Кіріспе

Экономиканың барлық немесе бір бөлігінің дамуы мен өсуін ынталандыруға бағытталған ресми стратегиялық күш-жігер. Өнеркәсіптік саясат – мемлекеттік саясаттың экономиканың барлық немесе бір бөлігінің дамуы мен өсуін, белгілі бір қоғамдық мақсаттарға қол жеткізу үшін ынталандыруы. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол көбінесе өндіріс секторына, әскери маңызы бар салаларға немесе жаңа технологияларда басымдықтарды қалыптастыруға бағытталған. Үкімет “ішкі кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігі мен әлеуетін арттыруға және құрылымдық өзгерістерді ілгерілетуге” бағытталған шаралар қабылдайды. Елдің инфрақұрылымы (көлік, телекоммуникация және энергетика салаларын қоса алғанда) өнеркәсіптік саясатты іске асырудың маңызды факторы болып табылады. Өнеркәсіптік саясат – аралас экономикалы елдерге тән араласу шаралары. Өнеркәсіптік саясаттың көптеген түрлері сауда саясаты сияқты басқа да араласу тәжірибелерімен ортақ элементтерді қамтиды. Өнеркәсіптік саясат әдетте несие беруді шектеу және капиталдан табысқа салық салу сияқты макроэкономикалық саясаттан бөлек қарастырылады. Өнеркәсіптік саясаттың дәстүрлі мысалдарына экспорттық салаларды субсидиялау және импортты алмастыру индустрияландыру (ИАИ) жатады, онда өндіріс сияқты маңызды секторларға уақытша сауда кедергілері қойылады. Белгілі бір салаларды таңдап қорғау арқылы оларға тәжірибе жинақтау (істеу арқылы үйрену) және жаңарту үшін уақыт беріледі. Бәсекеге қабілеттілік деңгейі жеткеннен кейін, осы шектеулер алынып тасталып, таңдалған салалар халықаралық нарыққа шығарылады. Заманауи өнеркәсіптік саясатқа кәсіпорындар арасындағы байланыстарды қолдау және жоғары технологияларды дамыту сияқты шаралар кіреді. Экономистер индустрияландыру мен экономикалық дамуды ынталандырудағы өнеркәсіптік саясаттың рөлін талқылайды. Сондай-ақ, олар өнеркәсіптік саясаттың еркін сауда мен халықаралық ынтымақтастыққа төндіретін қауіп-қатерлері туралы пікір білдіреді.

