Кіріспе
Тілдік құбылыс
Тіл білімінде қайталау – сөздің түбірін немесе сабағын (немесе оның бір бөлігін) тіпті бүкіл сөзді дәл немесе сәл өзгертіп қайталайтын морфологиялық процесс. Редупликацияның семантикасы туралы классикалық байқау Эдвард Сапирге тиесілі: «көбінесе, өзінен-өзі түсінікті символизммен, таралу, көптік, қайталану, әдеттегі іс-әрекет, көлемнің артуы, күштілік пен жалғасу сияқты ұғымдарды көрсету үшін қолданылады». Редупликация грамматикалық функцияларды білдіру үшін, мысалы, көптік, күшейту және т.б., сондай-ақ жаңа сөздер жасау үшін лексикалық тудыруда қолданылады. Ол көбінесе сөйлеушінің қалыпты сөйлеуден гөрі "көркемдік" немесе бейнелі әуенмен сөйлеген кезде қолданылады және көбінесе, бірақ міндетті емес, мағынасы бойынша бейнелі болады. Редупликация тілдер мен тілдер тобының кең ауқымында кездеседі, бірақ оның тілдік өнімділік деңгейі әртүрлі. Оның мысалдары кем дегенде шумер тілінде табылады, онда ол кейбір түс атауларын жасауда қолданылған, мысалы, babbar "ақ", kukku "қара". Редупликация – тіл білімі әдебиетінде осы құбылысқа берілген стандартты термин. Кейде қолданылатын басқа терминдерге клондау, екі еселеу, дубликация, қайталау және биологиялық таксономияда қолданылғанда таутоним жатады, мысалы, Bison bison.
Баланың тіл үйренуіндегі редупликативті бақылдауы
Туылғаннан кейін 25-50 апта аралығында, қалыпты дамып келе жатқан нәрестелер қайталанған немесе канондық бабылдау сатысынан өтеді (Старк 198, Оллер, 1980). Канондық бабылдау – бірдей немесе дерлік бірдей дауыссыз-дауысты комбинацияларын қайталаумен сипатталады, мысалы, нанана немесе идидиди. Бұл тіл дамуының бір кезеңі болып табылады, себебі нәрестелер өз дауыс аппаратын сынап көреді және ана тілінде қолданылатын дыбыстарға назар аударады. Канондық/қайталанған бабылдау сонымен бірге, жалпы ырғақты мінез-құлық, мысалы, ырғақты қол қимылдары мен ырғақты тебулер пайда болатын кезде де байқалады. Канондық бабылдау, бұрынғы буындық және дауыстық ойындардан құрылымдық жағынан азырақ болуымен ерекшеленеді.
Ағылшынша
Ағылшын тілінде редупликацияның бірнеше түрі бар, бейресми экспрессивтік сөздіктердегідей (төмендегі алғашқы төрт мысал) грамматикалық мағынасы бар формаларға (төмендегі соңғы екеуі) дейін. Кері қайтарылмайтын биномдық тіркестердегі аллитерация бөлімін де қараңыз, мысалы, флип-флоп, дрибс және дробс сияқты. Ұйқастырып қайталау: арти фарси, буги вуги, окей доки, оңай писи, ханки панки, хокус покус, хойти тойти, хоки поки, херди гурди, ити битси, наби панби, раггл таггл, рагг, разл дазл, супер дупер, тини вини, вилли нилли, вингдинг. Дәл қайталау: ак ак, ай ай, артқа артқа, бла бла, бу бу, бәле-ба, бүйір, бүйір, чу чу, чуу чуу, дик дик, ду ду, елу елу, гого, ха ха, жартысы мен жартысы, хонк хонк, үй үйлі, джуджу, клоп клоп, мама, муму, түн түн, жоқ жоқ, папа, пи пи, пом пом, пу пу, пут пут, со со, та та, бар, ту ту, ва ва, ви ви, йо йо. Көптеген ағылшын тілдерінде дәл қайталау сөздің күшін күшейту үшін қолданылады ("Ол қазірді қалайды"), бірақ Оңтүстік Африка ағылшын тілінде 'now now' сөзі 'жақын арада' дегенді білдіреді. Лексикалық қайталау: "Әрбір бала бір орындық алады." Үнді ағылшын тілі. Аблаут қайталаулары: Аблаут қайталауларында бірінші дауысты әдетте жоғары дауысты (әдетте ɪ, соққыда) және қайталанған дауысты төмен дауысты (әдетте æ, мысықта немесе ɒ, жоғарғы жақта) болады. Мысалдар: bric a brac, chit chat, clip