Кіріспе

Масса бірлігі

Дән – массаны өлшеу бірлігі, және тройлық, эвердупойс және аптекарь жүйелерінде дәл 64.79891-ге тең. Бұл атау, дәнді дақылдың бір идеалды тұқымының массасына негізделген. Қола дәуірінен Ренессансқа дейін бидай мен арпа дәндерінің орташа массалары масса бірліктерінің заңды анықтамаларының бір бөлігі болды. "Құлақтың ортасынан алынған отыз екі бидай дәні" сияқты тіркестер ырымдық формулалар болғанға ұқсайды. Тағы бір дереккөз бойынша, бұл бірлік 252.458 бірлік дистилленген суды, тиісінше ауа қысымы мен температурасы белгілі бір шамада болатын жағдайда теңдестіретіндей етіп анықталған. Тағы бір кітапта Ұлыбритания стандарттар комиссиясының капитаны Генри Катер осы мәнді тәжірибе жүзінде анықтағаны айтылған. Дән дәстүрлі ағылшын салмақ жүйесінің заңды негізі болды және ол тройлық, эвердупойс және аптекарь жүйелерінде тең болатын жалғыз бірлік. "Бидай" дәнінің мөлшері, тройлық "арпа" дәнінің дәл 45/64 (≈ 3/4) бөлігі ретінде анықталған. Бір грамм шамамен 15.43236-ға тең.

Қазіргі қолданылуы

Астық дәндері оқтар мен ұнтақтардың массасын өлшеу үшін жиі қолданылады. Садақ атуда дән – жебелердің салмағын өлшеуге арналған стандартты бірлік. Солтүстік Америкада судың қатаңдығы көбінесе кальций карбонатының эквивалентімен АҚШ галлонына шаққандағы дәндермен (gpg) өлшенеді. Басқа жағдайда судың қатаңдығы миллионға шаққандағы бөлшектер (ppm) өлшемсіз бірліктерімен өлшенеді, бұл литрге шаққандағы миллиграмммен өлшенген концентрацияға сандық түрде тең. Мысалы, стандартты 325 мг аспирин таблеткасының дозасы кейде 5 дән ретінде беріледі. Бұл мысалда дән 65-ке жуықталған, бірақ дәрі-дәрмек пен өндірушіге байланысты 60-қа жуықталуы мүмкін. Бірден кем сандар үшін мөлшер бөлшек түрінде жазылады, ал жартысы үшін – ss (немесе ss., ṡṡ, немесе s̅s̅ сияқты нұсқалар). Сондықтан, 325 мг аспирин және 30 мг кодеин қамтитын таблеткаларға рецепт "ASA gr. v c̄ cod. gr. ss таблеткалары" деп жазылуы мүмкін (ASA – ацетилсалицил қышқылы үшін, c̄ – "қосылған" үшін медициналық аббревиатуралар қолданылады). Бұл ауадағы ылғал мөлшерін өлшеуге де қолданылатын бірлік, ол абсолютті ылғал деп те аталады. Бөлшектік шығарындыларды және абсолютті ылғалды өлшеуге арналған SI бірлігі – мг/м³. Бұл тұқымдардың салмағы, әсіресе ылғалға байланысты астық тұқымдарының салмағы өте өзгермелі болғандықтан, бұл абсолютті заңнан гөрі конвенция болып табылады. Қазіргі британдық дәннің тарихы он үшінші ғасырдағы Англиядағы корольдік жарлыққа дейін жетеді, ол король Оффаға (8 ғасыр) дейінгі жарлықтарды қайталайды. Тәуер фунты – 240 күміс пенниден тұратын көптеген ақша фунттарының бірі болды. Blockquote|Патшалықтың барлық келісімімен Корольдің өлшемі жасалды, сондықтан ағылшын пенниі, стерлинг деп аталатын, кесілмеген және дөңгелек, құлақтың ортасында құрғақ қырық екі бидай дәнінің салмағын білдіреді; жиырма пенни унция құрайды; және он екі унция фунт құрайды.|Tractatus de Ponderibus et Mensuris

Трой фунты тек "пенни, дәмдеуіштер, конфекттер, электуарлар фунты" болды, өйткені мұндай тауарлар троя немесе кішкентай таразымен өлшенуі мүмкін. Ескі трой стандарты король Оффаның валюта реформасымен белгіленді және 1284 жылы (Салмақтар мен өлшемдер туралы жарғы, король Эдуард I) толық қолданыста болды, бірақ 1527 жылы жойылғанға дейін валютамен (пенни фунты) шектелді. Бұл фунт бірте-бірте 120 күміс дирхемнің салмағына тең 48 дәннен тұратын жаңа фунтпен ауыстырылды. Жаңа фунт бидай дәнінің орнына арпа дәнін пайдаланды. Авоирдупоис (салмақты тауарлар) – кішкентайрақ, бірақ жылдам таразымен өлшенетін заттарға қатысты: бисмар немесе аунсел, римдік таразы және стальярд. Бастапқы сауда фунты, 25 шиллинг немесе 15 (Тәуер) унциясы, Ханза лигасының фунтымен (16 тәуер унциясы) және сол кездегі маңызды жүн саудасының фунтымен (437 дәннен тұратын 16 унция) алмастырылды. 7680 дәннен тұратын жаңа фунт ескі трой емес, жаңа тройға сілтеме жасай отырып, 16 трой унция ретінде кездейсоқ түрде құрылды. Ақырында, жүн фунты жеңіске жетті. Каратты төрт дәнге бөлу екі мағынада да ХХ ғасырдың басына дейін сақталады. Жемшөптер мен алмастар үшін салмақ төрт дәнге бөлінген караттармен көрсетіледі. Карат ақырында 205 миллиграммға (1877 ж.) және кейін 200 миллиграммға бекітілді. Алтынның тазалығын көрсету үшін алтынның үлесі салмақ ретінде берілді, ал жалпы салмағы 24 карат немесе 96 дәнге тең болды.