Кіріспе

Кендзюцу және жалпы жекпе-жек өнері туралы мәтін. «Бес сақина кітабы» (五輪書) – жапондық семсерші Миямото Мусаситің шамамен 1645 жылы жазған кендзюцу және жалпы жекпе-жек өнері туралы еңбегі. Оның көптеген аудармалары жасалған, және ол Шығыс Азияда және бүкіл әлемде кең танылды. Мысалы, кейбір шетелдік бизнес-лидерлер оның қақтығыстарды талқылауын өз жұмысына қатысты деп есептейді. Қазіргі Hyōhō Niten Ichi ryū мектебі оны техника мен философияның нұсқаулығы ретінде пайдаланады. Мусаши кітаптың бойымен «әуесқойлық жоқ» деген тақырыпты қалыптастырады. Мысалы, ол техникалық әсемдеулердің артық екенін бірнеше рет айтады, және мұндай мәселелерге алаңдауды, қарсыласты жеңудің жалғыз тәсілі – техника екен деген қағидатпен салыстырады. Сондай-ақ, ол кітаптағы түсініктер кез келген масштабтағы – жеке дуэль болсын немесе ірі шайқас болсын – кездесетін ұрыс үшін маңызды екенін үнемі атап көрсетеді. Қағидалар туралы айтылғаннан кейін, оларды жай ғана оқып үйренуге тырысудың орнына, тәжірибе арқылы «жақсылап зерттеуге» шақырылады. Мусаши екі қылышпен фехтованиенің стилін (нитодзюцу) сипаттайды және жақтаушылық етеді: яғни катана мен вакидзишиді бірдей ұстау, дәстүрлі түрде катананы екі қолмен ұстаудан өзгеше. Дегенмен, ол екі қылышты қолдануды көптеген қарсыластармен күресу туралы бөлімде ғана нақты сипаттайды. Оның көптеген дуэльдері туралы әңгімелерде Мусашидің өзі екі қылышпен айқасқандары туралы сирек кездеседі, бірақ олар көбінесе ауызша берілгендіктен, бұл әңгімелердің мәліметтері дәл болмауы мүмкін. Мусаши кітапта әрбір адамның екі қолға ұзын қылыш ұстап жаттығу керектігін айтады, осылайша денесін дамытып, екі қылышты бір уақытта қолдану қабілетін жақсартады.

Бес кітап

Го-Рин-но-шо – Мұсаши шәкірттеріне өз додзёсында үйреткен ілім. Идеялар басқа көздерден алынғанмен, мәтін негізінен түпнұсқа болып табылады. Бес «кітап» Буддизм, Шинто және басқа да Шығыс діндеріндегідей, өмірдегі әртүрлі физикалық элементтер сияқты, шайқастың да әртүрлі элементтері бар екенін көрсетеді. Төмендегі бес кітап – Мұсашидің осы элементтермен сипатталған нақты әдістерін немесе техникаларын түсіндіруі. Ичи мектебі термині «Нитен Но Ичи Рю» немесе «Ни Тен Ичи Рю» дегенді білдіреді, бұл сөзбе-сөз «Екі аспан, бір мектеп» деп аударылады. Басқа аудармалары: «Екі қылыш, бір рух» және «Екі қылыш, бір жан». «Екі қылыш, бір айдаһар» деген аударманың канжи сөзінің қате түсіндірілгені саналады. Жер кітабы кіріспе қызметін атқарады және жекпе-жек өнерін, басшылықты және үй салу сияқты жаттығуды метафоралық тұрғыдан талқылайды. Су кітабында Мұсашидің стилі, Ни тен ичи-рю немесе «Екі аспан, бір стиль» сипатталған. Онда кейбір негізгі техникалар мен қағидалар келтірілген. От кітабы шайқастың қызығын және уақыттың түрлері сияқты мәселелерді талқылайды. Жел кітабы – сөз ойыны сияқты, себебі «жел» деген жапон сөзі «стильді» (мысалы, жекпе-жек өнеріндегі стильді) де білдіре алады. Мұнда Мұсаши заманауи қылышпен күресу мектептерінің кемшіліктері туралы пікір білдіреді. Бос кеңістік кітабы қысқаша эпилог болып табылады, онда Мұсашидің (вероятно) Дзен философиясының ықпалымен сана және дұрыс ойлау туралы ойлары эзотерикалық тұрғыдан сипатталған.

