Құс аңшылығы: Бақытты құстармен аң ауру өнері

Кіріспе

Жыртқыш құстармен аң аулау

Альбом

Соққышылық – жануарларды олардың табиғи ортасында және мекендеуінде үйретілген жыртқыш құс арқылы аулау. Шағын жануарлар ауланады; көбінесе, жалғаяқтылар мен қояндар осы құстардың жеміне ілігеді. Соққышылықпен айналысатын адамды сипаттау үшін екі дәстүрлі термин қолданылады: «соққышы» соққыны ұшырады; «аустрингер» (ескі француз тілінен) – қызылқұйрықтарды ұстайды және аң аулау үшін акципитерлерді пайдаланады. Қазіргі заманғы соққышылықта қызылқұйрықты соққы (Buteo jamaicensis), Харрис соққысы (Parabuteo unicinctus) және қаңғыбас соққы (Falco perigrinus) – ең көп қолданылатын жыртқыш құстар. Үйретілген соққышы құспен аң аулау практикасы «соққылау» немесе «аң соққылау» деп те аталады, бірақ «соққылау» және «соққышы» сөздері көшпелі ұсақ саудагерлерге қатысты жиі қолданылатындықтан, «соққышы» және «соққышылық» терминдері қазір үйретілген жыртқыш құстарды аң аулау үшін қолдануға жиі қолданылады. Дегенмен, көптеген қазіргі кездегі мамандар бұл сөздерді бастапқы мағынасында қолдануды жалғастырады. Ерте ағылшын соққышылығы әдебиетінде «соққы» сөзі тек әйел қаңғыбас соққыны білдірсе, «соққы» немесе «hawk» сөзі – әйел қызылқұйрықты білдіреді. Еркек соққы немесе қаңғыбас «tiercel» (кейде «tercel» деп те жазылады) деп аталады, себебі оның мөлшері әйелге қарағанда шамамен үштен бір бөлігіне кішірек болады. Бұл дәстүрлі араб спорты бүкіл Еуропаға тарады. Соққышылық – араб мәдениетінің де символы. Арабтар соққышылық үшін пайдаланатын сақер соққысын арабтар «Хур» деп атайды, яғни «еркін құс», ол Араб түбегінде өте ерте заманнан бері соққышылықта қолданылып келеді. Сақер соққысы Біріккен Араб Әмірліктерінің, Сауд Арабиясының, Катардың, Оманның және Йеменнің ұлттық құсы болып табылады және 9000 жылдан астам уақыт бойы араб мұрасы мен мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Олар көптеген араб елдерінің ұлттық нышаны болып табылады.

Жаңадан бастаушыларға арналған түрлер

Солтүстік Америкада қызыл құйрықты соколды жаңадан бастаған соқыршылар өз оқу мерзімінде жиі ұшырады. Кестерлдің жаңадан бастаушылар үшін қаншалықты пайдалы екені туралы пікірлер оның нәзік табиғатына байланысты әртүрлі. Ұлыбританияда жаңадан соқыршыларға көбінесе түрлі-түрлі құстарды алуға рұқсат беріледі, бірақ Харристің соколы мен қызыл құйрықты сокол жаңадан бастағандар мен тәжірибелі соқыршылар үшін ең көп қолданылатыны болып қалады. Қызыл құйрықты соколдар Ұлыбританияда оларды тұтқындықта өсірудің қарапайымдығы, олардың табиғи күштілігі және Ұлыбританияның ауылдық жерлерінде кең таралған қоян мен заяқты аңдау қабілеті үшін жоғары бағаланады. Ұлыбритания мен Солтүстік Америкадағы көптеген соқыршылар оңай құстармен танысқаннан кейін акципитерлерге немесе үлкен соқырларға көшеді. АҚШ-та акципитерлер, бутеолардың бірнеше түрі және үлкен соқырларды жалпы лицензиясы бар соқыршылар ғана ұстауына рұқсат етіледі. Құрама Штаттардағы соқыршылық лицензиясының үш түрі әдетте шәкірттік сынып, жалпы сынып және шебер сынып болып бөлінеді.

Ұшып бара жатқан қайыңдар мен қарақұйрық (бутео)

Buteo тұқымдасы, Солтүстік Америкада "қырандар" деп аталады және қарғадайлармен шатастырмау керек, бүкіл әлемде таралған, бірақ Солтүстік Америкада ерекше жақсы өкілдік етілген. Қызыл құйрықты қыран, темір қыран және сирек, қызыл иықты қыран – бұл тұқымдасқа жататын және бүгінде соқпақшылықта қолданылатын түрлердің мысалдары. Қызыл құйрықты қыран – мықты және әмбебап, қоян, ақ қоян және соры ұстайды; қолайлы жағдайлар болса, кейде үйрек немесе қаз ұстай алады. Қызыл құйрықты қыран жаңа бастаушылар үшін де жақсы құс саналады. Еуразиялық немесе қара құйрықты қыран да қолданылады, бірақ қоян аулау үшін бұл түрге көбірек жігер керек.

Харис соколы (Parabuteo unicinctus)

Parabuteo unicinctus – Parabuteo туысының бүкіл әлемдегі екі өкілінің бірі. Екіншісі – аққұйрықты соқыр (P. leucorrhous). Көптеген жерлерде ең жақсы қоян немесе заяц аулаушы құс деп саналатын Харрис соколы, сонымен қатар құстарды ұстауға да шебер. Көбінесе тұтқында өсіріледі, бірақ мінез-құлқы мен қабілеттерімен ерекше танымал. Табиғатта топта немесе үйірде тіршілік етеді, қасқырларға ұқсас әлеуметтік иерархиямен бірігіп аң аулайды. Мұндай жоғары әлеуметтік мінез-құлық басқа жыртқыш құстардың ешқайсысында байқалмайды және ол соколовкаға өте жақсы бейімделеді. Бұл туыс Американың оңтүстік Техас және Аризонасынан Оңтүстік Америкаға дейін таралған. Харрис соколы көбінесе қазіргі заманғы техникада қолданылады, мысалы, машинадан соқырлату (немесе жылдам жүріп соқырлату) арқылы, онда құс жылжып бара жатқан машинаның терезесінен қолайлы жемге ұшырылады.