Тарих

Өнеркәсіптік саясатқа қатысты дәстүрлі пікірлер 18 ғасырға дейін жетеді. Өндірістерді таңдап қорғауды қолдайтын алғашқы маңызды аргументтер 1791 жылғы АҚШ экономисі және саясаткері Александр Гамильтонның «Өндірістер туралы есептемесінде» және неміс экономисі Фридрих Листтің еңбектерінде кездеседі. Листтің еркін саудаға қатысты көзқарастары Адам Смиттің пікіріне түбегейлі қайшы келді, ол «Халықтардың байлығында» «жері бар ұлттың өз шеберлерін, өндірушілерін және саудагерлерін дамытудың ең тиімді жолы – барлық басқа ұлттардың шеберлеріне, өндірушілеріне және саудагерлеріне ең толық сауда еркіндігін беру» деді. Нью-Йорк университетінің тарихшылары Принс пен Тейлордың айтуынша, «АҚШ-тағы үкімет пен өнеркәсіп арасындағы қарым-қатынас ешқашан оңай болған емес, және осы қарым-қатынастарды әр түрлі кезеңдерде жіктеуге қолданылатын атаулар көбінесе адастырады, тіпті жалған болып табылады. Мысалы, 19 ғасырдың басында laissez faire атауының орынсыз екені анық». АҚШ-та өнеркәсіптік саясат алғаш рет 1980 жылдың тамызында Джимми Картер әкімшілігі тарапынан ұсынылды, бірақ келесі жылы Рональд Рейган сайланғаннан кейін тоқтатылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлыбритания, АҚШ, Германия және Франция сияқты көптеген дамыған елдер өнеркәсіптік саясат арқылы өздерінің ішкі экономикасына белсенді түрде араласқан деген жалпы пікір қалыптасқан. Бұл ертедегі мысалдарға Бразилия, Мексика немесе Аргентина сияқты Латын Америка елдерінде жүзеге асырылған интервенционистік ИСИ стратегиялары ілеседі. Соңғы кезде Шығыс Азия экономикасының қарқынды өсуі немесе жаңа индустрияланған елдердің (ЖИЕ) дамуы да өндірісті таңдап дамытуға, технологияны беруге және өнеркәсіптік жаңартуға бағытталған белсенді өнеркәсіптік саясатпен байланысты. Осы мемлекеттік индустрияландыру стратегияларының табысы көбінесе дамушы мемлекеттер мен жапон МТИ-сы сияқты күшті бюрократияларға байланысты. Принстон университетінің профессоры Атул Кохлидің пікірінше, Оңтүстік Корея сияқты жапон отарларының осылай тез және сәтті дамуының себебі – Жапонияның өзінің дамуы үшін қолданған орталықтандырылған мемлекеттік даму үлгісін отарларына экспорттауында. Нақты айтқанда, Оңтүстік Кореяның дамуын Ұлыбритания, АҚШ және Германияның іске асырған ұқсас өнеркәсіптік саясатын ұстанғанымен түсіндіруге болады, және Оңтүстік Корея 1964 жылдан бастап экспортқа бағдарланған индустрияландыру (EOI) саясатын қабылдады, бұл сол кездегі халықаралық көмек ұйымдары мен сарапшылар ұсынған импортты алмастыру индустрияландыру (ISI) саясатына қарсы болды. Алайда, осы ішкі саясат таңдауларының көптегені қазір еркін саудаға зиян келтіреді және сондықтан ДСҰ ТРИМ немесе ТРИПС сияқты түрлі халықаралық келісімдермен шектеледі. Соңғы кезде өнеркәсіптік саясаттың назары жергілікті бизнес кластерлерін дамытуға және жаһандық құндылық тізбектеріне интеграциялауға ауысты. Рейган әкімшілігі кезінде АҚШ-тың әлемдік нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне қарсы тұру мақсатымен «Сократ» жобасы деп аталатын экономикалық даму бастамасы іске қосылды. Майкл Секора басқарған «Сократ» жобасы жеке өнеркәсіп пен экономикалық өсуге, бәсекеге қабілеттілікке және сауда саясатына әсер ететін барлық мемлекеттік және жеке мекемелерге қолжетімді компьютерлік бәсекеге қабілеттілік стратегиясы жүйесін құрды. «Сократтың» басты мақсаты – АҚШ-тың жеке және мемлекеттік мекемелерінің қолданыстағы заңдарды бұзбастан немесе «еркін нарықтың» рухын бұзбастан бәсекелестік стратегияларды әзірлеуде және іске асыруда ынтымақтасуына мүмкіндік беру үшін озық технологияны пайдалану болды. Президент Рейган бұл мақсаттың «Сократ» жүйесінде орындалғанына қанағаттанды. Инновациялық дәуірдегі технологияның жетістіктері арқылы «Сократ» өнеркәсіптік кластерлер, қаржылық қызметтер ұйымдары, университеттердегі ғылыми-зерттеу мекемелері және мемлекеттік экономикалық жоспарлау агенттіктері сияқты бірнеше «экономикалық жүйе» институттарында ресурстарды «ерікті», бірақ «жүйелі» үйлестіруді қамтамасыз етеді. АҚШ президенті мен «Сократ» командасының пікірінше, технология екі нәрсенің де бір мезгілде болуын мүмкін етті, бірақ өнеркәсіптік саясат пен еркін нарық арасындағы пікірталас Джордж Буш әкімшілігі кезінде де жалғасты, және «Сократ» өнеркәсіптік саясат деп танылып, қаржыландырылмады. 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Жапония және Еуропалық Одақтың көптеген елдері сияқты әлемнің көптеген елдері өнеркәсіптік саясатты қабылдады. Алайда, қазіргі заманғы өнеркәсіптік саясат жаһандануды берілген нәрсе ретінде қабылдайды және ескі өнеркәсіптердің құлдырауына қарағанда, жаңа өнеркәсіптердің өсуіне көбірек назар аударады. Ол көбінесе үкіметтің өнеркәсіппен бірлесіп жұмыс істеуін және қиындықтар мен мүмкіндіктерге жауап беруін қамтиды. Қытай – орталық және аймақтық үкіметтердің экономиканың барлық секторлары мен процестеріне қатысатын маңызды мысал. Нарықтық механизмдер маңызға ие болғанымен, мемлекеттік басшылық мемлекеттік инвестициялар және индикативтік жоспарлау арқылы экономикада маңызды рөл атқарады. Технологиялық жағынан дамыған елдерге жете алу және тіпті олардан басып өту үшін Қытайдың «мемлекеттік іс-қимылдары стратегиялық өнеркәсіптер мен жаңа технологиялар сияқты маңызды саналатын салаларда шетелдік инвесторлар мен технологиялардың үстемдігін болдырмауға бағытталған күш-жігерге дейін жетеді», соның ішінде роботтар және жаңа энергия көліктері.

