Кіріспе

Күтілетін әлеуметтік мінез-құлық нормалары – әлеуметтану термині. Рөл (немесе әлеуметтік рөл) – әлеуметтік жағдайда адамдар ұғымдайтын өзара байланысты мінез-құлықтар, құқықтар, міндеттер, сенімдер және нормалар жиынтығы. Бұл күтілетін, еркін немесе үнемі өзгеріп отыратын мінез-құлық болып табылады және белгілі бір әлеуметтік мәртебеге немесе әлеуметтік позицияға ие болуы мүмкін. Бұл функционалистік және интеракционистік әлеуметтанулық түсініктер үшін маңызды. Әлеуметтік рөл теориясы әлеуметтік мінез-құлық туралы мынадай пікірлерді ұсынады:

Қоғамдағы еңбек бөлінісі – гетерогенді мамандандырылған лауазымдардың өзара әрекеттесуі түрінде көрінеді, біз оларды рөлдер деп атаймыз. Әлеуметтік рөлдерге топта қайталап орындалатын, әлеуметтік нормалармен басшылыққа алынатын, тиісті және рұқсат етілген мінез-құлық пен әрекеттер кіреді. Бұл нормалар жалпыға белгілі болғандықтан, осы рөлдерде қандай мінез-құлық күтілетінін анықтайды, соның ішінде қоғамдағы адамның орнын түсіндіреді. Рөлдерді жеке адамдар атқарады, оларды актерлер деп атайды. Егер адамдар әлеуметтік рөлді мақұлдаса (яғни, оны заңды және құрылысшыл деп санаса), олар рөл нормаларына сәйкес келу үшін шығындарға барады, сондай-ақ рөл нормаларын бұзғандарды жазалауға дайын болады. Құршаған ортаның өзгеруі әлеуметтік рөлді ескірген немесе заңсыз деп тануы мүмкін, мұндай жағдайда әлеуметтік қысым рөлді өзгертуге әкелуі ықтимал. Сыйлықтар мен жазаларды күту, сондай-ақ қоғамдыққа пайдалы мінез-құлықтан алатын қанағат, агенттердің рөлдік талаптарға сәйкес келуіне себеп болады. Рөл туралы ұғым әлеуметтік ғылымдарда, атап айтқанда экономикада, әлеуметтануда және ұйымдық теорияда зерттеледі.

Анықтама

Стэнли Вассерман мен Кэтрин Фауст "әлеуметтік ұстаным, әлеуметтік мәртебе және әлеуметтік рөл сияқты байланысты ұғымдардың анықтамалары бойынша әлеуметтанушылар арасында елеулі дау бар" деп ескертті. Олар көптеген ғалымдар осы терминдерді ерекшелейтінін, бірақ олар басқа ғалымның анықтамаларымен қақтығысатын анықтама бере алатынын атап өтті; мысалы, олар "[Ральф] Линтон "мәртебе" терминін біздің "ұстаным" терминін қолдануымызбен толықтай сәйкес пайдаланады" деді.