Шын шұбарлар (Accipiter)

Аципитер туысы да бүкіл әлемде кездеседі. Құс сарабы Майк Макдермот бірде былай деген: "Аципитерлердің шабуылы өте жылдам, күшті және кез келген жағынан қарқынды". Олар Еуропа мен Солтүстік Америкада соколовта кеңінен қолданылады. Солтүстік қайың бұрқыншақ жүздеген жылдар бойы түрлі құстар мен сүтқоректілерді аулап, соколовқа үйретілді. Соколовта қолданылатын басқа да танымал Аципитер түрлеріне Солтүстік Америкада Купердің бүркіті мен үшсаусақты бүркіт, ал Еуропа мен Еуразияда еуропалық қызылқарны бүркіт жатады.

Харриерлер (цирк)

Жаңа Зеландия сойқышылық үшін сойқышыл түрін пайдаланатын санаулы елдердің бірі болуы мүмкін; онда сойқышылар Австралиялық сойқышылмен (Circus approximans) сәтті аң аулайды.

Құс (Falco)

Falco туысы бүкіл әлемде кездеседі және ежелгі және қазіргі соколовта орталық орынды иеленеді. Соколовта қолданылатын соколының көпшілігі – арнайы жыртқыштар, олар көбінесе соколы мен мерлин сияқты құс жемін аулауға бейімделген. Бір ерекше жағдай – Азия мен Батыс Азиядағы ежелгі және қазіргі соколовта сакер соколы сияқты шөл соколдарын пайдалану, онда қояндар дәстүрлі түрде ауланып келген және ауланып келеді. Солтүстік Америкада далалық соколы мен гирсоколы соколовта қоян мен харе сияқты шағын сүтқоректілерді (стандартты құстар мен су құстарындан басқа) ұстай алады, бірақ мұндай тәжірибе сирек кездеседі. Америка Құрама Штаттарындағы жас соколовшылар көбінесе өнерді Солтүстік Америкадағы ең кішкентай соколы – американдық кэстрельдермен бастайды; алайда, олардың кішкентай және нәзік болуына және егер оларға тиісті күтім көрсетілмесе, оңай өлуі мүмкін болғандықтан, бұл мәселе бойынша пікірталас жалғасуда. Кэстрель, мерлин және хобби сияқты шағын түрлер көбінесе қарғалар немесе шымшықтар сияқты кішкентай құстармен ұшырылады, сонымен қатар оларды ойын-сауық үшін жәндіктерді аулауға – яғни, ұшқыштар, шегірткелер және көбелектер сияқты ірі ұшатын жәндіктерді аулауға да пайдалануға болады.

Құсқұйрық (Strigidae)

Құсқұйрықтар (Strigidae тұқымдасы) соқырлар мен сүңгірлерге жақын туыс емес. Классикалық соқыршылықта құсқұйрықтарды соқыршылыққа пайдалану туралы аз мәлімет бар. Дегенмен, кем дегенде екі түрі сәтті қолданылған: еуразиялық сұңқар және үлкен мүйізді құсқұйрық. Құсқұйрықтарды оқыту, соқырлар мен сүңгірлерді оқытудан өте ерекше, өйткені олар көруге емес, естуға бағдарланған. (Құсқұйрықтар тек қара және ақ түстерді көреді және олар алыстан көреді.) Бұл көбінесе соқыршыларды олардың ақыл-ойы төмен деп ойлауға әкеледі, себебі олар жаңа немесе табиғи емес дыбыстарға оңай алаңдайды және тамақ сигналдарына жедел жауап бермейді. Алайда, сәтті оқытылған жағдайда, құсқұйрықтар соқырлар мен сүңгірлерге тең деңгейдегі интеллектіні көрсетеді.

Акулалар (Аквила)

