Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі Римдегі биліктің түрі
Type of authority in ancient Rome
Ежелгі Римде империум – азаматтың әскери немесе мемлекеттік органды басқаруға ие болған билігінің бір түрі еді. Ол Рим Республикасы мен Империясындағы биліктің басқа және көбінесе төмен деңгейдегі түрлері – аукторитас пен потестастан ерекшеленеді. Империум нақты бір әскери бөлімшеге немесе провинцияға, немесе аумаққа қатысты болуы мүмкін. Мұндай билік алған адамдар курул магистраттары немесе промагистраттар деп аталды. Оларға курул эдилі, претор, консул, магистр эквитум және диктатор кірді. Жалпы мағынасында, империум – адамның билігінің шеңбері, оған мемлекеттік қызмет, сауда, саяси ықпал немесе байлық сияқты кез келген нәрсе кіруі мүмкін.
In ancient Rome, imperium was a form of authority held by a citizen to control a military or governmental entity. It is distinct from auctoritas and potestas, different and generally inferior types of power in the Roman Republic and Empire. One's imperium could be over a specific military unit, or it could be over a province or territory. Individuals given such power were referred to as curule magistrates or promagistrates. These included the curule aedile, the praetor, the consul, the magister equitum, and the dictator. In a general sense, imperium was the scope of someone's power, and could include anything, such as public office, commerce, political influence, or wealth.
Кейінгі Рим империясы
Византиялық Шығыс Рим императорлары толыққанды Рим империясын сақтап, епископтық билікті бағынышқа алса, феодалдық Батыста Папаның тұлғасындағы рухани билік пен Киелі Рим императорының секулярлық империясы арасындағы ұзақ дау-жанжал туды. Бұл дау, Карл Ұлыдан басталып, оның тақымы Батыс Еуропаның жаңа мемлекеттерінде Батыс Рим императоры лауазымын "қайта жаңғыртқан" деп есептелді. Екеуі де Рим қаласымен тікелей байланысы арқылы Рим құқығының мұрасын пайдаланды: Рим Папасы, Рим епископы, және Киелі Рим императоры (оның билік орталығы Альпі тауларының солтүстігінде болғанымен). Папалыққа Италияның орталық бөлігіндегі Петр мүлігі (Patrimonium Petri) берілгендігі туралы айтылған "Донацио Константини" императорға қарсы қару ретінде қолданылды. Оны ресми актіде алғаш рет қолданған және оған сүйенген Лео IX папасы 1054 жылы Константинополь патриархы Михаил Кэруларийге жолдаған хатында "Донацио" туралы айта келіп, Киелі Тақтың жердегі де, көктегі де империяға және патшалық дін қызметіне ие екенін көрсетті. Содан бері "Донацио" маңыздырақ атанды және папалық пен секулярлық билік арасындағы шіркеулік және саяси қақтығыстарда дәлел ретінде жиі пайдаланылды: Ансельм Лукка мен кардинал Деусдедит оны канондар жинағына қосты, ал Грациан оны өз "Декретумынан" алып тастады, бірақ ол көп ұзамай "Палеа" ретінде қайта қосылды. Папалықты қорғаған шіркеу жазушылары 12-ші ғасырдың басындағы қақтығыстар кезінде оны авторитетті мәлімет ретінде келтірді. Бір күрделі жағдайда, Ломбардтар мен Киелі Рим императоры Фридрих II арасында бірнеше рет делдалдық жасаған Григорий IX папасы даулы тараптар арасындағы төрелік ету құқығын қайта бекітті. Папа мен императордың көптеген манифесттерінде шіркеу мен мемлекет арасындағы қайшылық айқын көріне бастады: Папа өзіне "жандардың билігін" (imperium animarum), яғни адалдарға Құдайдың еркін жеткізуді, және "әлемдегі барлық нәрсе мен дененің билігін" (principatus rerum et corporum in universo mundo) талап етті, ал император Рим құқығына сәйкес, христиан әлеміндегі (imperium mundi) империяны қалпына келтіргісі келді. Рим қайтадан әлемнің астанасы болуға тиіс еді, ал Фридрих – римдіктердің нағыз императоры болуға тиіс еді, сондықтан ол Папаның билігіне қарсы күресті. Императордың жетістіктері, әсіресе 1237 жылғы Кортенуова шайқасында Ломбардтарды жеңгені, шіркеу мен мемлекет арасындағы шиеленісті одан әрі күшейтті. Папа оны "өзін-өзі еретик деп мойындаған", "Апокалипсис кітабындағы құдайға қарсы сөйлейтін құбыжық" (1239 жылғы 20 наурызда) деп айыптап, тағы да шіркеуден шығарды, ол енді Италияның қалған бөлігін (яғни Папа мемлекеттерін және т.б.) жаулап алуға тырысты.