clop, ding dong, flimflam, flip flop, hip hop, jibber jabber, kitty cat, knick knack, mishmash, пинг-понг, pitter patter, riffraff, sing song, slipslop, splish splash, tick tock, ticky tacky, tip top, whiff whaff, wibble wobble, wishy washy, zig zag. Үш бөлімді аблаут тізбектері сирек кездеседі, бірақ мыналар расталған: tic tac toe, bing bang boom, bish bash bosh, splish splash splosh және "Тіршілік, күлкі, сүй". Спайк Миллиганның "Нинг Нанг Нонг" өлеңі осындай үштіктердегі дауыстылардың ретін өзгерту арқылы комедиялық әсерге жетеді: Нонг Нанг Нинг бар / Ағаштар қайда барады Пинг! Shm қайталауын кез келген сөзбен қолдануға болады, мысалы, baby shmaby, cancer shmancer және fancy shmancy. Бұл процесс америкалық ағылшынның идиш тілінен шыққан ерекшелігі, ол Нью-Йорк қаласындағы американдық еврейлер арасында басталды, содан кейін Нью-Йорк диалектісі, содан кейін бүкіл елге тарады. Жоғарыда аталған түрлердің тек shm қайталауы ғана өнімді, яғни алғашқы үш мысал тұрақты формалар болып табылады және жаңа формалар оңай қабылдамайды. Салыстырмалы қайталау: "Джонның алмасы қызылдан қызылға түсті" деген сөйлемде салыстырмалы қайталау салыстырмалының уақыт өте келе шындыққа айналып бара жатқанын көрсетеді, яғни "Джонның алмасы уақыт өте келе қызылға түсті". Бұл конструкция Джонның алмасы басқа алмаға қарағанда қызғылт екенін білдірмейді, бұл редупликация болмаған жағдайда мүмкін болатын түсіндірме. Редупликация кезінде салыстыру - уақыт өте келе өзіне салыстырылатын объект. Салыстырмалы қайталау әрқашан қайталанған салыстырмалыны "және" сөзімен біріктіреді. Бұл құрылым сөйлеуде жиі кездеседі және тіпті ресми сөйлеу жағдайларында қолданылады, бірақ ресми жазба мәтіндерде сирек кездеседі. Ағылшын тілінде ұқсас мағыналы қарапайым конструкциялар бар, мысалы, "Джонның алмасы әрқашан қызыл болып көрінді", бірақ олар редупликативтік формамен салыстырғанда сирек қолданылады. Салыстырмалы қайталау толыққанды өнімді және құрылымда уақытқа қатысты сөздер болмаса да, кез келген салыстырмалы мағынаны уақыттық мағынаға өзгертеді. Мысалы, "The frug seemed wuggier and wuggier" деген сөздің уақытша мағынасы анық: frug не екенін немесе wugginess не екенін білмесе де, frug-тың көрінетін wugginess-і уақыт өте келе артып бара жатқанын түсіну оңай, себебі салыстырмалы "wuggier" қайталанды. Контрасттық фокус қайталау: Дәл қайталауды контрасттық фокуспен (әдетте бірінші зат есімге баса назар аударылған жерде) зат есімнің бейнелі емес, нақты мысалын көрсету үшін қолдануға болады, немесе, мүмкін, зат есімнің Платондық идеалын көрсету үшін, мысалы, "Бұл сәбіз ірімшігі ме, әлде сәбіз торт торт па?". Бұл жоғарыда аталған финдік қолданысқа ұқсас. Сонымен қатар, ол "нағыз" немесе "таза" нәрсені еліктеуге немесе таза емес нәрселерге салыстыру үшін қолданылады. Мысалы, кофеханада сұраса: "Соя сүті керек пе?", жауап ретінде: "Жоқ, маған сүт керек" деуге болады. Бұл олардың "нағыз" сүтті қалайтынын білдіреді. Ынтымақтастыратын қайталау: Үлкен, үлкен проблема, ұзақ, ұзақ жол немесе өте қиын сияқты мысалдар ынтымақтастыратын қайталаудың мысалдары. Бұл түрдегі қайталау түпнұсқа сөздің мағынасын күшейтеді. Бұл нәрсе тек үлкен немесе ұзақ емес, өте үлкен немесе өте ұзақ екенін білдірудің тәсілі. Бұл түрдегі қайталау әдетте тек шектеулі сөздермен қолданылады және комбинация стандартты тіркес болмаса да, мағынасын түсінуге болады. Көбінесе салыстырылатын