Аквила (барлығының "ботинкалы" немесе қауырсынды таяқ сүйегі) туысы дүние жүзінде кеңінен таралған. Күшті түрлері соққышылықта қолданылады; мысалы, алтын бүркіт Қазақстанда қасқыр аулауға пайдаланылған, ал қазір Батыс Монғолияның Баян-Өлгий аймағындағы алтайлық қазақ бүркітшілері түлкілер мен басқа да ірі аңды аулау үшін жиі қолданады, сондай-ақ көршілес Қырғызстанда да қолданылады. Көбінесе құрлықта аң аулайды, бірақ кейде құстарды да алады. Бүркіттер басқа жыртқыштар сияқты соққышылықта кеңінен қолданылмайды, себебі үлкен түрлерінің мүмкіндіктері шектеулі (негізінен кең, ашық жерде аң аулайды), халық тығыз қоныстанған аймақта аң аулау кезінде басқа адамдарға қауіп тудыру мүмкіндігі және бүркітті оқыту мен басқарудың қиындығы себеп. Орталық Азияда 300-ден астам соққышы бар, олардың 250-і Батыс Моңғолияда, 50-і Қазақстанда, ал қалғаны Қырғызстан мен Батыс Қытайда. Әбу-Дабидегі соққыштар ауруханасы – әлемдегі ең ірі соққыштар ауруханасы. Эмираттарда, Катарда және Сауд Арабиясында екі шаруашылық ферма бар. Жыл сайын Әбу-Дабидегі ADIHEX көрмесінде соққыштардың сұлулық сайыстары мен көрсетулері өтеді. Еуразиялық сұңқарлар бұрын шағын құстарды аулау үшін қолданылған, бірақ содан бері олардың осалдығы мен әртүрлі американдық түрлердің болуына байланысты сұраныстан шығып қалды. Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда сұңқарлар көбінесе құстардың қуып ұшуынан кейін ұшады. Үлкен сұңқарларды әдетте "күту" стилімен ұшуға үйретеді, онда сұңқар соққышының және/немесе иттің үстінен көтеріліп, айналады, ал олжа қалаған позицияда болғанда қуылды. Ұлыбританиядағы классикалық аң аулауда қызыл тоқылдақтарға қарсы екі сұңқар ұшырылған, немесе шағын тоқылдақтарды қуу үшін "сақина" стилінде мерлиндер қолданылған. Үлкен сұңқарлар үшін қара қарға мен шоқпар классикалық аң, ал ұшу қабілеті нашар болғанымен, ақылдылығымен ерекшеленетін көгершін – тағы бір жиі кездесетін нысана. Ұзын қанатты сұңқарларды ашық және орманды жерлерде де, түрлі құстар мен ұсақ сүтқоректілерге қарсы ұшуға болады. Үлкен сұңқармен аң аулау көбінесе соңғысының олжаны жасырынған жерге жетпес бұрын ұстауына мүмкіндік беретін үлкен, ашық кеңістіктерді қажет етеді. Еуропаның көп бөлігі соққышылықтың ұқсас стильдерін қолданады, бірақ реттеу деңгейі әртүрлі. Орта ғасырлық соққышылар көбінесе жылқыға мініп жүретін, бірақ қазіргі қазақ және моңғол соққышылығынан басқа жағдайларда бұл сирек кездеседі. Қазақстанда, Қырғызстанда және Моңғолияда алтын бүркіт әдетте (көбінесе ат үстінен) ұшырылып, түлкілер мен қасқырлар сияқты үлкен аң аулайды. Жапонияда солтүстік шоқбақты ғасырлар бойы қолданып келеді. Жапония соққышылықпен (такагари) байланысты тарихи дәстүрлерін сақтап, сонымен қатар заманауи техникалар мен технологияларды қабылдап келеді. Австралияда соққышылық арнайы заңсыз болмаса да, тиісті рұқсаттарсыз жыртқыштарды ұстау заңсыз. Тек құстарды оңалту мақсатында ұстағанда ғана (оның үшін лицензия алу қажет) және мұндай жағдайларда құс аулаушы құс аулауға және аң аулауға үйретуі мүмкін, бұл оның денсаулығын қалпына келтірудің және табиғатқа босатуға дайын болуының бір бөлігі болып табылады. Жаңа Зеландияда 2011 жылы батпақ/австралиялық қаршыға (Circus approximans) үшін ғана соққышылық ресми түрде заңдастырылды. Бұл "Вингспан" ұлттық жыртқыш құс орталығы мен "Раптор" қауымдастығының 25 жылдан астам күш-жігерінің нәтижесінде мүмкін болды. Соққышылықты Қорғау департаментінен соққышылық рұқсатын алған адамдар ғана жүзеге асыра алады. Құстарды жою және жыртқыштарды қалпына келтіру сияқты қосымша салалар да өз мақсаттарына жету үшін соққышылық техникаларын қолданады.

The Aquila (all have "booted" or feathered tarsi) genus has a nearly worldwide distribution. The more powerful types are used in falconry; for example golden eagles have reportedly been used to hunt wolves in Kazakhstan, and are now most widely used by the Altaic Kazakh eagle hunters in the western Mongolian province of Bayan Ölgii to hunt foxes, and other large prey, as they are in neighbouring Kyrgyzstan. Most are primarily ground oriented, but occasionally take birds. Eagles are not used as widely in falconry as other birds of prey, due to the lack of versatility in the larger species (they primarily hunt over large, open ground), the greater potential danger to other people if hunted in a widely populated area, and the difficulty of training and managing an eagle. A little over 300 active falconers are using eagles in Central Asia, with 250 in western Mongolia, 50 in Kazakhstan, and smaller numbers in Kyrgyzstan and western China. The Abu Dhabi Falcon Hospital is the largest falcon hospital in the world. Two breeding farms are in the Emirates, as well as those in Qatar and Saudi Arabia. Every year, falcon beauty contests and demonstrations take place at the ADIHEX exhibition in Abu Dhabi. Eurasian sparrowhawks were formerly used to take a range of small birds, but have since fallen out of favor due to their fragility and the availability of various American species. In North America and the UK, falcons usually fly only after birds. Large falcons are typically trained to fly in the "waiting on" style, where the falcon climbs and circles above the falconer and/or dog and the quarry is flushed when the falcon is in the desired commanding position. Classical game hawking in the UK had a brace of peregrine falcons flown against the red grouse, or merlins in "ringing" flights after skylarks. Rooks and crows are classic game for the larger falcons, and the magpie, making up in cunning what it lacks in flying ability, is another common target. Short wings can be flown in both open and wooded country against a variety of bird and small mammal prey. Most hunting with large falcons requires large, open tracts where the falcon is afforded opportunity to strike or seize its quarry before it reaches cover. Most of Europe practices similar styles of falconry, but with differing degrees of regulation. Medieval falconers often rode horses, but this is now rare with the exception of contemporary Kazakh and Mongolian falconry. In Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Mongolia, the golden eagle is traditionally flown (often from horseback), hunting game as large as foxes and wolves. In Japan, the northern goshawk has been used for centuries. Japan continues to honor its strong historical links with falconry (takagari), while adopting some modern techniques and technologies. In Australia, although falconry is not specifically illegal, it is illegal to keep any type of bird of prey in captivity without the appropriate permits. The only exemption is when the birds are kept for purposes of rehabilitation (for which a licence must still be held), and in such circumstances it may be possible for a competent falconer to teach a bird to hunt and kill wild quarry, as part of its regime of rehabilitation to good health and a fit state to be released into the wild. In New Zealand, falconry was formally legalised for one species only, the swamp/Australasian harrier (Circus approximans) in 2011. This was only possible with over 25 years of effort from both Wingspan National Bird of Prey Center and the Raptor Association of New Zealand. Falconry can only be practiced by people who have been issued a falconry permit by the Department of Conservation. Tangent aspects, such as bird abatement and raptor rehabilitation, also employ falconry techniques to accomplish their goals.

