәні азайып бара жатқанмен, Гилгит-Балтистанның Хунза аймағындағы вахи халқы және Белуджистанның кейбір бөліктеріндегі паштундар, оның ішінде ауғанстандық босқындар оны әлі де ойнап тұрады.

Америка Құрама Штаттары

Бузкашиді АҚШ-қа Ауғанстан корольдік отбасының ұрпағы, король Аманулла мен король Захир Шахтың отбасы әкелді. Ойынның атқа мінген нұсқасы 1940 жылдары АҚШ-та ойналған. Огайо штатының Кливленд қаласындағы жас жігіттер kav kaz деп аталатын ойын ойнаған. Командада бес адамнан тұратын ерлер жылқыда қой терісімен қапталған доппен ойнады. Кливленд аймағында алты-жеті команда болды. Ойын үш "чукерге" бөлінді, ол полоға едәуір ұқсас. Ойын алаңы футбол алаңындай болды және әр екі шетінде де қақпалар тұрды: үш аяққа тірелген үлкен ағаш құрылымдар, шамамен екі фут шаршы болатын тесіктері бар. Ойыншылар допты ұзын қой терісінен ұстап, қолдарымен алып жүрді. Команда допты үш рет пас бергеннен кейін ғана қақпаға лақтыратын. Егер доп жерге түсіп кетсе, ойыншы оны алу үшін жылқыдан иіліп түсуі керек еді. Бір ойыншы еске алады: "Басқалары оны еңкейгенде аттан түсіруге тырысты. Олар сені иықтан ұстап, итеріп жіберетін. Көп ереже болған жоқ." 20 ғасырдың басында Америкада танымал болған командалық картоп жарыстары бузкашиге ұқсас болды, бірақ одан әлдеқайда кішкентай және қауіпсіз болды.

Ережелер мен өзгерістер

Жарыс әдетте қызыл даулы болады. Ауған Олимпиадалық Федерациясы ресми ережелерді белгілемес бұрын, бұл спорт көбінесе қарсылас аттыны қасақана қамшымен ұруға немесе жылқысынан құлатуға тыйым салатын сияқты ережелер бойынша жүргізілді. Аттылар әдетте басқа ойыншылардың қамшылары мен етіктерінен қорғану үшін ауыр киім және бас киім киеді. Мысалы, бұрынғы Кеңес Одағының аттылары қорғану үшін совет танктерінен алынған шлемдерді киеді. Етіктердің әдетте жоғары өкшесі болады, ол ешкіні көтеріп алуға тырысқанда атқа мінгенге жылқының жанына сүйенуге көмектеседі. Ойын бірнеше күнге созылуы мүмкін, ал жеңген команда жеңісі үшін сыйлық алады, ол міндетті түрде ақша болмайды. Азиз Ахмад сияқты үздік ойыншылар көбінесе бай ауғандармен демеушілік алады. Бузкаши ойыншысы шапандаз деп аталады; Ауғанстанда шебер шапандаздың көбінесе қырық жастан асқан болуына сенімді. Бұл ойынның сипаты ойыншыдан қатаң физикалық жаттығулар мен байқау талап ететініне байланысты. Бузкашиде қолданылатын жылқылар да қатаң жаттығудан өтеді және оларға тиісті көңіл бөлінеді. Ойыншының жылқыға ие болуы міндетті емес. Жылқылар көбінесе жер иелеріне және осындай жылқыларға күтім жасауға және жаттығу мүмкіндіктерін ұсынуға жеткілікті бай адамдарға тиесілі. Алайда, шебер шапандаз кез келген жылқыны таңдауға құқылы, ал жылқының иесі әдетте өзінің жылқысын шебер шапандазға мінгізуді қалайды, өйткені жеңімпаз жылқы да иесіне мақтан әкеледі. Ойынның екі негізгі түрі бар: Тудабарай және Қаражай. Тудабарай ойынның қарапайым түрі болып саналады. Бұл нұсқада мақсат тек ешкіні ұстап, басқа ойыншылардан қашып, кез келген бағытта жылжу. Қаражайда ойыншылар өлексені алаңның бір шетіндегі ту немесе белгінің айналасында айналдырып, содан кейін оны екінші шетіндегі ұпай алатын шеңберге ("Әділет шеңбері") лақтыруы керек. Аттылар қарсылас аттар мен аттылардан қорғану үшін қамшы қолданады. Атқа мінген адамның қолы бос болғанда, қамшы әдетте тістеріне салынады. Бузкаши ойынында бұзаудың басы кесіліп, ішегі алынып, екі аяғы кесіледі. Ойын басталар алдында оны 24 сағатқа суық суға батырып, қатайтады. Кейде өлексенің салмағын арттыру үшін оның ішіне құм салынады. Егер бұзау болмаса, ешкі де қолданылуы мүмкін, бірақ бұзау ойын кезінде ыдырап кетуі аз. Ойыншылар бұзауды денелеріне немесе аттың жабдықтарына байлап қоюға құқылы емес, бірақ қолдарын босату үшін бұзауды бір аяғының астына тығып қоюға болады және бұл әдеттегі практика.