сипаттар (мысалы, үлкен, керемет, терең, жаман, ескі) және күшейткіш етістіктер (мысалы, өте, шынайы, сондай) мен анықтауыштар (мысалы, көп) қолданылады. Бұл тек бас сөздің алдындағы модификаторлар үшін ғана мүмкін, басқа синтаксистік функциялар үшін емес. Мысалы, ұзақ ұзақ жол жарайды, бірақ *жол ұзақ ұзақ - грамматикалық дұрыс емес, және мен шынайы шынайы қалаймын, бірақ *мен оны шынайы шынайы қаламаймын. Екілік байланыс кейбір жағдайларда қайталаудың түрі болуы мүмкін, оны стандартты емес немесе дұрыс емес деп қарастыруға болады. Ағылшын тіліндегі редупликация туралы көбірек білу үшін , , және қараңыз.
Ablaut reduplications: In ablaut reduplications, the first vowel is almost always a high vowel (typically ɪ as in hit) and the reduplicated vowel is a low vowel (typically æ as in cat or ɒ as in top). Examples include: bric a brac, chit chat, clip clop, ding dong, flimflam, flip flop, hip hop, jibber jabber, kitty cat, knick knack, mishmash, ping pong, pitter patter, riffraff, sing song, slipslop, splish splash, tick tock, ticky tacky, tip top, whiff whaff, wibble wobble, wishy washy, zig zag. Three part ablaut sequences are less numerous, but are attested, e. g. tic tac toe, bing bang boom, bish bash bosh, splish splash splosh and "Live, Laugh, Love". Spike Milligan's poem On the Ning Nang Nong achieves comic effect by varying the ordering of vowels in such triples: There's a Nong Nang Ning/Where the trees go Ping!. Shm reduplication can be used with most any word; e. g. baby shmaby, cancer shmancer and fancy shmancy. This process is a feature of American English from Yiddish, starting among the American Jews of New York City, then the New York dialect and then the whole country. Of the above types, only shm reduplication is productive, meaning that examples of the first three are fixed forms and new forms are not easily accepted. Comparative reduplication: In the sentence "John's apple looked redder and redder," the reduplication of the comparative indicates that the comparative is becoming more true over time, meaning roughly "John's apple looked progressively redder as time went on." In particular, this construction does not mean that John's apple is redder than some other apple, which would be a possible interpretation in the absence of reduplication, e. g. in "John's apple looked redder." With reduplication, the comparison is of the object being compared to itself over time. Comparative reduplication always combines the reduplicated comparative with "and". This construction is common in speech and is used even in formal speech settings, but it is less common in formal written texts. Although English has simple constructs with similar meanings, such as "John's apple looked ever redder," these simpler constructs are rarely used in comparison with the reduplicative form. Comparative reduplication is fully productive and clearly changes the meaning of any comparative to a temporal one, despite the absence of any time related words in the construction. For example, the temporal meaning of "The frug seemed wuggier and wuggier" is clear: despite not knowing what a frug is or what wugginess is, it is easy to grasp that the apparent wugginess of the frug was increasing over time, as indicated by the reduplication of the comparative "wuggier". Contrastive focus reduplication: Exact reduplication