Кіріспе

Әскери теңіз саласы теңіз соғысына қатысады. Теңіз күші, теңіз әскері, әскери теңіз флоты, соғыс теңіз күші немесе теңіз күштері – елдің қарулы күштерінің негізінен теңіз және десанттық соғыс жүргізуге арналған саласы; атап айтқанда, көлде, өзенде, жағалауда немесе мұхиттағы әскери операциялар мен оған байланысты функциялар. Оған су үстіндегі кемелер, десанттық кемелер, суасты кемелері және теңіздегі авиация, сондай-ақ қосымша қолдау, байланыс, оқу және басқа да салалар кіреді. Теңіз күшінің стратегиялық шабуылдық міндеті – елдің жағалауынан тыс жерлерге күш проекциялау (мысалы, теңіз жолдарын қорғау, қасаққұлыққа тоқтатыс беру немесе қарсы тұру, әскер тасымалдау немесе басқа теңіз күштеріне, порттарға немесе жағалаудағы нысандарға шабуыл жасау). Теңіз күшінің стратегиялық қорғаныс мақсаты – жаудың теңізден күш проекциялауын тоқтату. Теңіз күшінің стратегиялық міндеттеріне сондай-ақ суасты кемелерінен баллистикалық зымырандарды қолдану арқылы ядролық тиыстыру да кіруі мүмкін. Теңіз операцияларын шартты түрде өзен және жағалаулық (қоңыр су теңіз күші), ашық мұхит (көк су теңіз күші) және олардың арасындағы (жасыл су теңіз күші) қолданысқа бөлуге болады, бірақ бұл айырмашылықтар тактикалық немесе операциялық бөлінуден гөрі стратегиялық ауқымға қатысты.

Этимологиясы мен мағыналары

Алғаш рет ағылшын тілінде 14 ғасырдың басында кездесетін "navy" сөзі, көне француз тіліндегі "navie" ("кемелер флоты") арқылы латын тіліндегі "navigium" ("кеме, қайық") сөзінен келген, ал ол "navis" ("кеме") сөзінен туындаған. "Naval" сөзі латын тіліндегі "navalis" ("кемеге қатысты") сөзінен шыққан; салыстырыңыз: грек тілінде ναῦς (naus) – "кеме", ναύτης (nautes) – "теңізші". Сөздің ең ерте куәландырылған түрі Микендік грек тіліндегі 𐀙𐀄𐀈𐀗, na u do mo (*naudomoi) ("кеме жасаушылар") деген құрама сөзінде, Linear B әліпбисімен жазылған. Бұрын бұл сөз коммерциялық және әскери флоттарды білдірген. Қазіргі қолданыста "navy" сөзі жеке тұрғанда әскери флотты ғана білдіреді, бірақ коммерциялық флотты білдіретін "merchant navy" термині әлі де әскери емес мағынаны сақтайды. Коммерциялық және әскери флоттар арасындағы осы сөз мағыналарының үйлесуі флоттардың екі жақты қолданылуынан туындаған; ғасырлар бойы ұлттық белгі азаматтық және әскери мақсаттарда флотты біріктіретін фактор болған. Бейбіт уақытта сауда кемелерінің ұлттығы салықтан қашудан басқа маңызға ие болмаса, соғыс кезінде, жабдықтау тізбегі патриоттық шабуыл мен қорғаныс нысанына айналғанда, оның маңызы артады, және кейбір жағдайларда жеке меншік кемелер тіпті уақытша әскери кемелерге айналдырылады. Бұл, әсіресе 20 ғасырға дейінгі әскери технологиялар жетілмеген кезде маңызды және кең таралған, онда кез келген желкенді кемеге артиллерия мен теңіз жаяу әскерін қосу оны кез келген әскери кемедей күшті ете алатын. Мұндай каперлік (жеке кемелерді әскери мақсаттарға пайдалану) стратегия көк сулардағы (ашық теңіздегі) соғыста ескірген, өйткені қазіргі зымыран және әуе күштері артиллерия мен жаяу әскерді көптеген жағынан басып өтті; бірақ каперлік шектеулі және асимметриялық жағалау соғыстарында әлі де маңызды болуы мүмкін.

