Кіріспе

Христиан мейрамы, Соңғы кешкі асқа арналған.

Маунди бейсенбісі немесе қасиетті бейсенбі, басқаша аталатыны, қасиетті аптаның Иса Мәсіхтің Апостолдармен аяқ жууы (Маунди) және Соңғы кешкі асын еске түсіретін күні, бұл туралы канондық Інжілдерде айтылған. Бұл қасиетті аптаның бесінші күні, оған дейін қасиетті сәрсенбі (Жасырын сәрсенбі) және одан кейін Ұлы жұма келеді. "Маунди" сөзі латынша "mandatum", яғни "пәрмен" деген сөзден шыққан, бұл Исаның "Мен сізге жаңа пәрмен беремін" деген сөзін көрсетеді. Күннің күні Григориан күнтізбесі немесе Юлиан күнтізбесі қолданылуына байланысты өзгереді. Шығыс шіркеулері көбінесе Юлиан жүйесін пайдаланады.

Аттар

"Мәусым бейсенбісі", "Қасиетті бейсенбі" және басқа атаулардың қолданылуы біркелкі емес. Бұл күннің жалпыға қабылданған атауы географиялық аймаққа және діни топқа байланысты өзгереді. Мысалы, Англияда "Мәусым бейсенбісі" қалыпты қолданыста болса, "Қасиетті бейсенбі" термині Ирландияда, Шотландияда, Канадада және АҚШ-та жиірек қолданылады. Бұл Англия мен Уэльстегі католик шіркеуінің ағылшын тіліндегі ресми атауы. Англикандық қауымның тағы бір провинциясы болып табылатын АҚШ-тың Епископальдық шіркеуінің сәйкес басылымы да Пасхаға дейінгі бейсенбіні "Мәусым бейсенбісі" деп атайды. Англикандық қауымда "Қасиетті бейсенбі" термині Аспанға көтерілу күнімен синоним ретінде қолданылады. Католик шіркеуінің Рим ритуалы өзінің қазіргі ағылшын тіліндегі литургиялық кітаптарында "Қасиетті бейсенбі" атауын пайдаланады. Латын кітаптарында Feria quinta in Cena Domini ("Иеміздің соңғы тоқпаны күні"; 1955 жылғы Maxima redemptionis жарғысынан бұрынғы құжаттарда ортағасырлық Cœna жазуы Cena орнына қолданылған), сондай-ақ The Saint Andrew Daily Missal кітабында көрсетілгендей, "Мәусым бейсенбісі" ағылшынша атауы қолданылады. Дегенмен, католик шіркеуінің Англикандық дәстүрді сақтайтын жекелеген ординариаттары "Мәусым бейсенбісі" дәстүрлі ағылшын терминін сақтап қалды. 1911 жылғы Католик энциклопедиясында "Мәусым бейсенбісі" термині қолданылған, ал кейбір католик авторлары осы терминді негізгі, немесе балама ретінде пайдаланады. 1965 жылғы Методтық шіркеу мен үйге арналған ғибадат кітабында "Мәусым бейсенбісі" термині қолданылса, 1992 жылғы ғибадат кітабында "Қасиетті бейсенбі" термині қолданылады. Біріккен Методтық шіркеудің басқа ресми дереккөздерінде "Мәусым бейсенбісі" және "Қасиетті бейсенбі" екі термині де қолданылады. Лютеран шіркеуі және кейбір реформаторлық шіркеулер сияқты басқа христиан конфессиялары да екі атауды қолданады. Кейбір Пресвитериан шіркеулері ресми құжаттарында қасиетті күнді "Мәусым бейсенбісі" деп атайды. Византиялық ритуалында бұл күнді "Ұлы және Қасиетті бейсенбі" немесе "Қасиетті бейсенбі" деп атайды, ал Батыс ритуалындағы православиеде "Мәусым бейсенбісі", "Қасиетті бейсенбі" немесе екеуі де қолданылады. Копт православие шіркеуі "Согласие бейсенбісі" немесе "Келісім бейсенбісі" терминін пайдаланады. Марониттік және Сириялық православие шіркеулерінде бұл күн "Сырлы бейсенбі" деп аталады. Англия мен Филиппиннің азаматтық заңнамасында бұл күннің ресми атауы "Мәусым бейсенбісі". Ағылшын тілінде бұл күн "Таза бейсенбі" (кейде "Шер бейсенбі" деп жазылады) деп те белгілі, "shere" сөзінен ("таза" немесе "жарық") шыққан. Бұл атау тазалау рәсіміне, немесе шіркеулердің оразаның қара түстерінен литургиялық түстерін ауыстыруына, немесе сол күні сақал шалу әдетіне, немесе осылардың барлығына байланысты болуы мүмкін. Бұл атаудың скандинав тілдеріндегі туыстары бар, мысалы, даниялық skærtorsdag, швед skärtorsdag, норвег skjærtorsdag, фаре skírhósdagur және skírisdagur, исланд skírdagur және фин kiirastorstai.