Қазіргі соколовтар

Құсбалықтар өмірінің ортасынан кейін де тіршілік ете алады, ал ірі балуандар одан да ұзақ жасайды, ал бүркіттер орта жастағы иелерін көргенге жетеді. Соңғы 30 жылда құтқарылған құстарды көбейту арқылы осы спорт қайта жанданып, көптеген жаңалықтар енгізілді. Елді үйлерде және аңшылық жәрмеңкелерінде әуе көрсетулер арқылы құсбалықтың танымалдығы соңғы 300 жылда бұрынғыдан да жоғары болған болуы мүмкін. Орнитолог Тим Галлахер, Корнелл орнитология лабораториясының «Тірі құс» журналының редакторы, 2008 жылы жарық көрген «Құсбалық қызыбы» атты кітабында қазіргі заманғы құсбалықпен болған тәжірибесін сипаттады. Жыртқыштар мен олардың жемтіктері арасындағы табиғи қарым-қатынасты пайдалана отырып, құсбалық қазір қалалық аймақтарда, қоқыс полигондарында, коммерциялық ғимараттарда, қонақүйлерде және әуежайларда зиянкес құстар мен жануарларды бақылау үшін қолданылады. Мұндай жыртқыштар құсбалық орталықтарында немесе жыртқыш құстар орталықтарында ұсталады. Олар жыртқыш құстарды қорғаудың көптеген аспектілеріне жауапты (білім беру және көбейту үшін құстарды ұстау арқылы). Көптеген орталықтар тұрақты түрде ұшу демонстрацияларын және білім беру лекцияларын өткізеді, сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпірінен келетін қонақтардың арасында танымал. Мұндай орталықтар құсбалық курстарын, балуандармен серуендеулерді, көрмелерді және осы жыртқыштармен байланысты басқа да тәжірибелерді ұсына алады.

Клубтар мен ұйымдар

Ұлыбританияда Британдық соколовшылар клубы (БФК) – соколовшылар клубтарының ең көнесі және ең ірісі. БФК 1927 жылы 1864 жылы құрылған "Олд Хокинг" клубының аман қалған мүшелерімен құрылды. Ұлыбританиядағы жыртқыш құстарды ұстаушылардың мүдделерін білдіретін кеңесші орган – "Хок Борд"пен тығыз байланыс орнатып, БФК жыртқыш құстарды қорғау, соколовшыларға білім беру және тұрақты соколовшылық саласында жетекші рольде. 1927 жылы құрылған БФК-нің қазіргі мүшелері 1200-ден астам. Бұл бастапқыда шағын және элиталық клуб болған, бірақ қазірде әртүрлі саладан мүшелері бар, демократиялық ұйымға айналды, олар Ұлыбритания аралдарында заңды аң ауруда шоқпарлар, соқырлар және бүркіттерді ұшырады. 1961 жылы құрылған Солтүстік Америкалық соколовшылар қауымдастығы (NAFA) АҚШ, Канада және Мексикадағы соколовшылықтың басты клубы болып табылады және бүкіл әлемнен мүшелері бар. NAFA АҚШ-тағы негізгі клуб және әлемнің түкпір-түкпірінен мүшелерін қабылдайды. АҚШ штаттарының көпшілігінде өздерінің соколовшылар клубтары бар. Бұл клубтар көбінесе әлеуметтік сипатта болғанымен, штаттарындағы жабайы табиғат ережелеріне қатысты соколовшыларды да өкілдік етеді. 1968 жылы құрылған Халықаралық соколовшылар және жыртқыш құстарды қорғау қауымдастығы қазіргі таңда 87 елден 156 соколовшылар клубы мен қорғау ұйымдарын білдіреді, олардың жалпы саны 75 000-нан астам мүшелерді құрайды. Сауд Арабиясының соколовшылар клубы соколовшылық мәдениетімен байланысты тарихи мұраны сақтайды, соколовтарды қорғау және соколовшылықты дамыту үшін хабардарлықты арттырады және оқытуды ұйымдастырады.