can be used with contrastive focus (generally where the first noun is stressed) to indicate a literal, as opposed to figurative, example of a noun, or perhaps a sort of Platonic ideal of the noun, as in "Is that carrot cheesecake or carrot cake cake?". This is similar to the Finnish use mentioned above. Furthermore, it is used to contrast "real" or "pure" things against imitations or less pure forms. For example, at a coffee shop one may be asked, "Do you want soy milk?" and respond, "No, I want milk milk." This gives the idea that they want "real" milk. Intensificatory reduplication: Examples like a big, big problem, a long, long way, or very very difficult are instances of intensificatory reduplication. This type of reduplication is used to intensify the meaning of the original word. It's a way of expressing that something is not just big or long, but very big or very long. This type of reduplication is typically used only with a narrow range of words, and the meaning can often be inferred even if the specific combination is not a standard idiomatic expression. The more common items include gradable adjectives (e. g., big, great, deep, bad, old), along with intensificatory adverbs (e. g., very, really, so) and determiners (e. g., much). This is only possible for pre head modifiers, and not with other syntactic functions. For example, a long long way is fine, but *the way is long long is ungrammatical, and I really really want it but not *I want it really really. The double copula is in some cases a type of reduplication, which may be regarded as non standard or incorrect. More can be learned about English reduplication in , , and .
Нидерланд тілі
Голландия тілінде жиі кездеспесе де, қайталау құбылысы бар. Голландия тіліндегі қайталаудың көпшілігі (мысалы, пипи, blauwblauw (laten), taaitaai (gingerbread)) қарыз сөздер (мысалы, koeskoes, bonbon, (ik hoorde het) via via) немесе еліктеу арқылы жасалған (мысалы, tamtam, tomtom). Тағы бір мысал – Фландриядағы бұрынғы қауіпсіз секс науқанының ұраны: Eerst bla bla, dan boem boem (Алдымен сөйлесіңдер, содан кейін секс жасаңдар; сөздерінше, алдымен бля бля, содан кейін бум бум). Голландия тілінде "gaan" (бару) етістігі көмекші етістік ретінде қолданылуы мүмкін, бұл үш еселеуге алып келуі мүмкін: we gaan (eens) gaan gaan (баруға дайындалып жатырмыз). "Gaan" етістігінің көмекші етістік ретінде өзін-өзі қайталауы дұрыс емес деп есептеледі, бірақ Фландрияда кеңінен қолданылады. Голландия тіліндегі (және басқа тілдердегі) қайталаудың көптеген мысалдарын Даниэльс (2000) қарастырады.
Африкаанс тілі
Африкаанс тілінде сөздің мағынасын күшейту үшін, сондай-ақ көптік санды немесе бірнеше жерде орын алатын оқиғаны білдіру үшін қайталау қолданылады. Мысалы, "krap" сөзі "өзін-өзі тырнау" дегенді білдірсе, "krap krap krap" – "өзін-өзі қатты тырнау" мағынасын береді, ал "dit het plek plek gereën" фразасы – "жаңбыр шашыранды" немесе "бірнеше жерде жаңбыр жауды" дегенді білдіреді. Африкаанс тіліндегі қайталау туралы әдебиетте кеңінен айтылған. Мысалы, және басқа мысалдар: "koes" (қалқып кету, шалқу) сөзі "Piet hardloop koes koes weg" (Пиет үнемі шалқып, қашып бара жатыр) сөйлемінде қайталанады; "sukkel" (қиналу) сөзі "sukkel sukkel" (баяу ілгерілеу, қиналу) болып өзгереді; ал "kierang" (алдау) сөзі қайта-қайта алдануды білдіру үшін "kierang kierang" түрінде қолданылады.