"Маунди" атауының шығу тегі

Маунди – христиандық аяқ жуу рәсімі, ол дәстүрлі түрде Маунди бейсенбісіндегі шіркеу қызметтерінде өткізіледі. Басқалар болса, «Маунди бейсенбісі» атауының Англия королі сол күні миссаға барар алдында Уайтхоллда кедейлерге таратып берген қайырымдылықтың «көктерінен» немесе «қайырымдылық қалталарынан» шыққандығын жорамалдайды. Осылайша, «маунд» сөзі латын тіліндегі *mendicare* және француз тіліндегі *mendier* сөздерімен байланысты, олардың мағынасы – тілеу. Сондай-ақ, егер атау латынша *mandatum* сөзінен туындаған болса, онда біз бұл күнді Мэнди бейсенбісі, немесе Мандат бейсенбісі, тіпті Мандатум бейсенбісі деп атауға тиіс едік. «Маунди» термині латынша *mendicare*, көне французша *mendier* және ағылшынша *maund* сөздерінен шыққан. *Maund* етістік ретінде тілеуді білдіреді, ал есімдік ретінде – маундерлер тілеп жүргенде ұстаған кішкентай себетті білдіреді. Дегенмен, басқа дереккөздер бұл этимологияны жоққа шығарады.

Батыс христиандығы

Ұлы бейсенбі Исаның азапталуы, өлімі және қайта тірілуін еске алатын Пасха тридуумын бастайды. Бұл кезең Ұлы жұма және қасиетті сенбіні қамтиды, және Пасха жексенбісінің кешінде аяқталады. Иеміздің соңғы кешкі асының литургиясы немесе құлшылық қызметі әдетте кешке өткізіледі, яғни еврей дәстүрі бойынша жұма күні басталганда, себебі соңғы кешкі ас үш синоптикалық Евангелия бойынша Пасха мерекесінде болған.

Жергілікті әдет-ғұрыптар

Грекияда майлау құпиясы Ұлы сәрсенбіде Ұлы бейсенбіде және Пасхада қасиетті қасиетті қабылдауға дайындық ретінде орындалады. Бұл әдет Грекия Османдық үстемдігінде болған кезде пайда болды, және шіркеу қызметкерлері білімсіз болғандықтан, күнә тазару үшін жарасымдылықты тыңдауға рұқсат етілмеді, сондықтан күнәлардың кешірілуіне сенетін бұл құрметті рәсім орындала бастады. Грек дәстүрінде он екі азапты Інжілдер қызметі кезінде шеру жасалады. Бұл "Бүгін асылған адам" әні орындалғанда, бесінші Інжіл оқылғаннан кейін болады. Шеру кезінде Мәсіхтің денесі ілінген үлкен айқыш шіркеу ішінде көтеріледі, жарықтар сөндіріледі, қоңыраулар ақырын соғылады және сенушілер сәждеге түседі. Мәсіхтің денесі ілінген айқыш Патшалық есіктердің алдына қойылады. Мәсіхтің айқышқа шегеленген иконасы (кейде оны шегелермен бекітеді) қолдары мен аяқтарына бірнеше рет таспен соғылады, содан кейін шіркеудің алдына қойылып, құрбандықта өртеледі. Кейбір славян дәстүрлерінде он екі азапты Інжілдерден кейін, орталық икона тұрғызылған жерге Мәсіхтің айқышқа шегеленген иконасы қойылады, дін қызметкерлері оны құрбандықта өртеді, содан кейін оған құрмет көрсетіледі.

Шығыс православиесі

Шығыс православие шіркеулері Қасиетті аптаның бейсенбі күнінде Келісім күнін тойлайды (жергілікті күнтізбелеріне сәйкес). Олар аптаның әр күні мақтау айту мен кешкі құлшылық қылады, ал бейсенбі және сенбі күндері шіркеуде Құдайға мақтау айтып, Бірінші литургия және Яһуданың сатқындығы туралы оқиды. Сенбі күні олар Мәсіхтің тозаққа түсуімен, Мұса мен Ыбырайымды қоса алған барлық адалдарды босатуын жырлайды.