Тұтқында өсіру және сақтау

Аңшы құстардың тұтқында табысты және қазір кең тараған өсіруі ПХБ және ДДТ сияқты тұрақты уыттардың, жағымсыз жыртқыш ретінде жүйелі қуғын-сүргіннің, тіршілік ортасының жоғалуының және сойқыншылық үшін танымал түрлердің, әсіресе, саяхатшы сойқынның шектеулі болуының салдарынан, жабайы популяциялардың азаюына жауап ретінде басталды. Тұтқында тұқым қуалаған алғашқы аңшы құс – неміс сойқышысы Ренц Валлер. 1942–43 жылдары ол Германияның Дюссельдорф қаласында екі жас саяхатшы сойқынды өсірді. Солтүстік Америкада саяхатшы сойқынды тұтқында тұқымға шығарудың алғашқы табысты әрекеті 1970 жылдардың басында «Саяхатшы сойқын қоры», профессор және сойқышы Хайнц Менг, сондай-ақ Дэвид Джеймисон және Лес Бойд сияқты жеке сойқышылар/селекционерлердің күш-жігерімен жүзеге асты, олар алғашқы саяхатшы сойқындарын жасанды ұрықтандыру арқылы өсірді. Ұлыбританияда Глостерширдегі Ньюент қаласындағы Сойқышылық орталығынан сойқышы Филипп Глейзер тұтқынға алынған жыртқыш құстардың 20-дан астам түрінен жас алуда сәтті болды. Әртүрлі мемлекеттік органдар, үкіметтік емес ұйымдар мен сойқышылар қауіп төндіретін жабайы жыртқыш құстардың популяциясын толықтыру үшін бірлесіп жұмыс бастады. Бұл күш-жігер Солтүстік Америкада ең күшті болды, онда 1972 жылғы жойылып бара жатқан түрлер туралы заң арқылы бөлінген қаржыландырумен қатар жеке ірі көмектер саяхатшы сойқындарын, алтын бүркіттерді, аққабақ бүркіттерді, апломадо сойқындарын және басқаларын босатуға мүмкіндік берді. 1980 жылдардың ортасына қарай сойқышылар өздерін құстарды үйрету және ұшу үшін қамтамасыз ете бастады, сонымен қатар тұтқында өсірудің маңызды қорғау үлесін қосты. 1972 мен 2001 жылдар аралығында АҚШ-та сойқышылыққа пайдаланылатын барлық саяхатшы сойқындары АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заң қабылданбағанға дейін алынған сойқындардың ұрпақтарынан және Канададан және ерекше жағдайлардан алынған жабайы гендердің аз мөлшерінен өсірілді. Саяхатшы сойқыны 1999 жылдың 25 тамызында АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер тізімінен алынып тасталды. Соңында, АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметімен тығыз жұмыс істегеннен кейін, 2001 жылы жабайы саяхатшы сойқындарын шектеулі мөлшерде алуға рұқсат берілді, бұл 30 жылдан астам уақыттан кейін сойқышылық үшін арнайы алынған алғашқы жабайы саяхатшы сойқындары болды. «Саяхатшы сойқын қоры» қолданған тұтқындықтағы асыл тұқымды малдың шығу тегі туралы кейбір пікірталас туды. Асыл тұқымды қорына бірнеше саяхатшы сойқынның түршелері кірді, оның ішінде Еуразиялық шығу тегі бар құстар да болды. Шығыс түршесінің (Falco peregrinus anatum) жойылуына, Орта Батыста жойылуға жақын болуына және Солтүстік Америкадағы тұқым қуалайтын гендер қорының шектеулі болуына байланысты, түршелердің генетикалық әртүрлілігін оңтайландыру үшін жергілікті емес түршелерді қосу қажет болды. Мұндай стратегиялар жойылып бара жатқан түрлерді қайта енгізу кезінде жиі қолданылады, онда популяцияның күрт төмендеуі генетикалық бөтелкеге және генетикалық әртүрліліктің жоғалуына әкеледі. Азияда жабайы сойқыштарды аулауды, импорттауды және экспорттауды реттейтін заңдар әр түрлі, ал кейбір аймақтарда қолданыстағы ұлттық және халықаралық ережелерді тиімді орындау жетіспейді. Арабия түбегіндегі сойқышылық нарықтарында тұтқында өсірілген сойқыштардың таралуы жабайы сойқыштарға деген сұранысты азайтуы мүмкін.

The successful and now widespread captive breeding of birds of prey began as a response to dwindling wild populations due to persistent toxins such as PCBs and DDT, systematic persecution as undesirable predators, habitat loss, and the resulting limited availability of popular species for falconry, particularly the peregrine falcon. The first known raptors to breed in captivity belonged to a German falconer named Renz Waller. In 1942–43, he produced two young peregrines in Düsseldorf in Germany. The first successful captive breeding of peregrine falcons in North America occurred in the early 1970s by the Peregrine Fund, professor and falconer Heinz Meng, and other private falconer/breeders such as David Jamieson and Les Boyd who bred the first peregrines by means of artificial insemination. In Great Britain, falconer Phillip Glasier of the Falconry Centre in Newent, Gloucestershire, was successful in obtaining young from more than 20 species of captive raptors. A cooperative effort began between various government agencies, non government organizations, and falconers to supplement various wild raptor populations in peril. This effort was strongest in North America where significant private donations along with funding allocations through the Endangered Species Act of 1972 provided the means to continue the release of captive bred peregrines, golden eagles, bald eagles, aplomado falcons and others. By the mid 1980s, falconers had become self sufficient as regards sources of birds to train and fly, in addition to the immensely important conservation benefits conferred by captive breeding. Between 1972 and 2001, nearly all peregrines used for falconry in the U. S. were captive bred from the progeny of falcons taken before the U. S. Endangered Species Act was passed, and from those few infusions of wild genes available from Canada and special circumstances. Peregrine falcons were removed from the United States' endangered species list on August 25, 1999. Finally, after years of close work with the US Fish and Wildlife Service, a limited take of wild peregrines was allowed in 2001, the first wild peregrines taken specifically for falconry in over 30 years. Some controversy has existed over the origins of captive breeding stock used by the Peregrine Fund in the recovery of peregrine falcons throughout the contiguous United States. Several peregrine subspecies were included in the breeding stock, including birds of Eurasian origin. Due to the extirpation of the eastern subspecies (Falco peregrinus anatum), its near extirpation in the Midwest, and the limited gene pool within North American breeding stock, the inclusion of non native subspecies was justified to optimize the genetic diversity found within the species as a whole. Such strategies are common in endangered species reintroduction scenarios, where dramatic population declines result in a genetic bottleneck and the loss of genetic diversity. Laws regulating the hunting, import and export of wild falcons vary across Asia, and effective enforcement of current national and international regulations is lacking in some regions. It is possible that the spread of captive bred falcons in falcon markets in the Arabian Peninsula has mitigated this demand for wild falcons.