Тарих

Теңіз соғысы адамдар су кемелерінде шайқасқан кезде пайда болды. Зеңбірек пен оларды тасымалдай алатын жеткілікті сыйымды кемелер енгізілгенге дейін теңіз соғысы көбінесе тарау және жағалауға шабуылмен жүргізілді. Ежелгі Грекия мен Рим империясы дәуірінде теңіз соғысы ұзын, тар кемелерге негізделді, олар жау кемелерін тарау және батыруға (мысалы, триремалар мен квинкеремалар) немесе жау кемесіне жақындап, оның экипажына қолға қол шабуыл жасауға арналған. Теңіз соғысы орта ғасырлар бойы осылай жалғасты, бірақ зеңбіректерді бір шайқаста қайта-қайта қолдануға болатындай жылдам қайта зарядтау мүмкіндігі пайда болғанға дейін. Ортағасырлық Тамил Надудағы Чола әулеті б.з.б. 300 жылдан 1279 жылға дейін заманының ең ірі теңіз күштерінің бірі ретінде танымал болды. Чола теңіз флоты, Чола қадарпаи, Чола империясының теңіз күштерін және елдің басқа да бірнеше теңіз күштерін құрады. Чола флоты Чола Тамил патшалығының кеңеюінде маңызды рөл атқарды, соның ішінде Шри-Ланка аралдарын, Кадарамды (қазіргі Бірма), Шри-Виджаяны (қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азия) бағындыру, индуизмді, тамил сәулетін және тамил мәдениетін Оңтүстік-Шығыс Азияға тарату және 900 жылы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қарақшылықты тоқтату. Ежелгі Қытайда ірі теңіз шайқастары Цинь династиясынан бері белгілі болды (Қызыл жарлар шайқасын да қараңыз, 208), Хан династиясы кезінде соғыс кемелерін пайдаланған. Алайда, Қытайдың алғашқы ресми тұрақты флоты 12-ғасырда Оңтүстік Сун династиясы кезінде құрылды, бұл кезде оқ-дәрі соғысқа жаңа революциялық қолданыс болды. Нусантар талассократиялары теңіз күшін және технологиясын кеңінен пайдаланды. Бұл жергілікті теңізшілерге (Сривиджаяның малайлары немесе Матарамның явандықтары) Танзания мен Мозамбиктің жағалауына дейін 1000 кемемен шабуыл жасауға және 945-946 жылдары батысқа қарай 7000 км қашықтықта орналасқан Канбалох цитаделін алуға тырысуға мүмкіндік берді. 1350 жылы Маджапахит өзінің ең үлкен әскери экспедициясын, 400 үлкен жонг пен көптеген кіші кемелермен Пасайға шабуыл жасады. Екінші ірі әскери экспедиция - 1398 жылы Сингапурға шабуыл жасау кезінде Маджапахит 200 000 сарбазбен 300 жонгты орналастырды. Маджапахит қолданған орташа жонгтың ұзындығы 76,18-79,81 м, 600-700 адамға арналған, салмағы 1200-1400 тоннаға жетеді. Көптеген зеңбіректерді тасымалдауға қажетті масса мен палуба кеңістігі ескірген, ал кемелер негізінен желкендерге сүйенді. Соғыс кемелері көбірек зеңбіректерді тасымалдау үшін жасалды, ал теңіз тактикасы кемелердің оттық күшін кең жағалауға жеткізу үшін кемелерді тізім бойынша орналастыруды дамытты. Үлкен сыйымдылықтағы, желкенді кемелердің дамуы Еуропаның теңіз флотының, әсіресе 16-шы және 17-шы ғасырларда басымдықты иеленген испан және португал флотының тез кеңеюіне әкелді және барлау мен отаршылдық дәуірін алға жылжытты. Ағылшын флотының испан армадасын (1588) кері қайтаруы тек қана қарулы стратегияның табысты болуымен теңіз соғысын өзгертті және испан флотының үлкен жөндеуіне себеп болды, ішінара ағылшын үлгісі бойынша, бұл испандықтардың одан да үлкен үстемдігіне әкелді. 17-шы ғасырдың басынан бастап голландтар Шығыс португал империясын жалмап, алған мол байлығымен теңізде испандықтардың үстемдігіне қарсы шықты. 1620-жылдардан бастап голланд шабуылшылары испандық кемелерге қатты қиындық туғызды және екі жаққа да соқтығысқан бірнеше шайқастардан кейін голланд теңіз флоты ақыры испан теңіз флотының ұзақ уақыт бойы билігін жойды. Англия 17-шы ғасырдың ортасында алғашқы ағылшын-голланд соғысында техникалық жеңіске жетіп, ірі теңіз державасы ретінде пайда болды. Екінші және үшінші ағылшын-голланд соғыстарындағы голландтардың бірінен соң бірі жеңіске жетуі Голландияның Голландия империясының кеңеюімен қаржыландырылған Голландияның Алтын ғасыры кезінде теңіздердің голландтық игеруін растады. Француз теңіз флоты 17-шы ғасырдың аяғында маңызды жеңістерге қол жеткізді, бірақ құрлықтағы күштерге назар аудару француз теңіз флотының салыстырмалы түрде назардан тыс қалуына әкелді, бұл Корольдік теңіз флотына 1695 жылдан бастап, әсіресе тактика мен тәжірибеде, көлем мен сапа жағынан үнемі өсіп келе жатқан артықшылықпен шығуға мүмкіндік берді. Португалияның теңіз флотының ықпалының артуына қарсылық ретінде Маратхалардың жауынгер патшасы Шиважи 1654 жылы Маратха теңіз флотының негізін қалады. 18-шы ғасыр бойы Корольдік флот француз флотынан жеңі...