Әлемдегі әдет-ғұрыптар мен атаулар

Егер мүсіндер мен айқыштарды Құбандық кезінде (Кереметтің соңғы 2 аптасы, кем дегенде 1962 жылғы католиктік миссалында) жауып тастаған болса, онда айқыштарды қою қызғылт емес, ақ түсті етіп қоюға рұқсат етіледі. Неміс тіліндегі Gründonnerstag атауы "азалы бейсенбі" немесе "жасыл бейсенбі" деген мағынаны білдіреді. Чехия мен Словакияда бұл күнді Zelený čtvrtek немесе Zelený štvrtok деп атайды, бұл да "жасыл бейсенбі" дегенді білдіреді, өйткені бұл күнгі әдеттегі тағамдар жаңа, жасыл көкөністерден жасалған. Сол күннен бастап шіркеу қоңырауларын Қасиетті сенбіге дейін қолданбайды, мұнда "Ақ сенбі" деп аталады, өйткені "олар Римге ұшып кетті" (эвфемизм); кейбір аймақтарда олардың орнына ауылды айналып жүрген (немесе шіркеудің айналасында) балалар тобы келеді және ағаш құлақшықтармен шу шығарады. Бұл халыққа құлшылықтың басталатынын жариялау және халықты шіркеуге шақыру үшін жасалады. Луксембургте де үндемейтін қоңыраулар дәстүрі бар: қоңыраулар Пасхаға дейін үндемейді, өйткені "олар Римге мойынсұну үшін ұшып кетті", сондықтан балалар көшеге шығып, адамдарды меланхолиялық ағаш сыңғырлағымен шіркеуге шақырады. Нидерланды мен Бельгияда бұл күнді күннің литургиялық түсіне байланысты Witte Donderdag (Ақ бейсенбі) деп атайды. Мальтада Қасиетті бейсенбі Ħamis ix Xirka (Коммунион бейсенбісі) деп аталады және жеті шіркеуге бару дәстүрі (төменде қараңыз) seba' visti немесе Sepulkri деп аталады. Шығыс славян мәдениеттері дәстүрлі түрде Маунди Бейсенбіде (кейде орыс тілінде "Таза бейсенбі" (lang ru)) тазалау рәсімдерін өткізеді. Уэльс тілінде Маунди Бейсенбі - Dydd Iau Cablyd. Швецияда Маунди Бейсенбі (skärtorsdagen) ежелгі фольклорға сиқыршылар күні ретінде байланысты. Кішкентай балалар жиі сиқыршы болып киініп, есік қағып, Пасхалық жұмыртқа үшін ақша немесе тәтті алады. Болгарияда Ұлы бейсенбі Veliki Chetvurtuk (Ұлы бейсенбі) деп аталады, бұл күні дәстүр бойынша адамдар Пасхалық жұмыртқаларын бояйды және Распети Петукке (Аяулау жұмасына), Velika Subotaға (Ұлы сенбіге) және Velikdenге (Пасха күніне) дайындалу үшін үй шаруаларын орындайды. Кералада бұл күн Pesaha (പെസഹ) деп аталады, бұл малайлам сөзі арамей немесе сирия тілдеріндегі "Peshai" сөзінен алынған, ол Пасха мейрамын білдіреді. Маунди Бейсенбі және одан кейінгі Ұлы жұма күні Керала үкіметі жариялаған мемлекеттік мереке ретінде атап өтіледі, себебі штаттың көп бөлігі сириялық христиандардан тұрады. Песаха аппам немесе Indariyappam жеу дәстүрі қасиетті Құрбаннан кейін орындалады, ол Сент-Томас христиандарының шіркеулерінде түн ортасында немесе таңертеңге дейін жүргізіледі. Қайырлы жұма күніне дейінгі кешке үйде Пасха нанын жасайды. Бұл нанға кокос сүті мен жағадан жасалған тәтті сусын "Песха Паал" қосылады. Песах күні нан жаңа ыдысқа салынып, бірден күріш ұны сумен араластырылып, оны қасықпен бірнеше рет тесіп, бу шығару үшін тесік жасайды, сонда нан көтерілмейді. Бұл нанды отбасының басшысы кесіп, дұға еткеннен кейін отбасы мүшелері бөліседі. Кейбір отбасыларда песах нанмен бірге жаға мен кокос сүтінен жасалған кремелі дип песах паал қолданылады. Егер отбасы қайтыс болғаннан кейін қайғыра жүрсе, Песах наны үйде дайындалмайды, бірақ кейбір Сент-Томас христиан көршілері өздерінің нанын олармен бөліседі. Сент-Томас христиандарының диаспорасы да бұл күнді әр шіркеудегі өздерінің литургияларына сәйкес қасиетті Коммунион қызметтерін өткізу арқылы тойлайды. Әрбір шіркеуде діни қызметкерлердің аяқ жуу салты Исаның кішіпейілділіктің символы ретінде шәкірттерінің аяғын жуғанын еске түсіреді. Филиппинде бұл күн ресми түрде Huwebes Santo (испан тіліндегі Jueves Santo дыбыстық транслитерациясы, қасиетті бейсенбі) немесе "Maundy бейсенбі" деп аталады. Пасхалық тридуум кезінде көптеген кәсіпорындар жабық болады, ал сауда орталықтары Қара сенбіде ашылады. Жердегі теледидар мен радио станциялары Тридуум кезінде толықтай эфирден шығып кетеді немесе арнайы бағдарламалармен қысқа уақыт жұмыс істейді; кабельдік арналар әдетте өздерінің қалыпты бағдарламаларын сақтайды. Қасиетті жұма және Қара сенбі күндері газеттер жарияланбайды.