Ауғанстан

Бұл ережелер тек Кабулдағы жарыстарда қатаң сақталады. Аренаның пішіні шаршы, әр қабырғасы тең. Әр командада 10 шабандоз болады. Әр командадан жарты ойында тек 5 шабандоз ғана қатыса алады. Әр жартының ұзақтығы 45 минутты құрайды. Екі жартының арасында 15 минуттық үзіліс қарастырылған. Ойынды төреші қадағалайды.

Қырғызстан

Кокбор ережесі тарих бойы бірнеше өзгерістерге ұшырады. Кокбордың қазіргі заманғы ережелері: Екі команда болады, әр командада 12 ойыншыдан. Әр командадан бір уақытта тек 4 ойыншы ғана алаңда болуы мүмкін. Командаларға ойыншыларды немесе аттарын ауыстыруға рұқсат етіледі. Ойын 200 метр ұзындығы және 70 метр ені бар алаңда өтеді. Алаңның қарама-қарсы жақтарына екі казан – диаметрі 4,4 метр, биіктігі 1,2 метр болатын үлкен голдар орналастырылады. Үш кезеңнің жалпы ұзақтығы 60 минутты құрайды. Әр кезең арасында 10 минуттық үзіліс қарастырылған. Егер улак (ешкінің денесі) қарсыластың қазанға салынатын болса, гол соғылады. Гол соққаннан кейін кокбор алаңның ортасына әкелінеді. Сондай-ақ, көрермендерге қарай атпен жүруге, көрермендерден көмек алуға немесе әділ ойнауға ант берместен ойынды бастауға тыйым салынады.

Тажикстан

Тәжікстанда бузкаши әр түрлі тәсілдермен ойналады. Ең көп таралған түрі – еркін стильдегі ойын, көбінесе таулы аңғарда немесе табиғи аренада өткізіледі, онда әр ойыншы бузды ұстап алып, оны белгілі бір мақсатқа жеткізу үшін жеке күшін салады. Кездейсоқ командалар немесе одақтар құрылуы мүмкін, бірақ жекелей ойнауға басымдық беріледі. Көбінесе ондаған шабандоздар бір уақытта жарысады, құлаған бузды қайтару үшін болатын тартыс қақтығысқа ұшырайды. Тәжік бузкаши ойындары әдетте көптеген қысқа матчтардан тұрады, және әр ойыншыға ұпай жинаған сайын сыйлық беріледі.