Операциялар

Әскери-теңіз күштері әдетте бір немесе бірнеше теңіз базасынан жұмыс істейді. База – теңіз операцияларына мамандандырылған порт, оған көбінесе тұрғын үйлер, оқ-дәрі қоймасы, кемелерді тоқтатуға арналған доктар және түрлі жөндеу құрылғылары кіреді. Соғыс кезінде стратегиялық маңызды аймақтарға жақын уақытша базалар салынуы мүмкін, себебі бұл патрульдеу және позицияны сақтау тұрғысынан тиімді. Тарихи түрде күшті теңіз күштеріне ие елдер стратегиялық мүдделері бар басқа елдерде база құқықтарын алуды пайдалы деп санады. Теңіз кемелері дербес немесе топта жұмыс істей алады, бұл бір-біріне ұқсас кемелерден тұратын шағын эскадрилья немесе түрлі мамандандырылған кемелерден тұратын үлкен теңіз флоты болуы мүмкін. Флотының командирі флагмандық кемеде болады, ол әдетте топтағы ең қуатты кеме болып табылады. Радио ойлап табылғанға дейін флагманнан берілген бұйрықтар сигналдық тулар арқылы жеткізілді. Түнде осы мақсатта сигналдық шамдар қолданылуы мүмкін. Кейіннен олар радио хабарларын таратушы құрылғымен немесе радио байланысын тоқтату қажет болғанда жыпылықтайтын шаммен алмастырылды. "Ашық теңіз флоты" өз елінің жағалау суларынан алыс қашықтықта жұмыс істеуге арналған. Бұл кемелер терең мұхитта ұзақ уақыт бойы позицияларын сақтай алады және оларды қолдау үшін ұзақ логистикалық тізбекке ие. Көптегендері жанармай құю қажеттілігін азайту үшін ядролық қуатпен жабдықталған. Ал "жағалау флоты" жағалау аймағында және ішкі су жолдарында жұмыс істейді, онда үлкен мұхит кемелері оңай кіре алмайды. Аймақтық державалар жергілікті күш көрсету құралы ретінде "жасыл су флотын" ұстауы мүмкін. Ашық теңіз флотына жағалау аймақтарында жұмыс істегенде, мысалы, миналарды жоятын кемелер сияқты арнайы кемелер қажет болуы мүмкін.