Анықтамашы факторлар мен сипаттамалар

Рөлдер әр түрлі жағдайларда қол жетімді, тағайындалған немесе кездейсоқ болуы мүмкін. Жетілген рөл – адамның өз еркімен қабылдайтын, жеке дағдыларын, қабілеттерін және күш-жігерін көрсететін лауазым. Тағайындалған рөл – бұл жеке адамдарға немесе топтарға олардың қабілетіне қарамастан, бірақ олардың бақылауынан тыс жатқан белгілі бір қасиеттеріне байланысты берілетін, көбінесе мәжбүрлі түрде тағайындалатын лауазым. Рөлдер жартылай тұрақты ("дәрігер", "ана", "бала") немесе уақытша болуы мүмкін. 1940 жылдардың соңында Талкотт Парсонс ұсынған "ауру рөлі" жақсы белгілі мысал. Уақытша "ауру рөлінде" адам әдеттегі рөлдерінен босатылады, бірақ дәрігердің ұсыныстарын орындау және жазығуға тырысу сияқты уақытша мінез-құлық стандарттарына сәйкес болуы күтіледі. Көптеген рөлдер үшін адамдар белгілі бір биологиялық немесе әлеуметтанулық шарттарға сай болуы керек. Мысалы, ұл бала ананың биологиялық рөлін атқара алмайды. Ал кейбір рөлдерге оқу немесе тәжірибе қажет. Мысалы, көптеген мәдениеттерде дәрігерлер медициналық білім алып, сертификат алуы керек. Рөлдің дамуына әлеуметтік, генетикалық бейімділік, мәдениет немесе жағдай сияқты қосымша факторлар әсер етуі мүмкін. Қоғамдық ықпал: Қоғам құрылымы көбінесе адамдарды олар таңдайтын әлеуметтік жағдайларға байланысты белгілі бір рөлдерге бөледі. Ата-аналардың балаларын кішкентай кезінен бастап белгілі бір бағдарламаларға жаздыруы, баланың сол рөлді атқару ықтималдығын арттырады. Генетикалық бейімділік: Адамдар өздеріне табиғи түрде оңай түсетін рөлдерді қабылдайды. Мысалы, дене тәрбиеге қабілетті адамдар көбінесе спортшы рөлін атқарады, ал зиялы қабілеті жоғары адамдар білім мен ғылымға арналған рөлдерді жиі таңдайды. Бұл адамдар тек бір жолмен жүруі керек дегенді білдірмейді, әр адам бірнеше рөлді ойнай алады (мысалы, Эвелин баскетбол командасының ойыншысы және мектеп газетінің редакторы бола алады). Мәдениеттің ықпалы: Әр түрлі мәдениеттер өмір салтына байланысты белгілі бір рөлдерге әртүрлі құндылықтар береді. Мысалы, футболшылар Еуропа елдерінде АҚШ-қа қарағанда жоғары бағаланады, себебі АҚШ-та футболға деген қызығушылық төмен. Жағдайдың ықпалы: Рөлдер адамның өзіне тәуелсіз жағдайға байланысты құрылуы немесе өзгеруі мүмкін. Мұның бір мысалы – студенттердің сәтсіздікке "емтихан әділ болмады" сияқты жағдайлық факторларды жабуы және бұл олардың студент ретіндегі рөліне әсер етеді. Рөлдер көбінесе рөлдік жиынтықта өзара байланысты болады, бұл адамдар белгілі бір әлеуметтік мәртебеге ие болғандықтан қатысатын рөлдік қатынастарды толықтырады. Мысалы, мектептегі футболшы оқушы, спортшы, сыныптас және т.б. рөлдерін атқарады. Тағы бір мысал – "ата-ана рөліндегі адам баласына қамқорлық жасауға және оны зияннан қорғауға міндетті".

Роль теориясы

Роль теориясы – адамдардың өздерінің және басқалардың мінез-құлқына қатысты күтілімдерді қалыптастыруға не әсер ететінін түсіндіруге бағытталған әлеуметтанулық зерттеу. Әлеуметтанушы Брюс Биддлдің (1986) пікірінше, роль теориясының бес негізгі моделі бар:

Функционалистік және консенсус теориясындағы рөлі

Функционалистік көзқарас бойынша роль теориясы, көбінесе антропологиядан алынған, "рольді" қоғамның жеке тұлғаға қоятын үміттер жиынтығы ретінде қарастырады. Жасырын келісім бойынша, белгілі бір мінез-құлықтар "қалыпты" деп есептеледі, ал басқалары "қалыпты емес". Мысалы, қалыпты дәрігер шамалы консервативті киінеді, денсаулық жайында жеке сұрақтар қояды, әдетте тыйым салынған тәсілмен денеге қол тигізеді, дәрі жазып береді және электрик немесе дүкеншіге қарағанда клиенттерінің жеке әл-ауқатына көбірек мән береді. "Роль" – дәрігердің не істейтіні (немесе, кемінде, не істеуі күтілетіні), ал "мәртебе" – дәрігердің кім екені; яғни, "мәртебе" – актердің атқаратын орны, ал "роль" – осы лауазымға байланысты күтілетін мінез-құлық. Рольдер тек кәсіби мәртебемен ғана шектелмейді, сонымен қатар жұмыс уақытында "дәрігер" рөлін атқару, басқа уақытта басқа рөлдерді – жұбай, дос, ата-ана және т.б. атқаруға кедергі келтірмейді.