Кітаптар мен кинода

Бузкаши бірнеше кітапта, көркем және ғылыми әдебиеттерде де суреттелген. Ол Стив Берридің «Венеция сатқындығы» кітабында көрсетілген. Бузкаши француз фотожурналистері Роланд және Сабрина Мишоның «Ауғанстанның аттылары» атты кітабының тақырыбы болды. Джинно Страда спорттың атын алған («бускаши» деп жазылған) кітап жазды, онда ол 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін Кабулдағы хирург ретінде өткен өмірі туралы айтады. П. Дж. О’Рурк Ауғанстан мен Пәкістан туралы талқылауда да осы ойынды атап өтті. Бузкаши туралы екі кітап жазылды, кейіннен олар фильмге түсірілді. Ойын француз жазушысы Жозеф Кесселдің «Les Cavaliers» (немесе «Аттылар») атты романының негізгі тақырыбы болып табылады, ол 1971 жылы «Аттылар» фильмінің негізіне алынды. Фильмді Джон Франкенхаймер режиссерлік етті, бас рөлде Омар Шариф, ал оның әкесінің рөлінде американдық актер және шебер аттеген Джек Паланс ойнады. Бұл фильмде Ауғанстан мен оның халқының соғысқа дейінгі қалпы, әсіресе бузкаши спортына деген құштарлығы көрсетілген. Ойын Джеймс Миченердің «Караван» кітабында және 1978 жылғы осы аттас фильмде (басты рөлде Энтони Куинн) маңызды элемент болып табылады. Фильмде Ауғанстан патшасының ойынды тамашалау сахнасында сол кездегі нағыз патша Мұхаммед Захир Шах та түскен. Патшаның бақылауымен өткен ойынның барлық сахнасы фильм түсірілген кезде ұлттық чемпионаттар өткен Кабул гольф алаңында түсірілді. Кен Фоллетттің «Арыстанмен бірге жатқанда» (1986) кітабында ойын ойналып жатқаны айтылады, бірақ ешкінің орнына тірі ресейлік әскер қолданылған.

Фильмде

Бірқатар фильмдерде де ойынға сілтеме жасалады. "Шайтанның жолы" – Жак Дюпон мен Пьер Шондорфердің 1956 жылы түсірген француз фильмі, онда бузкаши ойыншылары туралы айтылады. "Аттылар" (1971) фильмінде Джек Паланс пен Омар Шариф әке мен бала рөлінде ойнайды, фильмнің мазмұны осы ойынға арналған. "Шайтанның жолы" және "Аттылар" фильмдерінің негізінде Джозеф Кесселдің романы жатыр. Питер Макдональдтың "Рэмбо III" (1988) фильмінде Джон Рэмбо (Силвестр Сталлоне ойнаған) муджахид достарымен бузкаши ойнап, гол соғады, сол кезде кеңес әскерлерінің шабуылына ұшырайды. Том Селектің "Қытайға жоғары жол" (1983) фильмінде қызықты бузкаши ойыны көрсетілген. Бузкаши туралы Жакоб Броновскийдің "Адамның қалыптасуы" деректі фильмінің "Маусымдардың жины" деген екінші бөлімінде толыққанды айтылады. Онда моңғолдардың атты әскерді пайдаланып соғыс жасауының және оның шаруашылыққа тигізген әсері көрсетіледі. Фильмде Ауғанстандағы ойынның бірнеше көрінісі бар. Ауғанстан мен Үндістанда түсірілген үнді фильмі "Құдай куәгер" (1992) ашылу сахналарында Амитабх Баччан мен Шридеви актерлері ойынға қатысады. Ойын "Кабул экспресі" (2006) және "Сахасам" (2013) сияқты басқа да үнді фильмдерінде де көрсетілген. 2012 жылы түсірілген халықаралық ауғандық қысқаметражды фильм "Бұзқаши жігіттері" ойынға арналған ойдан шығарылған оқиғаны бейнелейді және бірнеше халықаралық кинофестивальдерде жүлделер жеңіп алды. 2013 жылдың 10 қаңтарында Кино өнер және ғылым академиясы "Бұзқаши жігіттерін" 85-ші "Оскар" марапаттауының "Қысқаметражды фильм (жанды әрекет)" номинациясына ұсынды. Құрметті бузкаши (қырғыз тілінде улак тартыш) ойыншысы, 82 жастағы ардагер мектеп мұғалімі Хамид Боронов 2016 жылы Жаңыл Жүсіпжанның "Памирден хаттар" көркем деректі фильмінде ойнайды. "Бұзқаши" ойынының шеберлері Шәмсидин мен Қазыке бір қалалық балаларға бузкашидің элементтерін көрсетеді. Тажикстанның солтүстігіндегі Джерге Тал қырғыз аймағында түсірілген фильмнің соңғы эпизодтарының бірі – қызықты бузкаши жарысы.