Дәстүрлер

Әскери-теңіз флотына қабылданып алынған барлық кемелер кеме деп аталады, бірақ эсминецтер мен суасты кемелерінен басқа, олар қайықтар деп аталады. Кеме атының префиксі оның қабылданып алынған кеме екенін көрсетеді. Кейбір елдердің теңіз кемелеріндегі маңызды дәстүр – кеме қоңырауы. Бұл тарихи тұрғыдан уақытты белгілеу, қалың тұман кезінде ескерту құрылғысы ретінде, сондай-ақ дабылдар мен салтанаттар үшін қолданылған. Кеме капитаны және жоғары дәрежелі офицерлер кемеге борт офицерінің (боцман) шақыруымен "құбырмен" келеді. АҚШ-та Бірінші Теңіз Жақ флагонда "Маған тиіспе" деген сөздер жазылған. Ағылшын дәстүрі бойынша кемелерді "ол" деп атау қабылданған. Дегенмен, теңіз кемелеріне әйелдерге мінуге рұқсат беру ұзақ уақыт бойы жаман ниеттің белгісі саналды. Мұндай іс-әрекет кемені қирататын қатты дауылды шақыруы мүмкін еді. Кемеде құрметпен қабылданатын әйелдер – тек кеменің басына орнатылған мүсіндер ғана еді. Зеңбірекпен салют жасау кемені жартылай қарусыздандырады, сондықтан соғыссыз зеңбірек атқанда құрмет пен сенім білдіріледі. Дәстүр дамыған сайын, атылған зеңбіректердің саны салют жасалатын лауазымды тұлғаның шеніне сәйкес болды.

Кемелер

Тарихи тұрғысынан алғанда, әскери кемелер негізінен соғысқа арналған. Олар зақымдануға төтеп беру және соғу үшін жасалған, бірақ тек саяхатқа қажетті оқ-дәрілер мен жабдықтарды (саудалық жүк емес) тасымалдаған. Көбінесе, галеон сияқты, соғыс үшін арнайы салынбаған басқа кемелер де, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы қарулы сауда кемелері қару-жарақпен жабдықталған. Соңғы уақыттарда әскери кемелер көбірек маманданған, оларға жабдықтау кемелері, әскер тасымалдаушылар, жөндеу кемелері, мұнай танкерлері және басқа да логистикалық қолдау кемелері, сондай-ақ соғыс кемелері енген. Қазіргі заманғы әскери-теңіз кемелері әдетте жеті негізгі санатқа бөлінеді: ұшақ тасымалдаушылар, крейсерлер, эсминецтер, фрегаттар, корветтер, суасты кемелері және десанттық шабуыл кемелері. Сондай-ақ, мұнай құю кемелері, мина іздеушілер, патрульдік қайықтар, гидрографиялық және океанографиялық зерттеу кемелері мен тендерлер сияқты қолдау және қосымша кемелер де бар. Кеме жасау дәуірінде кеме санаттары желілік кемелер, фрегаттар және соғыс шлюптеріне бөлінген. Әскери-теңіз кемелерінің атаулары әдетте олар қызмет ететін ұлттық әскери-теңіз күштерін көрсететін аббревиатурамен басталады. Кеме атауларымен қолданылатын префикстердің тізімі (HMS, USS, LÉ және т.б.) үшін «кеме префиксі» деген мақаланы қараңыз. Бүгінгі соғыс кемелері бұрынғы жылдармен салыстырғанда едәуір жылдам, бұл жақсартылған қозғалтқыш жүйелерінің арқасында мүмкін болды. Сонымен қатар, қозғалтқыштардың тиімділігі отын тұтыну және оларды басқаруға қажетті теңізшілер саны тұрғысынан жақсарды. Екінші дүниежүзілік соғыста кемелерге жиі отын құю қажет болды. Алайда, бүгін кемелер отын құймай-ақ ұзақ сапарларға шыға алады. Сондай-ақ, Екінші дүниежүзілік соғыста машина бөлімінде көптеген қозғалтқыштарды басқару үшін он шақты теңізші қажет болды, бірақ бүгін шамамен 4-5 теңізші ғана қажет (кеме класына байланысты). Бүгін ұзақ мерзімді миссияларды орындайтын әскери-теңіз соққы топтарына әрқашан отын мен оқ-дәрілерден бастап медициналық көмек пен пошталық қызметтерге дейін жабдықтауды қамтамасыз ететін қолдау және толықтыру кемелері сүйемелдейді. Бұл соққы топтары мен соғыс кемелеріне бірнеше ай бойы теңізде қалуға мүмкіндік береді.