Мемлекеттік мереке

Маунди бейсенбі испан империясының құрамына кірген көптеген елдерде (Аргентина, Колумбия, Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас, Мексика, Никарагуа, Парагвай, Перу, Филиппин, Испания, Уругвай және Венесуэла), Дания отарлық империясының құрамына кірген елдерде (Дания, Исландия, Норвегия және АҚШ Виргин аралдары), сондай-ақ Үндістанның Керала штатында мемлекеттік мереке болып саналады. Кейбір неміс штаттары мемлекеттік қызметкерлерге мемлекеттік мереке белгілейді. Ұлыбританияда мемлекеттік қызметкерлерге дәстүрлі түрде осы күні жарты күндік демалыс ("ерекше демалыс" деп аталған) беріліп келген, бірақ ол 2012 жылдан кейін Дэвид Кэмерон тарапынан жойылды.

Жеті шіркеуге бару

Қасиетті бейсенбіде жеті шіркеуге бару дәстүрі ежелгі ғұрып, бәлкім, Римде бастау алған. Бұл әлемнің әр еліндегі адал жандар арасында кездеседі. Үндістанда он төрт шіркеуге бару қалыптасқан, әрбір шіркеуде Крест жолының бір аяғы бар. Дәстүр бойынша, бұл қасиетті бейсенбі күні кешке орындалады, бірақ көбінесе Ұлы жұма күні таңында немесе оразаның кез келген күні жасалады. Әдетте, бүкіл отбасы қатысады, және олар рәсім бойы ораза ұстайды. Бұл ғұрыпты шіркеудің діни топтары да атқарады. Филиппинде бұл дәстүр Visita Iglesia (испан тілінен – «шіркеуге саяхат») деп аталады – адамдар дұға ету үшін шіркеулерге барады, көбінесе Крест жолының аяларын оқиды. Бұл негізінен қалалық ғұрып, себебі қалаларда шіркеулер бір-біріне жақын орналасқан, және ол 1945 жылғы Манила бомбалауға дейін болған Интрамуростың жеті шіркеуіне барудан бастау алған деседі. Бұл ғұрыптың бастапқы мақсаты – қасиетті бейсенбі күні түнде Жабысқан ғибадатханадағы Ынтымаққа құрмет көрсету болған, бірақ басқа дұғалар белгіленбегендіктен (Папаға арналған дұғалардан басқа), Крест жолының аялары оқылған. Сингапурда шіркеулерге бару Иеміздің кешкі тамағынан кейін көп ұзамай болады. Әрбір шіркеудегі дұғалар Иеміздің дұғасын, Ave Maria және Gloria Patri жеті рет қайталаудан тұрады. Жаңа үрдіс – кеш сағатта (кейде 7 немесе 8-де) құдай қызметін өткізу, осылайша көбірек адамдар қатыса алады, сондықтан сегіз шіркеуге бару мүмкін (тіпті қала ішінде, онда олар сыртқы елді мекендерге қарағанда жақынрақ орналасқан), олар түнгі жарық сөнгенге дейін ашық болады. Салтанатты атмосфера қалыптасады, сусындар, ыстық нан және жергілікті дәмді тағамдар, дәстүрлі kueh ko chee сияқты тағамдар сатылады. Сенімді католиктер келесі күнгі оразаға дайындық ретінде «Соңғы тоқпақ» дастарқанын жасайды.