Су кітабы

Су кітабы стратегия, руханилық және философиямен айналысады. Судың өмірге қатысты мәні – икемділік. Су өз табиғи икемділігін көрсетеді, себебі ол өзін қоршаған шекараларға бейімделіп, ең тиімді және өнімді жолды іздейді. Сол сияқты, адам да жаңа мәліметтермен танысқанда, өз жағдайына сәйкес пәндер, әдістер және мүмкіндіктер арасында оңай ауысу үшін өзгеруге қабілетті болуы керек. Адам өмірдің көптеген қырларын меңгеріп, оған тепе-теңдік пен икемділікке ие болуға мүмкіндік беруі керек. Мусаши стратегиядағы рухани күй туралы жазғанда, ол шайқас ортасында немесе оны жоспарлағандағы мінез-құлқыңыз бен руханилығыңызды қамтиды. Буддист болғандықтан, руханилыққа қатысты бөлімде жазылған көптеген нәрселер тыныштық, сабыр және рухани тепе-теңдік принциптеріне қатысты: стратегияда рухани күйіңіз әдеттегіден ешқандай айырмашылығы болмауы керек. Күрес кезінде де, күнделікті өмірде де, сабырлы болғаныңызбен бірге, нық қадам басқан болуыңыз керек. Бұл тепе-теңдік – бір адамның ішіндегі инь мен ян сияқты екі күштің арақатынасы. Мусаши бір қаруды тым көп пайдалануды немесе оған әдеттенуді ұсынбайды, себебі бұл рухани күйіңізді жауыңызға ашып берумен тең. Оның пікірінше, толыққанды тепе-теңдікке ие рух – толыққанды тепе-теңдікке ие денемен үйлеседі, және екеуі де әлсіздік тудырмайды немесе оны жауға көрсетпейді. Мусашидің айтуынша, шайқас кезінде руханилық пен тепе-теңдікті пайдалану қажет. Кішкентай адамдар үлкендердің рухани күйін білгендіктен, бір-бірінің кемшіліктері мен айырмашылықтарын байқай алады. Бұл оңай көрінетін нәрсе, бірақ майданда жағдай өзгереді, себебі сол кезде адам қоршаған ортаға сәйкес рухани тепе-теңдігін реттеуді және басқалардың тепе-теңдігін сезінуді білуі керек. Рухыңыз тепе-тең болғандай, әр түрлі техникаларыңыз да толыққанды үйлесімді болуы керек. Тұрысқа келгенде, Мусаши әскердегі тепе-теңдік сияқты, тұрыстың стратегияның немесе шайқастың маңызды бөлігі екенін атап көрсетеді: Басты тік ұстаңыз, төмен қарамай, жоғары қарамай, бұрмаламай. Бұл Мусаши атап көрсеткендей, бір нәрсеге енудің бір бөлігі. Адамның көзқарасына қатысты, ол адамның көзін айқын қозғалтпай-ақ айналасындағы барлық нәрсені қабылдауға қабілетті болуы керек екенін айтады, бұл дағдыны жетілдіру үшін көп жаттығу қажет. Ол бұл стратегияның ең маңызды бөліктерінің бірі екенін, сондай-ақ жаудың техникасы сияқты жақын нәрселерді көруге қабілетті екенін атап өтеді. Ол сондай-ақ алыстағы нәрселерді, мысалы, жаудың немесе қосымша күштердің жақындауын байқауға арналған, себебі бұл шайқасқа дайындықтың белгісі. Содан кейін адам көргендеріне сәйкес әрекеттерін өзгерте алады.

Жел кітабы

Алдыңғы кітаптарда келтірілген ақпараттың көп бөлігі бүгінде де қолданылуы мүмкін, бірақ бұл кітап негізінен сол кездегі басқа стратегиялар туралы нақты мәліметтерге қатысты. Осы кітаптан алынатын маңызды сабақ – өзіңнің жолыңды түсіну үшін қарсыласыңның жолын мүмкіндігінше дәл түсіну керек. Мусаши атап көрсетеді, көптеген мектептерде құпия және көне стратегиялар болғанымен, көпшілігі басқа жекпе-жек өнерлерінен алынған. Олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары жағдайларға байланысты, мысалы, үй ішінде немесе сыртта болған айқастарға және мектеп стиліне бейімделу арқылы қалыптасқан. Ол өзінің бағалауы бір жақты болуы мүмкін екенін мойындайды, себебі оның қызығушылығын тек өзінің мектебі ғана қызықтырды, және ол өзінің туындысымен және жұмысымен салыстыруды көре алмайды. Дегенмен, ол осы баламалы техникаларды негізгі деңгейде түсінбесе, Ni Ten Ichi Ryu-ды үйрену мүмкін емес екенін мойындайды, мүмкін, басқа техникалардағы кемшіліктерді табу және оларды Ni Ten Ichi Ryu ішінде түзету қажеттілігінен туындаған. Мусаши Ичи мектебінің басқа стратегиялар мен мектептерден басты айырмашылығы – олар стратегияның "жалпылама" мағынасын үйретпейді. Қылышпен шегісуден де жоғары стратегия бар: «Әлемдегі кейбір стратегияшылар тек қылышпен шегісумен ғана айналысады және өз жаттығуларын ұзын қылыштың қимылымен және дене күйімен шектейді». Кітапта басқа мектептердің техникасы туралы көптеген мәліметтер келтірілген, ал мәтіннің көп бөлігі басқа мектептердің «Бес сақина» кітабында жазылған оның идеалдарына сәйкес келмейтін жолдарын тізімдейді, мысалы, қадамдар, көзқарас және қаруға тым көп сену немесе оған тым жақын болу.