Қайық

"Кеме" термині көлемімен шектелген және әдетте теңізде ұзақ, тәуелсіз сапарлар жасауға қабілетсіз шағын су кемелерін білдіреді. Кемелер мен қайықтарды ажырату үшін ескі теңізшілердің мақалы: қайықтарды кемелер тасымалдай алады. (Осы ереже бойынша, су асты қайықтары қайық емес, кемелер болып саналады, бірақ олардың бұрынғы кіші өлшемдерін көрсететін "қайық" деп атау қалыпты.) Теңіз күштері 3 метрлік (9 фут) қалақайықтардан бастап 41 метрлік (135 фут) десанттық кемелерге дейін көптеген түрлі қайықтарды пайдаланады. Олар дизельдік қозғалтқыштармен, сыртқы қаушақты бензиндік қозғалтқыштармен немесе су тарту қондырғыларымен жабдықталады. Көптеген қайықтар алюминийден, шыны талшықтан немесе болаттан жасалады. Қатты қабықталған пневматикалық қайықтар да қолданылады. Патрульдік қайықтар жағалау аймақтарын, көлдерді және ірі өзендерді бақылау үшін пайдаланылады. Десанттық кемелер жауынгерлік жағдайда әскерлерді, көлік құралдарын немесе жүкті кемеден жағаға тасымалдауға, түсіруге, жағадан шығаруға және кемеге қайтаруға арналған. Олар берік, қуатты қозғалтқыштармен жабдықталған және көбінесе қаруланған. Қазіргі теңіз күштерінде көптеген түрлері бар, соның ішінде аэроглиссерлер де бар. Олар әдетте электрмен басқарылатын мұрын пандусымен, жүк бөлімімен және қозғалтқыштар бөлмелері, кабиналар және сақтау бөлімдері орналасқан артқы құрылымдармен жабдықталған. Бұл қайықтар кейде ірі кемелермен тасымалданады. Арнайы операцияларға арналған кемелер – арнайы күштердің қызметкерлерін жеткізу және эвакуациялау үшін қолданылатын жоғары жылдамдықты кемелер, ал кейбіреулерін әуе арқылы тасымалдауға (және орналастыруға) болады. Жауынгерлік емес міндеттерде қолданылатын қайықтар: құтқару қайықтары, пошта қайықтары, швартовкалық қайықтар, буй қайықтары, ұшақтарды құтқару қайықтары, торпедаларды іздеу, жарылғыш заттарды жою кемелері, қосалқы қайықтар, су асты қайықтары, нысаналар және жұмыс қайықтары. Олар сондай-ақ зерттеу жұмыстарына, суға түсушілерге көмектесуге және миналарды жою операцияларына қолданылады. Жүк пен адамдарды тасымалдауға арналған қайықтар кейде қанатты қайықтар, баржалар немесе жағалау тобының қайықтары деп аталады.

Бірліктер

Әскери-теңіз күштері әдетте құрамындағы кемелер санына қарай бөлімдерге бөлінеді, ал бір кеме – ең кіші операциялық бөлім. Кемелер эскадрильялар немесе флотилияларға біріктірілуі мүмкін, олар өз кезегінде флоттарды құрайды. Ең ірі бөлім – бүкіл әскери-теңіз флоты немесе адмиралтейство болуы мүмкін. Белгілі бір операциялық міндетті орындау үшін түрлі флоттардан кемелерді біріктіріп, жеке топ құруға болады.

