Кіріспе

1936 жылғы "Әкімшілік билік (сыртқы қатынастар) туралы" заң (No. 58 of 1936) – Оирехтас (Ирландия парламенті) қабылдаған акті. 1936 жылдың 12 желтоқсанында қол қойылған бұл заң, Эдуард VIII-нің тақтан бас тарту дағдарысынан кейін асық-асық қабылданған екі заңның бірі болып, монархтың рөлін күрт азайтуға бағытталған. Ол кейде "Сыртқы қатынастар туралы заң" деп те аталады.

Заңның негіздері мен ережелері

Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына сәйкес, Ирландия еркін мемлекетінің атқарушы билігі Корольге тиесілі деп жарияланды және оны Корольдің өкілі ретінде генерал-губернатор жүзеге асыруға құқылы болды. Бірақ 1932 жылғы Ирландиядағы жалпы сайлауда Эмон де Валера және конституциядағы монархиялық элементтерге қарсы болған басқа да республикашылдар басқарған Фианна Файл жеңіске жетті. Олардың бағдарламасының бір бөлігі Ирландия саяси өмірінде монархтың рөлін және көрінуін азайтуға бағытталған еді. 1936 жылдың 10 желтоқсанында Король Эдуард VIII бас тарту туралы құжатқа қол қойғаннан кейін, Ирландия еркін мемлекетінің Оирехтас Конституцияны (№27) 1936 жылғы түзету заңын қабылдады, ол генерал-губернатор лауазымын жойды. Осыдан кейін Ирландия еркін мемлекетінің Атқарушы кеңесінің ішкі мәселелердегі өкілеттіктері Корольдің атынан емес, жүзеге асырылатын болды. Осылайша, ішкі басқару үшін Корольдік билік жойылды, бірақ түзетудің 51-бабы Атқарушы кеңеске сыртқы қатынастар мақсатында «Коммунельстің басқа ұлттары осындай мақсаттар үшін конституциялық орган ретінде пайдаланатын кез келген органмен» пайдалануға рұқсат берді. Бұл ережелерді іске асыру үшін келесі күні 1936 жылғы «Атқарушы билік (сыртқы қатынастар) туралы» заң қабылданды. Онда Ирландия еркін мемлекетінің басқа елдердегі дипломатиялық және консулдық өкілдерінің тағайындалуы және Ирландия еркін мемлекетінің халықаралық келісімдері Атқарушы кеңестің кеңесімен әрекет ететін Король жасауы тиіс деп қарастырылды (1–2-тармақтар). Осылайша, заң сыртқы қатынастар саласында Корольдік биліктің шектеулі деңгейде сақталуын қамтамасыз етті. Атап айтқанда, заңның 3(1)-тармағында былай делінген:

«Егер Saorstát Éireann [яғни Ирландия еркін мемлекеті] Австралия, Канада, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка [яғни сол кездегі Ұлттар Достастығына кіретін иеліктер] сияқты халықтармен байланыста болса және егер осы халықтардың ынтымақтастығының символы ретінде таныған Король осы халықтардың әрқайсысының атынан (олардың тиісті үкіметтерінің кеңесі бойынша) дипломатиялық және консулдық өкілдерді тағайындау және халықаралық келісімдерді жасау мақсатында әрекет етуді жалғастырса, онда осылайша танылған Король және осымен уәкілетті, Атқарушы кеңес кеңес берген кезде Saorstát Éireann атынан сондай мақсаттарда әрекет ете алады». Осылайша, Ирландия еркін мемлекеті Британдық Ұлттар Достастығының мүшелерімен байланысты болғанша және Ұлттар Достастығының мүшелері Корольді олардың ерекше қарым-қатынасының символы ретінде мойындағанша және Король олардың атынан сыртқы істер саласында әрекет еткенше, Король Ирландия еркін мемлекетінің сыртқы қатынастарында әрекет етуді жалғастырады. Бұл ереженің мағынасы айтарлықтай белгісіздік тудырды. Заң сонымен қатар Эдуард VIII-нің бас тарту туралы құжатын Ирландия заңдары үшін күшіне енгізді (3(2)-тармақ). Заңның мәтініне сәйкес, Эдуард VIII-нің орнынан бас тартуы, шын мәнінде, Ұлыбританияда және көптеген басқа доминиондарда күшіне енген күнге дейін бір күнге шегерілді.

1937 жылғы атқарушы өкілеттіктер (саяси мәнге ие ережелер) туралы заң

Өкінішке орай, 1936 жылғы заңның жылдам қабылдануы салдарынан, заңгерлер Ирландия заңдық иерархиясының ең жоғары деңгейіне қатысты маңызды құқықтық мәселелерді назардан тыс қалдырды. 1937 жылдың мамыр айында бұл мәселелер 1937 жылғы «Атқару билігінің (салдарлы ережелер) туралы» заңымен реттелді. 1936 жылғы заң генерал-губернаторлықты толық жойылмағандықтан, бұл заң Ирландияның Бас судьясы Тимоти Салливанның бұрынғыда заңсыз деп есептелген тағайындалуын заңдастыруды қажет етті. Салливан өз кезегінде үш Жоғарғы сот судьясын күмәнді түрде тағайындаған. Соңғы кезде Патрик Линчтің Ирландияның Бас прокуроры лауазымына тағайындалуы және тіпті кетіп бара жатқан генерал-губернатордың зейнетақысын да заңдастыру қажет болды.

Жою

1936 жылғы Атқарушы билік (сыртқы қатынастар) туралы заң 1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заңмен жойылды, ол 1949 жылғы 18 сәуірде күшіне енді. Жаңа заң корольге тиесілі болған өкілеттіктерді Ирландия Президентіне берді.