Кіріспе

1989 жылғы британдық тарихи драма фильмі

«Генри V» – 1989 жылғы британдық тарихи драма фильмі, сценарийін Кеннет Бранаг жазып, режиссерлік дебютін жасаған, Уильям Шекспирдің осы аттас тарихи пьесасы негізінде түсірілген. Басты рөлде – Англия королі Генри V рөліндегі Бранаг, ал Пол Скофилд, Дерек Джейкоби, Иан Холм, Брайан Блессид, Эмма Томпсон, Алек МакКоуэн, Джуди Денч, Робби Колтрейн және Кристиан Бейл қосалқы рөлдерде ойнаған. «Генри V» фильмге сыншылардың жоғары бағасы берілді және Шекспирдің ең жақсы экрандағы бейімделулерінің бірі саналады. Көптеген марапаттардың ішінде фильм 62-ші «Оскар» сыйлығына үш номинация алды, оның екеуі Бранагқа (Үздік режиссер және Үздік актер) берілді. «Генри V» Филис Далтон үшін «Үздік костюм дизайны» номинациясында жеңіске жетті.

Сюжет

Фильм Хормен басталады, бұл жағдайда заманауи киім киген адам пьесаның мәнін ашады. Ол бос киностудияда серуендеп, монологын басты оқиғаның басталуы үшін есіктерді ашумен аяқтайды. Хор фильм бойында бірнеше рет қайта оралады, оның сөздері оқиғаны түсіндіруге және дамытуға көмектеседі. Келесі актілерге бөліну түпнұсқа пьесаға, фильмге емес, сәйкес келеді.

1-ші акті

15 ғасырдың басында Англияда Ели епискобы мен Кентербери архиепискобы жас патша Генрих V-ті шіркеу мүлкін тәркілеу туралы жарлық қабылдаудан алдау үшін сыбырласып, Францияға шабуыл жасауға көндіруге келіседі. Кентербери тақ бөлмесіне келіп, король кеңесшілеріне Генрихтің Франция тағына заңды мұрагер екенін түсіндіреді, себебі Францияның саликалық заңы оның таққа талабын әділетсіз түрде жоққа шығарады және оны ескермеу керек. Эксетер мен Вестморлендтің қолдауымен дін қызметкерлері Генрихті француз тәжін талабына бас тартса Францияға соғыс жариялауға көндіреді. Генрих дофин өкілі Монджойды шақыртады. Дофин құлықпен жауап береді, ол теннис доптары салынған сандық түрінде келеді. Сандықты ашқан Эксетер ашуға мініп, бірақ Генрих бастапқыда бұл әрекетке сабырлылықпен қарайды. Ол Францияға шабуыл жасауға бейілді екенін айтады, елшіні қайтарады және жорық жоспарлауға кіріседі. Джон Фальстафф мырзайым Квиклидің қонақ үйінде ауырып жатыр. Оның достары Бардольф, Ескі Пистоль және капрал Ным Генрих патша болғанға дейін бірге өткізген жақсы уақыттарын еске алады және олардың бәрін жамандап айтады.

2-ші акті

Генрих үш жоғары дәрежелі сатқынды өздеріне өлім жазасын тағайындауға алаялықпен итермелейді. Ол көшеде мас күйде оны қорлаған адамның ісі бойынша кеңес сұрайды. Олар осы еңбекке төмен қараған қылмыскерге кешірім көрсетпеуді ұсынғанда, Генрих олардың өздерінің опасыздықтарын білетінін ашады. Олар қанжарларын тартады, бірақ Генрихтің адал ақсүйектері оларды жылдам басып тастайды. Эксетер оларды мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін тұтқынға алады, ал Генрих Англия арнасын кесіп өтер алдында оларды өлімге кеседі деп бұйырады. Фальстафф қайтыс болады, Бардольф, Пистоль, Ним және Фальстаффтың жас қызметшісі Робин Францияға аттанады. Темірқасықта Франция королі Карл VI және оның ақсүйектері Генрих патшаның қаулыларын талқылайды. Дофин (қасаң және батыл емес болып бейнеленген) Генрихтен қорқа қоймайтынын мәлімдейді, бірақ Карл мен Францияның констеблі Генрихтің соғыс шеберлері болған ата-бабалары мен бұрынғы ағылшын шапқыншылықтарынан алаңдайды. Эксетер толық қару-жарақпен келеді. Ол Генрихтің француз тәжін талап ететінін және қажет болса күшпен алуға дайын екенін хабарлайды, сондай-ақ Дофинге құлықты сөздер жеткізеді. Король Карл Эксетерге ертең жауап беретінін айтады.