Гибридті сокольдер

Falco тұқымдасының түрлері тығыз байланысты, және кейбір жұптар тірі ұрпақтар береді. Салмақты солтүстік гирфалькон мен Азиялық сакерлер ерекше жақын туыс, ал Алтай соколы сакердің кіші түрі ме, әлде табиғи гибридтердің ұрпағы ма – белгісіз. Қаңғыбас және далалық соқырлардың жабайы табиғатта көбейіп, ұрпақ тудырғаны байқалған. Мұндай жұптасу сирек кездеседі деп есептеледі, бірақ жақын туысқан түрлер арасындағы жұптасу жиірек болып, табиғи гибридтенудің көп бөлігін құрауы мүмкін. Кейбір бірінші буын гибридтерінің мұңы тірі бола алады, ал бірінші буын гибридтерінің әйелдерінің өте азы ғана құнарлы жұмыртқа туады. Осылайша, табиғи гибридтену раптор түрлеріндегі гендер ағынына аса маңызды емес деп саналады. Тұтқында өсірілген алғашқы гибрид соқырлар Ирландияның батысында, тәжірибелі соқыршы Рональд Стивенс пен Джон Моррис еркек сакер мен әйел қаңғыбасты көктем мен жаздың басында бірге ұстағанда дүниеге келді, олар жұптасып, ұрпақ тудырды. Тұтқында өсірілген гибрид соқырлар 1970-ші жылдардың соңынан бері қолжетімді, ал 1990-шы жылдары Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда үлкен танымалдылыққа ие болды. Гибридтер бастапқыда гирфальконның жылдамдығы мен өлшемін қаңғыбастың жақсы мінезі мен әуедегі қабілетімен біріктіру үшін "жасалды". Гибрид соқырлар алғаш рет Арабия түбегінде кең танымалдылыққа ие болды, бұл Батыс Азия шөлдеріндегі дәстүрлі соқыршылық нысаны – өте үлкен хубара торғайын аулауға қабілетті, үлкен және агрессивті әйел соқырларға сұранысты арттырды. Бұл соқырлар араб соқыршыларының арасында да танымал болды, себебі олар Солтүстік жарты шардан келген басқа таза түрлерге қарағанда шөлдің қиын жағдайларында тыныс алу ауруларына (Aspergillus тұқымдасының аспергиллозы) төтеп беруге жақсы бейімделген.

Ұлыбританияда

АҚШ-тан күрт өзгешелігі, Ұлыбританияда соколовкаға арнайы лицензия қажет емес, бірақ тек шаруашылықта өсірілген құстарды пайдалануға шектеу қойылған. 1981 жылғы «Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы туралы» заң қабылдау кезінде Вестминстердегі рекордтық ұзақтықтағы пікірталастарда, құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам және басқа да лоббилік топтар соколовканы тыйым салуға тырысты, бірақ оларға қарсы табыстылықпен тұрылды. Ұлыбританияда ғасырлар бойы бейресми түрде болған бұл спорт, 1981 жылғы «Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы туралы» заң арқылы ресми құқықтық мәртебе алды, бұл Ұлыбританиядағы барлық шаруашылықта өсірілген жыртқыш құстарды ресми сақинамен белгілеуге және мемлекеттік тіркеуге алуға мүмкіндік берді. Құстардың тегін растау үшін ДНК-тестілеу де қолжетімді болды. 1982 жылдан бері Ұлыбритания үкіметінің лицензиялау талаптарын Ұлыбританияның Бас жануарлар заңын сақтау инспекторы қадағалайды, оған ақысыз көмекші инспекторлар көмектеседі. Ұлыбританиялық соколовшылар өздерінің спорты үшін толығымен шаруашылықта өсірілген құстарға тәуелді. Соколовка үшін жабайыдан жыртқыш құстарды аулау заңмен рұқсат етілгенімен, соңғы онжылдықтарда мұндай іс-әрекетке жол берілмеген. Кез келген адам заңды түрде тіркелген немесе шаруашылықта өсірілген жыртқыш құстарды иеленуге құқылы, бірақ соколовшылар бұл соколовкамен бірдей емес екенін атап көрсетуге тырысады, себебі соколовка – бұл жаттықтырылған құспен тірі аң аулауды білдіреді. Жақсы күтіммен ұсталған құс, тіпті заң рұқсат берсе де, соколовшының құсы деп есептелмейді. Құстарды көбейту үшін немесе аң аулаудан кейін ұстауға болады, бірақ соколовшылар жас, денесі жетілген құстарды аңға ұшырудың дұрыс екенін санайды.