Бос орын кітабы

Қысқа болғанымен, бос кітап адамзат білімі және басқа да нәрселердің философиялық мәнін түсіндіреді. Бұл кітапта «көрінбейтін нәрсе» туралы сөз болады. Бар нәрсені білу арқылы, жоқ нәрсені де білуге болады. Мусаши айтуынша, «Ешнәрсе кітабы» – Ни Тен Ичи Рю стратегиясының шынайы мағынасы. Ол адамдардың түсінуге немесе ұғынуға келмейтін нәрсені қабылдауды үйренуі керектігін баса айтуы себебінен бұл өте эзотерикалық сипатқа ие. Ол бұл Бос кеңістікте біз көріп, істейтін нәрселерді – жауынгердің жолын, жекпе-жек өнерін және Ни Тен Ичи Рю сияқты нәрселерді ұғынуға болатынын атап көрсетеді. Сонымен қатар, Бос кеңістікте біз істемейтін немесе көре алмайтын нәрселер (ол оларды Рух деп атайды) – біз саналы түрде қабылдайтын, бірақ физикалық байланысы жоқ ақпараттың бір бөлігі болып табылады. Мусаши діни руханият туралы айтып отыр ма, әлде өмір сүру және ойларды өңдеу жолын түсіндіріп жатыр ма деген пікірталас туындайды. Бос кеңістікте ізгілік бар, жамандық жоқ. Даналық бар, қағида бар, Жол бар, ал рух – ешнәрсе емес. Жоғарыда келтірілген цитатада Мусаши «жақсылық және жамандық жоқ» деп айтады. Бұл «жақсылықтың болуы және жамандықтың жойылуы» немесе «жақсылық пен жамандықтың мақсаты мен болмауы» дегенді білдіруі мүмкін, ал нақты мағынасы талқылауға ашық. Мусаши классикалық буддалық бес элемент теориясына сүйене отырып, бұл жағдайда Бос – Суньятаға (пали тілінде), кейде «Бос кеңістік» немесе «эфир» деп аударылатын нәрсеге сілтеме жасайды. Бос кеңістік сондай-ақ, өзіндік сезімінен (анатта), жақсылық пен жамандықтан, қалаудан және қаламаудан бос, және саториге, рухани оянуға бастайтын рухани күшке ие. Бос кеңістік және оның пайда болуына жағдай жасау – автордың көзқарасын қалыптастырған Дзен буддасының медитация практикасындағы кең таралған тақырып.

Анықтамалар және қосымша оқу

Миямото, Мусаси (1974). "Бес сақина кітабы", Виктор Харрис аударған. Лондон: Эллисон мен Бусби; Вудсток, Нью-Йорк: The Overlook Press. Токицу, Кенджи (2004). Миямото Мусаси: Оның өмірі мен еңбектері. Бостон: Шамбала баспасы. "Бес сақина кітабы" ағылшын тілінде көптеген рет жарияланды. Томас Клиридің аудармасы ең көп таралған және бірнеше рет қайта басылды. Уильям Скотт Уилсонның аудармасы жапондық классикалық қылыш өнерін меңгергендерге арналған. Д. Е. Тарвердің аудармасы коммерциялық көзқараспен мотивациялық кітап ретінде ұсынылады. Стивен Ф. Кауфман және Кенджи Токицу (2010) да аударма жасаған. Миямото Мусаси (аудармашы Томас Клири), "Бес сақина кітабы": Жапон қылыш жолы туралы классикалық мәтін, 2005, Бостон: Шамбала басылымдары. "Бес сақина кітабы": манга авторы Шон Майкл Уилсон және жапон суретшісі Чье Куцуваданың графикалық романы, 2012, Шамбала басылымы, Бостон, АҚШ. Бұл графикалық роман Уильям Скотт Уилсонның аудармалары негізінде жасалған.