3-ші акт

Генрих патша әскерінің рухын көтеру үшін сөз сөйлейді және Харфлер қаласына шабуыл жасайды. Дельфин қаланы уақытында құтқара алмағандықтан, губернатор Генрихтың Харфлер халқына ешқандай зиян келтірмейтініне уәде берген соң капитуляциялайды. Генрих Эксетерге қаланың бекіністерін жөндеуді бұйырады. Бұрынғы келісім бойынша Генрих патшаға күйеуге берілуге тиіс француз ханшайымы Кэтрин өзінің қызметшісі Алисадан ағылшын тілінің негіздерін үйренуін сұрайды. Оған ағылшын тілінде дұрыс айту өте қиын, бірақ ол оны меңгеруге бекінеді. Ұнсыз сәтте Кэтрин әкесі мен оның сарайындағыларды бақылап, олардың қатты алаңдағанын көреді. Карл патша, ақыры, өзінің ақсүйектеріне Генрих әскерімен шайқасып, олардың ілгерілеуін тоқтатып, Генрихті тұтқынға алуға бұйрық береді. Ағылшын әскері нашар ауа райы мен аурулармен күресе жете Кале қаласына қарай жол тартады. Бардольф шіркеуді тонағаны үшін дарға асылады. Француз жаршысы Монжой келіп, Генрихтен өмірі үшін құн төлеуді талап етеді, әйтпесе өзі мен бүкіл әскерін қауіпке тікелей ұшыратады. Генрих бас тартады, тіпті оның азайған және ауру әскерінің француз шабуылына тойтарыс беруге жеткілікті екенін жауап береді.

4-ші акт

Агинкур шайқасының (1415 ж.) алдындағы түнде, француз лагерінде француз аристократиясы таңертеңгіні асыға күтеді, және Дофиннің басқа дворяндар арасында беделсіз екені анық көрінеді. Англияның тыныш әрі салмақты лагерінде Генрих ағалары Глостер мен Бедфордпен, сондай-ақ сэр Томас Эрпингэммен қысқа кеңес өткізген соң, әскерлерінің жағдайын тексеруге шешім қабылдап, лагерінде жасырын жүреді. Ол Пистолмен кездеседі, бірақ ол оны тани алмайды. Біраз уақыттан соң, ол Бейтс пен Уильямс сияқты сарбаздардың кішкентай тобымен кездеседі, олармен болашақтағы қазаларға өзінің кінәсін талқылайды. Генрих пен Уильямс арасында төбелес туалады, және егер аман қалса, ертең дуэльге келіседі. Уильямс пен оның серіктері патшаны жалғыз қалдырғаннан кейін, Генрих өзінің ауыр жүгі туралы монолог айтады және Құдайдан көмек сұрап дұға етеді. Ертесіне таңда ағылшын армиясы француз армиясынан бес есе кем болады. Генрих Сент-Криспин күнінде жасаған сөзімен әскерін рухтандырады және Монджой Дофиннің құнырау ұсынысын қайта білдіргенде ашуланып жауап береді. Шабуыл француз атты әскерінің шабуылымен басталады, бірақ ағылшын садақтары мен қарсы шабуылдары қарсыластың көп бөлігін олардың қатарларына жетпей-ақ қырып тастайды. Францияның констеблі қаза тапқанда, қорқынышқа ұшыраған француз басшылары шайқастың ұтылғанын түсінеді және әрекетсіздікке түседі. Олардың кейбіреулері жаудың желісіне өтеді және шайқасты өзгерту мүмкін болмағандықтан, рыцарлық кодексін бұзып, жас және қорғанышсыз ағылшын пажларын (соның ішінде Робинды) өлтіріп, ағылшын шатырларын өртейді. Генрих пен оның офицері Флюлен қырғынды көреді және Монджой француздардың капитуляциясын хабарлағанда, олар әлі де зор қорқынышқа ұшырайды. Генрих Уильямстың қолғапын қайтарады, бұл жолы жасырынбастан, және Уильямс түнде дауласқан адамның Генрих патшаның өзі екенін білгенде таңғалады. Акт төрт минуттық камера жылжуымен аяқталады, Non nobis әні орындалады және өлгендер мен жараланғандар шайқас алаңынан шығарылады. Генрих Робинды өзі көтеріп әкетеді.