АҚШ-та

Америка Құрама Штаттарында соколовство Гавайи штаты мен Колумбия округінен басқа барлық штаттарда заңды. Соколовник спортпен айналысу үшін штаттық рұқсат алуы тиіс. (Федералдық рұқсат алу талаптары 2008 жылы өзгертілді және бағдарлама 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап тоқтатылды.) Америка Құрама Штаттарында соколовник лицензиясын алу үшін, соколовник болуға ниеттенген адам жазбаша емтихан тапсыруы, жабдықтары мен жайлары тексерілуі және лицензиясы бар соколовник қолында кемінде екі жыл шәкірт болып жұмыс істеуі керек, осы уақыт ішінде шәкірт соколовник тек бір ғана жыртқыш құсқа ие болуы мүмкін. Соколовство лицензиясының үш класы соколовник тұратын штаты мен федералдық үкімет бірлесіп беретін рұқсатты қамтиды. Аталған шәкірт лицензиясы жалпы лицензияға ауысады, ол соколовникке бір уақытта үш құсқа дейін ие болуға мүмкіндік береді. (Кейбір аймақтар бұл санды одан әрі шектеуі мүмкін.) Жалпы деңгейде кемінде бес жыл жұмыс істегеннен кейін соколовниктер шебер лицензиясына өтініш бере алады, ол оларға соколовство үшін бес жабайы жыртқыш құсқа дейін және шексіз тұтқында өсірілген жыртқыш құстарға ие болуға мүмкіндік береді. (Барлығы соколовтау үшін пайдаланылуы тиіс.) Тәжірибелі соколовниктер алтын бүркітке ие болуға да өтініш бере алады. АҚШ-та штаттық ережелер федералдық заңмен және жыртқыш құстарды қорғау туралы келісімдермен шектеледі. Көптеген штаттар соколовниктерге садақпен және оттық қарумен аң ауруға қарағанда ұзақ аңшылық маусымын ұсынады, бірақ аң аулауға рұқсат етілген түрлер, лимиттер мен иелену шектері екеуі үшін де бірдей болады. Су құстары мен көгершіндер сияқты көшпелі құстарды аулау үшін соколовство үшін ұзақ маусымдар қарастырылмаған. Солтүстік Америкада соколовствоны федералдық деңгейде реттеу 1918 жылғы Көшпелі құстар туралы келісім (MBTA) заңымен жүзеге асырылады, ол бастапқыда 20 ғасырдың басында көшпелі су құстарын коммерциялық мақсатта аң ауруды тоқтату үшін жасалған. Жыртқыш құстар 20 ғасырдың басынан 1960 жылдарға дейін қатты қуғынға ұшырады, мыңдаған құстар көшіп бара жатқанда көзге түсетін жерлерде атып өлтірілді, ал көптеген штаттық жануарлар дүниесі агенттіктері өлекселер үшін сыйлық тағайындады. Жыртқыш құстарға кең таралған қуғын-сүргін және ДДТ және басқа да уытты заттардың әсерінен, 1972 жылы заңға жыртқыш құстарды қосу үшін түзетулер енгізілді. (Бүркіттер 1959 жылғы Бүркіттерді және алтын бүркіттерді қорғау туралы заңмен де қорғалады.) MBTA бойынша көшпелі құстарды, олардың жұмыртқаларын, қауырсындарын немесе ұяларын алу заңсыз. MBTA-да "алу" дегеніміз – "кез келген құралдармен немесе кез келген жолмен көшпелі құсты, ұясын, жұмыртқасын немесе оның бір бөлігін аң аулауға, қууға, жаралауға, өлтіруге, иеленуге немесе тасымалдауға жасалған кез келген әрекет" делінеді. Соколовниктерге АҚШ Балық және жануарлар дүниесі қызметінің Көшпелі құстар кеңсесі және штаттық жануарлар дүниесі агенттіктері (құс аулау рұқсаттарын берушілер) берген арнайы рұқсаттармен кейбір жыртқыш құстарды және олардың қауырсындарын ұстауға және иеленуге рұқсат етіледі. Қауіпке ұшыраған жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) көптеген жергілікті құстардың импортын және экспортын шектейді және олар CITES I, II және III қосымшаларында тізімделген. 1993 жылы күшіне енген Жабайы құстарды қорғау туралы заңға сәйкес, CITES тізіміндегі кез келген құстардың АҚШ-қа импорты реттеледі. Абақтыда өсірілген жыртқыш құстарға соколовниктердің иелік етуі туралы пікірталас бар. Соколовство рұқсаттары штаттар тарапынан соколовниктерге "алу" (ұстау) және рұқсат етілген құстарға ие болу және оларды рұқсат етілген іс-әрекеттер үшін ғана пайдалануға сенім білдіретіндей етіп беріледі, бірақ заңды меншік құқығын бермейді. Бір түрдің жабайыда ұсталған және тұтқында өсірілген құстары арасында заңдық айырмашылық жоқ. Бұл құқықтық позиция жергілікті жануарлар дүниесін коммерциялық мақсатта пайдалануды болдырмауға бағытталған.

In the United States, falconry is legal in all states except Hawaii, and in the District of Columbia. A falconer must have a state permit to practice the sport. (Requirements for a federal permit were changed in 2008 and the program discontinued effective January 1, 2014.) Acquiring a falconry license in the United States requires an aspiring falconer to pass a written test, have equipment and facilities inspected, and serve a minimum of two years as an apprentice under a licensed falconer, during which time, the apprentice falconer may only possess one raptor. Three classes of the falconry license have a permit issued jointly by the falconer's state of residence and the federal government. The aforementioned apprentice license matriculates to a general class license, which allows the falconer to up to three raptors at one time. (Some jurisdictions may further limit this.) After a minimum of five years at general level, falconers may apply for a master class license, which allows them to keep up to five wild raptors for falconry and an unlimited number of captive produced raptors. (All must be used for falconry.) Certain highly experienced master falconers may also apply to possess golden eagles for falconry. Within the United States, a state's regulations are limited by federal law and treaties protecting raptors. Most states afford falconers an extended hunting season relative to seasons for archery and firearms, but species to be hunted, bag limits, and possession limits remain the same for both. No extended seasons for falconry exist for the hunting of migratory birds such as waterfowl and doves. Federal regulation of falconry in North America is enforced under the statutes of the Migratory Bird Treaty Act of 1918 (MBTA), originally designed to address the rampant commercial market hunting of migratory waterfowl during the early 20th century. Birds of prey suffered extreme persecution from the early 20th century through the 1960s, where thousands of birds were shot at conspicuous migration sites, and many state wildlife agencies issued bounties for carcasses. Due to widespread persecution and further impacts to raptor populations from DDT and other toxins, the act was amended in 1972 to include birds of prey. (Eagles are also protected under the Bald and Golden Eagle Protection Act of 1959.) Under the MBTA, taking migratory birds, their eggs, feathers, or nests is illegal. Take is defined in the MBTA to "include by any means or in any manner, any attempt at hunting, pursuing, wounding, killing, possessing, or transporting any migratory bird, nest, egg, or part thereof". Falconers are allowed to trap and otherwise possess certain birds of prey and their feathers with special permits issued by the Migratory Bird Office of the U. S. Fish and Wildlife Service and by state wildlife agencies (issuers of trapping permits). The Convention on International Trade on Endangered Species of Wild Flora and Fauna (CITES) restricts the import and export of most native birds species and are listed in the CITES Appendices I, II, and III. The Wild Bird Conservation Act, legislation put into effect circa 1993, regulates importation of any CITES listed birds into the United States. Some controversy exists over the issue of falconer's ownership of captive bred birds of prey. Falconry permits are issued by states in a manner that entrusts falconers to "take" (trap) and possess permitted birds and use them only for permitted activities, but does not transfer legal ownership. No legal distinction is made between native wild trapped vs. captive bred birds of the same species. This legal position is designed to discourage the commercial exploitation of native wildlife.