Интеракционисттік немесе әлеуметтік әрекет теориясындағы рөлі

Интеракционисттік әлеуметтік теорияда рөл ұғымы маңызды. "Рөлдің" интеракционисттік анықтамасы функционалистік анықтамадан бұрын пайда болған. Осы тұжырымда рөл бекітілмеген немесе алдын ала белгіленбеген, ол жеке адамдар арасында үнемі, шығармашылықпен келісілетін нәрсе. Философ Джордж Герберт Мид 1934 жылғы "Ақыл, өзім және қоғам" атты маңызды еңбегінде рөлдерді зерттеді. Мидтің басты қызығушылығы – балалардың басқаларды бақылап, еліктеу арқылы қоғамның бір бөлігі болуға қалай үйренетіні. Бұл әрқашан өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асырылады: бір адам үшін ғана рөлді ойлаудың мәні жоқ, ол тек басқалармен ынтымақтаса және бәсекелесетін жеке тұлға ретінде ғана қарастырылады. Ересектер де солай әрекет етеді: айналасындағылардан рөлдерді алып, оларды шығармашылықпен бейімдейді және (әлеуметтік өзара әрекеттесу процесінде) оларды сынап, растайды немесе өзгертеді. Бұл ерекше түсініксіздік болған кезде анық көрінеді, бірақ барлық әлеуметтік өзара әрекеттесудің бір бөлігі болып табылады: әрбір адам белсенді түрде "жағдайды анықтауға" (оның ішіндегі өз рөлін түсінуге) тырысады; пайдалы немесе тартымды рөлді таңдайды; сол рөлді ойнайды; және басқаларды рөлді қолдауға көндіреді.

Әлеуметтік нормалар теориясы

Әлеуметтік нормалар теориясы адамдардың мінез-құлқының көп бөлігі олардың әлеуметтік тобының басқа мүшелерінің қалай әрекет ететіні туралы қабылдауына байланысты екенін көрсетеді. Егер адамдар жекеленбеу күйінде болса, олар өздерін тек топтық идентичность тұрғысынан қарастырады және олардың мінез-құлқы тек топтық нормалармен басқарылуы мүмкін. Бірақ топтық нормалар мінез-құлыққа күшті әсер еткенімен, олар тек нақты ескертулер немесе айқын белгілер арқылы белсендірілгенде ғана оны бағыттай алады. Адамдар әлеуметтік нормаларды күштеп орындау, іштей қабылдау, басқа топ мүшелерімен бөлісу және жиі еске түсіру арқылы ұстанады. Нормалар жазалау немесе сыйақы арқылы сақталады. Адамдар өздерінің рөлдерін орындағаны үшін марапат алады (мысалы, студент емтиханда "А" бағасын алады) немесе рөлдерінің міндеттерін орындамағаны үшін жазаланады (мысалы, сатушы жеткілікті тауар сатпағаны үшін жұмыстан босатылады). Әлеуметтік нормалар теориясы экологиялық тәсіл ретінде қолданылады, мақсаты – адамдардың әлеуметтік және мәдени ортасын өзгерту арқылы оларға әсер ету. Ол әлеуметтік маркетинг техникаларын пайдалана отырып, кеңінен қолданылған. Нормативтік хабарламалар мақсатты аудиторияға тиімді жеткізілуі үшін әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдары мен насихаттау стратегияларын қолдану арқылы жасалады. Әлеуметтік нормалар теориясы сондай-ақ оқу бағдарламаларын дамыту, баспасөзде жариялау, саясатты әзірлеу және шағын топтық инновациялар сияқты стратегиялар арқылы да сәтті қолданылған.

Жоспарланған мінез-құлық теориясы

Адамдар өздерінің іс-қимыл еркіндігіне қауіп туғанда немесе нормаларды тиімсіз деп санағанда қарсылық танытады. Көзқарастар мен нормалар әдетте мінез-құлыққа (тікелей немесе жанама түрде) әсер ету үшін бірігіп жұмыс істейді. Жоспарланған мінез-құлық теориясында ниеттер үш фактордың нәтижесі болып табылады: мінез-құлыққа деген көзқарас, мінез-құлыққа қатысты әлеуметтік нормалар және мінез-құлықты бақылау деңгейі. Егер көзқарастар мен нормалар келіспесе, олардың мінез-құлыққа тигізетін әсері олардың салыстырмалы қолжетімділігіне байланысты болады.