Қызметкерлер

Көптеген әскери-теңіз салаларында әйелдерге қызмет етуге рұқсат болғанымен, АҚШ Әскери-теңіз күштері 2010 жылдың сәуір айында тыйымды алып тастағанға дейін әйел теңізшілерге АҚШ су асты кемелерінде қызмет етуге рұқсат етілмеген. АҚШ Әскери-теңіз күштері тарихи тұрғыдан келтірген басты себептер – ұзақ мерзімді кезекшіліктер және дерлік жеке өмірге орын қалдырмайтын тығыз жағдайлар. Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінде де ұқсас шектеулер болған. Австралия, Канада, Норвегия және Испания бұрын әйел теңізшілерге су асты кемелерінде қызмет етуге мүмкіндік берген.

Теңіз жаяу әскері

Теңіз жаяу әскері, көбінесе теңізшілер деп аталады, мемлекеттің теңіз күштерінің құрамына кіретін және құрлықта да, теңізде де, соның ішінде десанттық операцияларды, сондай-ақ басқа да теңіздік міндеттерді орындайтын жаяу әскердің бір түрі. Олар теңіз операцияларынан бөлек, құрлықтағы соғыс жүргізу сияқты басқа да тапсырмаларды орындайды. Рим империясы кезінде теңіз күштеріне теңіздегі шабуылдар үшін теңіз легионерлері кірген. Бұл әскерлер негізінен құрлықтағы соғысқа дайындалған, сондықтан кеме басқаруда білікті болу қажеттілігі болмады. Кейінірек, желкенді кемелер дәуірінде теңізшілердің бір бөлігі ұқсас рөл атқарды, олар кемеге түсетін сарбаздар болып, бордтағы шайқастарда, мергендер ретінде немесе жағалау бойындағы шабуылдарда қолданылды. Испанияның теңіз жаяу әскері 1537 жылы құрылған, осылайша ол әлемдегі ең көне теңіз жаяу әскері болып табылады. Ұлыбританияның Корольдік теңіз жаяу әскері кемедегі күш ретінде жұмыс істейді, сонымен қатар командалық және десанттық операциялар мен тактикада арнайы дайындықтан өтеді, кейде Корольдік теңіз флотының қалған бөлігінен бөлек миссияларды орындайды. Корольдік теңіз жаяу әскерінің өздерінің арнайы күштері де бар. Көптеген елдерде теңіз жаяу әскері теңіз флотының негізгі бөлігі болып табылады, бірақ француздық Troupes de marine сияқты, француз армиясының құрамына кіретін жағдайлар да бар. АҚШ Теңіз жаяу әскері – АҚШ Теңіз күштері департаментінің құрамындағы жеке қарулы күш, өзінің жеке басшылық құрылымымен.

Әскери-теңіз авиациясы

Әскери-теңіз авиациясы – әскери-теңіз күштерінің әскери әуе күшін пайдалануы, ол әуе кемелеріндегі ұшақтар арқылы немесе құрлықтағы базалардан жүзеге асырылады. Бірінші дүниежүзілік соғыста бірнеше әскери-теңіз күштері негізінен барлау мақсатында гидроұшақтар мен ұшатын қайықтарды қолданды. Екінші дүниежүзілік соғысқа қарай, әуе кемелері әскери-теңіз және құрлықтағы нысандарға шабуыл жасай алатын бомбалаушы ұшақтарды, сондай-ақ қорғану үшін истребительдерді тасымалдай алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері, кіші кемелерге, мысалы, суастына қарсы күрес және көлік сияқты міндеттерде вертолеттер орналастырылып келеді. Кейбір әскери-теңіз күштері теңіздік патрульдеу және оқу сияқты міндеттерде құрлықтағы ұшақтарды да пайдаланған. Әскери-теңіз авиациясы негізінен теңізде әскери-теңіз міндеттерін орындайды. Дегенмен, олар басқа да түрлі міндеттерде қолданылады.