5-ші акт

Ақырында Генрихтің Англия және Франция патшасы болып тағайындалуы үшін келіссөздер жүргізіледі. Француз және ағылшын корольдік делегациялары Троя шарты бойынша келіссөздер жүргізіп жатқанда, тараптар қысқа үзіліс жасайды, сол кезде Генрих Кэтринмен (Кейтпен) жеке сөйлеседі. Ол Кейтке француз ханшайымына үйлену арқылы Франция халқына құрмет көрсеткенін, сондай-ақ оған деген махаббатын білдіреді. Делегация қайта оралады, ал Генрих екі корольдіктің бірігуімен ұзақ бейбітшілік дәуірінің басталатынын жариялайды. Фильм Хордың фильмдегі оқиғалардан кейінгі тарихты баяндауымен аяқталады, оның шешімі Генрих VI француз тағынан айырылуымен бітеді.

Сценарий

Пьесаның мәтіні көп өңделген. Бұған қоса, Бранаг Генрих IV, 1-бөлім және 2-бөлімнен алынған үзінділерді пайдаланып, флэшбектер енгізді, онда Генрих Шекспирдің "Генрих V" пьесасында көрінбейтін Фальстафпен қарым-қатынас жасайды – ол 2-ші актінің 1-ші көрінісінде ауыр сырқатқа шалдыққан, ал 2-ші актінің 3-ші көрінісінде қайтыс болған деп хабарланады. Сценаларда Генрихтің Фальстафты жамандауының қысқаша мазмұны берілген, негізінен Генрих IV, 1-бөлімнің 2-ші актісінің 4-ші көрінісінен алынған сөздермен, сондай-ақ Генрихтің 2-бөлімде Фальстафты толығымен бас тартуының маңызды сөзі: "Мен сені танымаймын, қарт кісі". Фильм Фальстафтың "Егер патша болсаң, ұрыны іліп қойма" деген сөзін де қолданады, бірақ оны Бардольфқа айтқызады, Генрихтің кейін Бардольфты өлімге кесуінің трагедиясын күшейту үшін.

Түсірілім

"Генрих V" фильмі шамамен 9 миллион долларлық бюджетпен жасалған. Фильмді Брюс Шарман, Британдық телерадиокорпорациясы және Брананың Renaissance Films компаниясы бірлесіп өндірді. Басты түсірілім 1988 жылдың 31 қазанында басталды және сол жылдың 19 желтоқсанында аяқталды. Өндірістің 60 пайызы Шеппертон студиясының түсірілім алаңдарында, ал көптеген шайқас сахналары Шеппертон кешеніне жақын далаларда түсірілді.