Тарих

Дәлелдерге сүйенсек, соколовшылық өнері Месопотамияда пайда болған болуы мүмкін, ал ең ерте жазбалар шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін жетеді. Сонымен қатар, солтүстік Алтайда және батыс Моңғолияда жыртқыш құстардың бейнелері кездеседі. Құс – ежелгі моңғол тайпаларының символы болған. Мұндай ерте жазбалар соколовшылықты көрсете ме (мысалы, Гилгамеш дастанындағы сияқты) әлде адамдар мен жыртқыш құстардың бейнелері дұрыс түсіндірілмеген бе деген пікір қақтығыстары бар. Орта Азиядағы түркі дәуірінде (б.з. VII ғасыры) Қырғызстандағы жартастарда атқа отырған соколовшылардың суреттері сақталған. Патша Фредерик II өзінің «De arte venandi cum avibus» («Құстармен аң ауру өнері») атты соколовшылық туралы трактатымен танымал. Өмірінің соңына таман жазылған бұл еңбек соколовшылық бойынша тұңғыш толық кітап ретінде қабылданады, сонымен қатар орнитология мен зоология ғылымдарына үлкен үлес қосады. «De arte venandi cum avibus» шығыстан батысқа дейінгі ғылыми дәстүрлерді біріктірді және Аристотельдің табиғат туралы түсіндірмелеріне алғашқы сынға ұшыраған еңбектердің бірі саналады. Тарихи тұрғыдан алғанда, соколовшылық ортағасырлық Еуропа мен Азия ақсүйектері арасында танымал спорт түрі және мәртебелі символ болған. Рашид әд-Диннің «Жинақтар» кітабындағы тарихи суреттер орта ғасырлардағы моңғолдардың соколовшылықты бейнелейтін көптеген иллюстрацияларын қамтиды. Соколовшылық көбінесе ақсүйектерге ғана арналған, себебі ол көп уақыт, қаржы және кеңістік талап ететін. Өнерде және әдебиет сияқты мәдениеттің басқа да салаларында соколовшылық бұл өнерден қол үзуден кейін де мәртебелі символ ретінде сақталды. Археологиялық жазбаларда төменгі әлеуметтік топтар арасындағы соколовшылықтың тарихи маңызы жеткілікті көрсетілмеген болуы мүмкін, себебі, әсіресе жазбасыз көшпелі және егіншілікпен айналыспайтын қоғамдардан сақталған дәлелдердің жетіспеуіне байланысты. Көшпелі қоғамдарда, мысалы, бедуиндерде, соколовшылық ақсүйектердің демалысы ретінде емес, қыс айларында азық-түлік қорын толықтыру үшін соқырларды аулауға қолданылған. Ұлыбританияда және Еуропаның бір бөлігінде соколовшылық 17 ғасырдағы ең гүлденген кезеңіне жетті. Бұл қайта жандану 20 ғасырдың басында Солтүстік Америкада соколовшылықтың пайда болуына әкелді. Полковник Р. Лафф Мередит Солтүстік Америка соколовшылығының негізін қалаушысы ретінде танылады. 20 ғасыр бойы қазіргі заманғы ветеринариялық тәжірибелер мен радиотелеметрияның (еркін ұшатын құстарға бекітілген хабар тарату құралдары) енгізілуі соколовшылық құстардың өмір сүру ұзақтығын арттырды және соколовшыларға бұрын құстарын жоғалтуға әкелетін аң ауру және ұшу стиліне қол жеткізуге мүмкіндік берді.

Evidence suggests that the art of falconry may have begun in Mesopotamia, with the earliest accounts dating to around 2,000 BC. Also, some raptor representations are in the northern Altai, western Mongolia. The falcon was a symbolic bird of ancient Mongol tribes. Some disagreement exists about whether such early accounts document the practice of falconry (from the Epic of Gilgamesh and others) or are misinterpreted depictions of humans with birds of prey. During the Turkic Period of Central Asia (seventh century AD), concrete figures of falconers on horseback were described on the rocks in Kyrgyz. King Frederick II is most recognized for his falconry treatise, De arte venandi cum avibus (The Art of Hunting with Birds). Written himself toward the end of his life, it is widely accepted as the first comprehensive book of falconry, but also notable in its contributions to ornithology and zoology. De arte venandi cum avibus incorporated a diversity of scholarly traditions from east to west, and is one of the earliest challenges to Aristotle's explanations of nature. Historically, falconry was a popular sport and status symbol among the nobles of medieval Europe, and Asia. Many historical illustrations left in Rashid al Din's "Compendium chronicles" book described falconry of the middle centuries with Mongol images. Falconry was largely restricted to the noble classes due to the prerequisite commitment of time, money, and space. In art and other aspects of culture, such as literature, falconry remained a status symbol long after it was no longer popularly practiced. The historical significance of falconry within lower social classes may be underrepresented in the archaeological record, due to a lack of surviving evidence, especially from nonliterate nomadic and nonagrarian societies. Within nomadic societies such as the Bedouin, falconry was not practiced for recreation by noblemen. Instead, falcons were trapped and hunted on small game during the winter to supplement a very limited diet. In the UK and parts of Europe, falconry probably reached its zenith in the 17th century, This revival led to the introduction of falconry in North America in the early 20th century. Colonel R. Luff Meredith is recognized as the father of North American falconry. Throughout the 20th century, modern veterinary practices and the advent of radio telemetry (transmitters attached to free flying birds) increased the average lifespan of falconry birds, and allowed falconers to pursue quarry and styles of flight that had previously resulted in the loss of their hawk or falcon.

XII ғасырдың басында Ұлыбританияда соколовшылық

Орта ғасырдағы нормандықтар соқырлықты (falconry) "соқырлау" (hawking) деп аталатын спорттан ажырататын. Нормандықтар соқырлықты жылқы арқасында, ал "соқырлауды" жаяу жүріп жасайтын. Нормандықтардың Англияны жаулап алуының бірден-бір салдары – нормандық ақсүйектердің соқырлыққа деген құштарлығы болды. Расында да, олар қарапайым халыққа белгілі бір жерлерде аң аулауға тыйым салды, осылайша ақсүйектер екі спорттың да толыққанды қуанышын көре алды. Соқырлық та, "соқырлау" да орта ғасырлардағы нормандық мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Нормандықтар өздерінің соқырларын "кадж" деп аталатын құрылғыға орнатып алып жүретін.