Кіріспе
Саяси тұжырым ретінде шешім қабылдау немесе рұқсат беруге заңды билік. Билік көбінесе басқа адамдарға қатысты жеке тұлғаның немесе топтың заңды билігі ретінде түсініледі. Азаматтық мемлекетте билікті заң шығару, атқару және сот салалары жүзеге асырады. Билік термині социологиядан саясаттануға дейінгі түрлі ғылыми салаларда көптеген нюанстар мен айырмашылықтарға ие. Үкіметтік басқаруды жүзеге асыруда билік және күш терминдерінің мағынасы толық сәйкес келмейді. Билік термині билікті жүзеге асыру құқығын берумен және оны негіздеумен байланысты саяси заңдылықты білдіреді; ал күш термині – мойынсұну немесе бағыну арқылы уәкілеттік мақсатқа қол жеткізу қабілетін білдіреді. Осылайша, билік – шешімдер қабылдау және мұндай заңды шешімдерді қабылдауға және олардың орындалуын бұйыруға заңдылық.
authority as a political concept
Authority is commonly understood as the legitimate power of a person or group over other people. In a civil state, authority is practiced by the legislative, executive, and judicial branches of government. The term authority has many nuances and distinctions within various academic fields ranging from sociology to political science. In the exercise of governance, the terms authority and power are inaccurate synonyms. The term authority identifies the political legitimacy, which grants and justifies the ruler's right to exercise the power of government; and the term power identifies the ability to accomplish an authorized goal, either by compliance or by obedience; hence, authority is the power to make decisions and the legitimacy to make such legal decisions and order their execution.
Тарих
Биліктің ежелгі түсініктері Рим дәуіріне дейін жетеді және кейіннен католик (томистік) ой-пікірлерінен, сондай-ақ басқа да дәстүрлі түсініктерден нәр алады. Көбірек заманауи тұрғыдан алғанда, биліктің түрлеріне ауыспалы билік (мысалы, Камбоджада көрініс тапқандай), халық билігі нысанындағы мемлекеттік билік және әкімшілік тұрғысынан бюрократиялық немесе басқарушылық тәсілдер жатады. Бюрократиялық басқару тұрғысынан қарағанда, Джордж А. Крауз ескерткендей, атқарушы биліктің мемлекеттік агенттерінің бір кемшілігі – олар сайланған өкілдерге қарағанда халық қалауына жақын емес. Билік туралы талаптар ұлттық немесе жеке егемендікке дейін кеңейе алады, ол заңды деп танылған саяси билікке жасалған кең немесе уақытша талап ретінде түсініледі. Биліктің саяси мағынадағы тарихи қолданылуының мысалы – Женева қала-мемлекетінің құрылуы. Ал білім беру саласындағы билік тақырыбына арналған тәжірибелік зерттемелердің қатарында Жан-Жак Руссоның «Эмиль, немесе Білім беру туралы» еңбегі бар. Дэвид Лейтин анықтағандай, билік – саяси теорияның, ғылымының және зерттеулерінің ауқымын және рөлін анықтау үшін анықталуға тиіс маңызды ұғым. Биліктің толыққанды түсінігінің маңыздылығы саяси, азаматтық және/немесе діни институттардың немесе өкілдерінің негізін қалау мен қалыптасуын қамтиды. Алайда, соңғы жылдары саяси контексте билікке күмән туғызылып, оның дұрыстығына шақтасулар көбейді.
Саяси философия
Саяси билік туралы пікірталасқа бірнеше үлес қосылды. Ханна Арендт, Карл Йоахим Фридрих, Томас Гоббс, Александр Кожев және Карл Шмит сияқты философтар осы тақырыптағы ең ықпалды еңбектердің авторы болды. Еуропалық саяси философияда саяси биліктің құзыреті, егемендіктің орналасуы, бостандық пен билік тұжырымдарының арасалмақтылығы және саяси міндеттемелердің талаптары Платон мен Аристотельден бері маңызды мәселелер болып келді. Көптеген демократиялық қоғамдар үкіметтік биліктің заңды шегін үнемі талқылайды. Мысалы, АҚШ-та елді құрған аталар қалыптастырған саяси жүйе халыққа мүмкіндігінше көп еркіндік беруге тиіс деген кең тараған сенім бар; сол себепті үкімет өзінің билігін осы шектеуге сәйкес ұстауы керек, бұл – шектеулі үкімет деп аталады. Саяси анархизм – саяси биліктің заңдылығын және кез келген мемлекеттік билікке немесе ұлттық мемлекеттің тәуелсіздігіне бағынуды жоққа шығаратын философия.
Ұлыбритания және Комонвелл мемлекеттері
Британдық контекстегі саяси биліктің бастауын Шотландияның Джеймс VI және I патшасына дейін табуға болады, ол «Базиликон Дорон» және «Еркін монархиялардың нағыз заңы: немесе, еркін патша мен оның табиғи поддандылары арасындағы өзара міндеттер» деген екі саяси трактат жазды. Бұл еңбектерде патшалардың құдайдан берілген құқығы тұжырымы қолдауға алынды – бұл теологиялық концепция көптеген діндерде кездеседі, бірақ осы жағдайда христиандыққа негізделген және апостолдық мұрагерлік арқылы осы құқықтың тамырларын анықтайды. Ұлыбритания мен Ұлттар Достастығы елдеріндегі егеменді патшалар мен патшайымдар сот, заң шығару және атқару биліктерінің негізі саналады.
Америка Құрама Штаттары
Саяси билікті түсіну және саяси билікті жүзеге асыру американдық контексте Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкелерінің еңбектеріне, соның ішінде Джеймс Мэдисон, Александр Гамильтон және АҚШ-тың бірінші бас судьясы Джон Джейдің «The Federalist Papers» еңбегінде келтірген аргументтеріне, сондай-ақ АҚШ-тың 16-шы президенті Авраам Линкольннің кейінгі сөздеріне қадам басады. Линкольн 1856 жылы: «Біздің үкіметтің негізі – қоғамдық пікір», – деді. 1854 жылы Иллинойс штатының Пеория қаласындағы сөйлеген сөзінде Линкольн «әр адам өзіне ғана тиесілі нәрсені қалағанындай істеуі керек» деген пікірді қолдады, бұл принцип «әділеттілік сезімінің негізінде» жатыр.