Стиль

Брананың фильмі жиі Лоренс Оливье режиссерлік еткен және басты рөлді сомдаған 1944 жылғы фильммен салыстырылады. Брананың фильмінің визуальдық стилі Оливьеге қарағанда көбірек реалистік және шикі. Мысалы, оның фильмі Оливье қолданған стильді декорациялардан аулақ, ал Оливье Агинкур шайқасын күнге шағылысқан далада көрсеткен, Брананың фильмінде ол жаңбырға малған лай мен қанға толы жерде өтеді. Комик кейіпкерлерге қатысты көрінестердің барлығы Оливье сахналағандай, ашық, комедиялық емес, драмалық түрде қойылды, себебі Брана қазіргі көрермендер осы көріністердегі юморды байқамайды деп ойлады. Бір тарихи қателік бар: Франция королі Карл VI-ны 67 жастағы Пол Скофилд сомдады, бұл, әлдебір себеппен, корольдің жиырма жылдан бері күресіп жатқан психикалық ауруының әсерін күшейту үшін жасалған болуы мүмкін, бірақ Карл VI Агинкур шайқасы кезінде 46 жаста болған. Оливьенің фильмінде де Карл VI рөлін сомдауға жасы үлкен актер (66 жастағы Харкорт Уильямс) тартылды. Хордың монологтарының мәтіні бірдей сақталған, бірақ олардың орны пьесаның киноға бейімделуіне сәйкес өзгертілді. Басқа актерлер Генрих V заманына сай киім киген, ал хор 20-ғасырдың қазіргі заманғы киіммен сомдалды. Алғашқы монолог, бастапқыда театр сахнасындағы шектеулерді ескере отырып, тарихи көріністерді көрсету үшін жазылған, аяқталмаған декорациялары бар бос киностудияда орындалады. Қалған хор монологтары тиісті оқиғалар өтетін жерлерде оқылады. Барлық жағдайда хор тікелей камераға қарап, көрермендерге сөйлейді.

Үй медиасы

CBS/Fox Video 1990 жылы панорамалық және сканерленген VHS нұсқасын, ал 1991 жылы кең экранды LaserDisc нұсқасын шығарды. MGM Home Entertainment кейін Генри V фильмін 18 шілде 2000 жылы DVD форматында шығарды, сонымен қатар түпнұсқалық кинотеатрлық көрсетілімнің кең экранды форматын сақтап қалды. Фильм 27 қаңтар 2015 жылы Shout! Factory компаниясымен Blu-ray форматында жарық көрді.

Сыни жауап

Генрих V Брананың Оскар сыйлығына ұсынылған актерлік жұмысы мен режиссерлігі, Шекспир тілінің түсінікті болуы және Патрик Дойлдің музыкасы үшін кеңінен мақтауға ие болды. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 41 сын бойынша 98% мақұлдау көрсеткіші тіркелді, ал орташа бағасы 8.2/10 құрады. Сайттың сыншыларының пікірінше: "Кеннет Брананың Шекспирді ең толыққанды бейімдеген туындысы – Генрих V, ол энергияға толы, құштарлықпен ойналған және керемет актерлік шеберлігімен көзге түсетін фильм". Metacritic сайтында 17 сынға негізделген бағасы 100-ден 83 баллды көрсетіп, "жалпыға танымал" деген баға алды. Генрих V Rotten Tomatoes сайтының "Ең ұлы Шекспир фильмдері" тізімінде де бірінші орынды иеленді, Акира Куросаваның "Ран" (1985) және Брананың өзінің "Гамлет" (1996) фильмдерін екінші және үшінші орындарға ықпал етті. Чикаго Сан Таймс газетінен Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыздың үш жарымсын берді, Брананың актерлік шеберлігін жоғары бағалап былай деп жазды: "Әдебиетте Генридің әскерлеріне арнаған сөзінен артық қаруға шақыру жоқ, ол Сент-Дей күнінде аяқталып, лирикалық «Біз азбыз, біз бақытты азбыз, біз бауырлар тобымыз» деген сөздермен аяқталады. Бұл сөзді жеткізуде сәтті болу – Генрих V рөлін қоғам алдында орындауға батыл жететін әркім үшін қиын сынақ. Кеннет Бранаг Генрих рөлінде Агинкур шайқасының таңында тұрып, осы атақты сөздерді айтқанда, мен оларды бұрын көп естіген болсам да, эмоциялық қозғалған сезімге бөлендім. Міне, ұлы шекспирлік актердің бір сынағы: таныс нәрсені алып, жаңаша түсіндіру". Variety журналы да фильмге жағымды баға берді, Генрих V фильмін "Ұлыбританияның ең талантты актерлерінің керемет ойынын ұсынатын, қозғаушы, шынайы және қызықты туынды" деп сипаттады.

Кассалық жинақ

Фильм АҚШ-та 10 миллион доллардан астам қаржы жинады және ең кең таралған кезде 134 АҚШ кинотеатрында көрсетілді.