Славян тілдері
Редупликация орыс тілінде мағынаны әртүрлі күшейту үшін қолданылады және бірнеше түрі бар: дефиспен жазылатын немесе қайталанатын сөз (нақты немесе өзгертілген редупликация), сондай-ақ "shm" редупликациясына ұқсас формалар.
Кельт тілдері
Редупликация ирланд тіліне тән кең таралған ерекшелік, мысалы, rírá, ruaille buaille сөздерінің екеуі де «жағдайдың ушығуы», ал fite fuaite – «өріліп жатыр» деген мағынаны білдіреді.
Түрікше
Түрік тілінде редупликацияның үш түрі бар. Эмфатикалық қайталау, сондай-ақ интенсификация деп аталады: Сөз ішінара қайталанып, сөйлемге қосылатын эмфатикалық түбір құрылуы мүмкін. Бұл сөздің бірінші буынын алып, буынның соңғы фонемасын тастап, төрт интерполяцияланған дауыстың (p, s, m, r) біреуін қосу арқылы жасалады. Мысалы, kırmızı (қызыл) kıpkırmızı (өте қызыл) болады; mavi (көк) masmavi (өте көк) болады; yeşil (жасыл) yemyeşil (өте жасыл) болады, ал temiz (таза) tertemiz ("міңгір") болады. Қосылған дауыс грамматикалық тұрғыдан болжамсыз, алайда Wedel (1999) сияқты фонологиялық зерттеулер бұл мәселеге жарық түсіреді. Эхо қайталау: басқа тілдердегі эхо сөздерге ұқсас, сөзді қайталап, бастапқы дауыстарды (м емес, немесе жоқ болуы мүмкін) м-мен ауыстыруға болады. Бастапқы сөздің мағынасы кеңейеді. Мысалы, tabak (табақ) сөзі "табақтар" дегенді білдіреді, ал tabak mabak сөзі "табақтар, ыдыстар және т.б." дегенді білдіреді. Бұл кез келген сөздерге қолданылуы мүмкін, мысалы, yeşil meşil (жасыл, жасыл түсті, қандай болса да) деген мағынаны білдіреді. Түрік тілінде ресми жазбада қолданылмаса да, ол қабылданған стандартты құрылым болып табылады. Екі еселеу: Сөзді толық қайталап, оған ұқсас, бірақ басқа мағына беру немесе баса көрсету үшін қолданылады. Мысалы, zaman zaman (уақыт уақыты) "кез-кезде" дегенді білдіреді; uzun uzun (ұзақ ұзақ) "өте ұзақ немесе көптеген нәрселер бойы" дегенді білдіреді. Бұл түр түрік тілінде, әсіресе әдебиетте қолданылады. Бұл санатта көптеген қайталаулар бар, олар бір сөз ретінде қолданылса, түрік тілінің сөздік қорында орын алмайды, бірақ тек осылай қолданылады. Бұл сөздер лингвистикада миметикалық деп аталады. Мысалы, 'şırıl şırıl' (судың құлау дыбысы үшін қолданылады). Олар тек естілетін ғана емес, естілмейтін құбылыстарға да дыбыс беруге тырысады. Мысалы, 'mışıl mışıl' (тыныш ұйықтау үшін қолданылады).
Семит тілі
Семит тілдерінде дауыссыздар жиі екі рет қайталанады, бірақ кейбір етістік формаларында дауыссыздардың жанындағы дауыстылар екі рет қайталанбайды. Бұл, көбінесе үш дауыссыздан екіншісін, екі дауыссыздан соңғысын, немесе соңғы екі дауыссызды екі рет қайталау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.