While the Byzantine Eastern Roman Emperors retained full Roman imperium and made the episcopate subservient, in the feudal West a long rivalry would oppose the claims to supremacy within post Roman Christianity between sacerdotium in the person of the Pope and the secular imperium of the Holy Roman Emperor, beginning with Charlemagne, whose title was claimed to have "restored" the office of Western Roman Emperor among the new kingdoms of Western Europe. Both would refer to the heritage of Roman law by their titular link with the very city of Rome: the Pope, Bishop of Rome, versus the Holy Roman Emperor (even though his seat of power was north of the Alps). The Donatio Constantini, by which the Papacy had allegedly been granted the territorial Patrimonium Petri in Central Italy, became a weapon against the Emperor. The first pope who used it in an official act and relied upon it, Leo IX, cites the "Donatio" in a letter of 1054 to Michael Cærularius, Patriarch of Constantinople, to show that the Holy See possessed both an earthly and a heavenly imperium, the royal priesthood. Thenceforth, the "Donatio" acquires more importance and is more frequently used as evidence in the ecclesiastical and political conflicts between the papacy and the secular power: Anselm of Lucca and Cardinal Deusdedit inserted it in their collections of canons; Gratian excluded it from his Decretum, but it was soon added to it as Palea; the ecclesiastical writers in defence of the papacy during the conflicts of the early part of the 12th century quoted it as authoritative. In one bitter episode, Pope Gregory IX, who had several times mediated between the Lombards and the Holy Roman Emperor Frederick II, reasserted his right to arbitrate between the contending parties. In the numerous manifestos of the Pope and the Emperor the antagonism between Church and State became more evident: the Pope claimed for himself the imperium animarum ("command of the souls", i. e. voicing God's will to the faithful) and the principatus rerum et corporum in universo mundo ("primacy over all things and bodies in the whole world"), while the Emperor wished to restore the imperium mundi, imperium (as under Roman Law) over the (now Christian) world. Rome was again to be the capital of the world and Frederick was to become the real emperor of the Romans, so he energetically protested against the authority of the Pope. The emperor's successes, especially his victory over the Lombards at the battle of Cortenuova (1237), only aggravated tensions between Church and State. The pope again excommunicated the "self confessed heretic", the "blasphemous beast of the Apocalypse" (20 March 1239) who now attempted to conquer the rest of Italy (i. e., the papal states, et cetera).
Илаһи және жер бетіндегі империум
Кейбір монотеистикалық діндерде, мысалы христиандықта (ресми тілі латын тілі болған католик шіркеуінде Imperium Dei/Domini терминдері қолданылды) құдайлықтың барлық жер бетіндегі биліктерден жоғары, патшалардың ең соңғы патшасы ретінде жоғары империумға ие екендігі қабылданды. Егер қоғам осы құдайлық ерікті діни билік арқылы жер бетінде көрінуіне келіссе, онда теократиялық заңдылыққа алып келуі мүмкін. Дегенмен, католик шіркеуі және көптеген басқа христиандық топтар әлемдік үкіметтердің билігін мойындайды. Бірақ егер дүниелік билеуші діни иерархияны бақыласа, ол оны өзінің билігін заңды ету үшін пайдалана алады. Осылайша, абсолютті, әмбебап билік алғашқы исламда бастапқы халифатқа берілді, ал кейіннен Махди оны қайтадан талап етті. Генрих VIII-нің бас министрі, Кентерберий архиепископы Томас Кранмер, Рим католик папасының империум-ин-империосын (лат. "мемлекет ішіндегі мемлекет") жоюды ұсынды, Парламенттен Апелляцияларды шектеу туралы актіні (1533) қабылдауды сұрады, онда Англия империя екендігі және Таж империялық екендігі айқындалды, ал бір жылдан кейін Патшалық Таждың қорғаушысы және Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы деп жариялайтын Жоғарғылық туралы акт қабылданды. Православ Ресейде де, Ұлы Петр патшалық "царь" атағының орнына Византиялық императорлық "император" және "автократор" атақтарын қабылдағанда, Ресей Киелі Синодын құру идеясы еркін шіркеудің бұрынғы империум-ин-империосына соңғы нүкте қою болды, Мәскеу патриархының тым тәуелсіздігін Синодпен алмастыру арқылы, ол патшалардың бәсекелесіне айналған еді. Петр шіркеу де, мемлекет те – барлық билікті өзінде біріктіруді көздеді: өзінің "Ober Procurator" және Синоды арқылы император шіркеуін әскери министрліктер арқылы әскерді басқаратын сияқты абсолютті түрде басқарды; ол оның мүшелерін генералдарды тағайындағандай тағайындады, ал Ресей үкіметі оның саясатын 1917 жылы империя құлағанға дейін жалғастырды.
In some monotheistic religions such as Christianity (the Catholic Church where the official language, Latin, used terms as Imperium Dei/Domini) the Divine is held to have a superior imperium, as ultimate King of Kings, above all earthly powers. Whenever a society accepts this Divine will to be expressed on earth, as by a religious authority, this can lead to theocratic legitimation. However, the Catholic Church and most other Christian groups acknowledge the authority of secular governments. If, however, a secular ruler controls the religious hierarchy, he can use it to legitimize his own authority. Thus absolute, universal power was vested under early Islam in the original Caliphate, and later again claimed by Mahdi. The chief minister of Henry VIII, the Archbishop of Canterbury Thomas Cranmer, suggested removal of the Roman Catholic papacy's imperium in imperio (Latin for 'state within a state') by requesting that Parliament pass the Act in Restraint of Appeals (1533) specifying that England was an empire and that The Crown was imperial, and a year later the Act of Supremacy proclaiming the Imperial Crown Protector and Supreme Head of the Church of England. In Orthodox Russia, too, when Peter I the Great assumed the Byzantine imperial titles Imperator and Autokrator, instead of the royal Tsar, the idea in founding the Russian Holy Synod was to put an end to the old imperium in imperio of the free Church, by substituting the synod for the all too independent Patriarch of Moscow, which had become almost a rival of the Tsars – Peter meant to unite all authority in himself, over Church as well as State: through his Ober Procurator and synod, the Emperor ruled his Church as absolutely as the military through their respective ministries; he appointed its members just as he did generals; and the Russian Government continued his policy until the end of the empire in 1917.