Командалық рөл теориясы

Энглберг пен Уинннің "Топта жұмыс істеу" еңбегінде сипатталғандай, командалық рөлдер теориясы – "мүшелердің жеке қасиеттері мен дағдыларына сәйкес рөлдерді қабылдауы". Психолог Мередит Белбин бұл теорияны алғаш рет 1970 жылдары зерттеді, ол және оның зерттеу тобы командаларды бақылап, командалардың неден табысқа жететінін және неден сәтсіздікке ұшырататынын білуге тырысты. Белбин мен оның зерттеу тобының мәлімдемесінше, "зерттеулер команданың табысы мен сәтсіздігінің арасындағы айырмашылық интеллекталдық қабілеттерге емес, мінез-құлыққа байланысты екенін көрсетті". Олар мінез-құлықтың жекелеген топтарын анықтады және мінез-құлықтың командаға басқа факторлардан гөрі зор әсер ететінін анықтады. Мінез-құлықтың бұл топтары "командалық рөлдер" деп аталады. Тоғыз "командалық рөл" бар: үйлестіруші/төраға, қалыптастырушы, жаңашыл, ресурстарды іздеуші, бағалаушы/талдаушы, іске асырушы, командалық жұмысшы, аяқтаушы/толықтырушы және маман.

Рөлдер қақтығысы

Кейде рөлдерді сипаттайтын мінез-құлықтардың белгіленген жиынтығы жеке адамдарда когнитивтік диссонансқа әкелуі мүмкін. Рольдік қақтығыс – бұл әлеуметтік қақтығыстың ерекше түрі, ол адам бір уақытта екі түрлі және үйлеспейтін рөлді атқаруға мәжбүр болғанда туындайды. Рольдік қақтығыстың мысалы – бейсбол жаттықтырушысы әрі әкесі болатын адам, ұлының питчер болуын қалап, әкелік міндетін орындағысы келсе де, тәжірибелі питчерді ойынға жіберуге тиіс жаттықтырушы рөлін де ескеруі керек.

Рөлдер арасында шатасу

Рольдер арасындағы шатасу жеке адамның қай рөлді ойнау керектігін анықтауда қиындық туындаған жағдайда пайда болады, бірақ бұл рөлдер қақтығысқа ұшырамайтын жағдай. Мысалы, егер колледж студенті әлеуметтік шараға қатысып, онда өз мұғалімін де қонақ ретінде кездестірсе, ол мұғаліммен студент ретінде ме теңдес ретінде қарым-қатынас жасау керектігін шешуі керек.

Рөлдерді арттыру

Рольді күшейту немесе рольді байыту – адамның атқаратын рөлдерінің үйлесімді болуын және бір рөлді орындаудың екінші рөлді орындауға қосымша пайдалы әсер ететін жағдайды білдіреді. Рольді күшейтудің мысалы – медбике, ол "нақты рөлдік мінез-құлықты анықтау және толықтыру" арқылы пациенттің қарым-қатынастарын жақсартуға көмектеседі. Кейбір мәліметтер рөлдік қақтығыс пен рольді күшейтудің бір уақытта болатынын көрсетеді, ал басқа мәліметтер психикалық денсаулықтың рөлдік қақтығыстың төмендігімен және рольді күшейтудің жоғарыдығымен байланысты екенін көрсетеді. Сонымен қатар, белгілі бір жеке тұлғалық қасиеттер, әсіресе қолдаудың жоғары деңгейін қабылдауға және іздеуге байланысты қасиеттер, рөлдер арасындағы қақтығысты азайтумен және рөлдер арасындағы байытуды арттырумен байланысты.

Ролдық тартылыс

Рольдік жүктеме – бұл "бір әлеуметтік статутқа сәйкес келетін рөлдердің арасындағы қайшылық". Рольдік жүктемеге мысал – "мектеп оқуының міндеттері, ата-анасының талаптары және жұмысының арасында қысым көріп, қиын жағдайдағы студент". Бұл рольдік жүктеме, себебі студенттік статусымен бірнеше жауапкершілік байланысты, оларды бір уақытта орындау қиындық тудырады.

Гендерлік рөлдер

Гендерлік рөлдер – "ер немесе әйел ретіндегі мәртебеңізге сәйкес келетін деп есептелетін мінез-құлық нормаларының жиынтығы". Гендерлік рөлдер "рольдік теориядан пайда болған ең танымал ойлардың бірі" болып табылады, себебі оны күнделікті өмірде ер немесе әйел ретіндегі мәртебеңізге қолдануға болады. Гендердің мәртебесі қоғамда үлкен күшке ие болғандықтан, гендер "басты мәртебе ретінде қалыптасады" делінеді. Гендерлік рөлге мысал келтерсек, ұл балалар көк түспен, ал қыз балалар қызғылт түспен байланыстырылады. Ересек болған сайын, әйелдерге дәстүрлі түрде үй шаруасын жүргізіп, бала тәрбиелеу рөлі, ал ерлерге – отбасын асырау рөлі беріледі.