Сын

Кейбіреулер өнеркәсіптік саясатты үкіметтік қателіктер тұжырымдамасына сүйене отырып сынға алады. Өнеркәсіптік саясат үкіметтерде қажетті ақпарат, қабілеттер және белгілі бір салаларды дамыруға ынталандырудың пайдасы, осы шараны іске асыру шығындарынан асып түсетінін анықтауға және тиісінше саясатты жүзеге асыруға қабілеті болмағандықтан зиянды деп есептеледі. Шығыс Азияның «Жолбарыстары» ерекше араласулар мен протекционистік өнеркәсіптік саясаттың табысты мысалдарын көрсеткенімен, импортты алмастыру индустриализациясы (ИАИ) сияқты өнеркәсіптік саясат Латын Америкасы және Сахара асты Африкасы сияқты көптеген аймақтарда сәтсіз аяқталды. Үкіметтер сайлау немесе жеке мүдделерге байланысты шешімдер қабылдағанда, ықпалды топтардың ықпалына түсіп, нарық күштерімен ресурстардың тиімді бөлінуін бұзатын, жергілікті саяси элиталарды қолдайтын өнеркәсіптік саясатты қабылдауы мүмкін.

Процесс туралы пікірталастар

Сын-пікірлерге қарамастан, соңғы даму теориясында нарық сәтсіздіктері туғанда мемлекеттік араласу қажет болуы мүмкін деген консенсус қалыптасқан. Нарық сәтсіздіктері көбінесе сыртқы факторлар және табиғи монополиялар түрінде кездеседі. Кейбір экономистердің пікірінше, мемлекеттік шаралар нарық күштерінің өзі тудыра алмайтын деңгейде белгілі бір даму факторларын арттыра алады. Іс жүзінде, мұндай араласулар көбінесе желілерді, қоғамдық инфрақұрылымды, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды реттеуге немесе ақпараттың теңсіздігін түзетуге бағытталған. Көптеген елдер қазір өнеркәсіптік саясатты жаңарту үстінде. Бір маңызды сұрақ – экономикалық дамуды ынталандыру үшін қандай өнеркәсіптік саясат тиімді? Мысалы, экономистер дамушы елдердің салыстырмалы артықшылықтарын пайдаланып, көбінесе ресурстар мен еңбекке көп талап ететін өнімдер мен қызметтерді дамытуға бағытталған жөн бе, әлде ұзақ мерзімде ғана бәсекеге қабілетті болатын жоғары өнімділік индустрияларына инвестиция салу керек пе деп пікірталас жүргізеді. Сондай-ақ, үкіметтік қателер нарықтық қателерге қарағанда кең таралған және ауыр болуы мүмкін бе деген мәселе де талқыланып жатыр. Кейбір сарапшылардың айтуынша, үкіметтің жауапкершілігі мен қабілеті төмен болған сайын, өнеркәсіптік саясаттың саяси ықпалға ұшырау қаупі артады, бұл қолданыстағы нарық сәтсіздіктерінен де зиянды болуы мүмкін. Дамушы елдер үшін өнеркәсіптік саясаттың кедейлікті азайтуға қалай көмектесетіні, мысалы, нақты салаларға назар аудару немесе ірі компаниялар мен шағын жергілікті кәсіпорындар арасындағы байланыстарды нығайту мәселесі ерекше маңызды.