Отбасылық шаруашылықтар: анықтама мен ерекшеліктері

Кіріспе

Отбасылық шаруашылық – отбасыға тиесілі немесе отбасы мүшелері басқаратын шаруашылық.

Отбасылық шаруашылық дегеніміз, әдетте, отбасыға тиесілі және/немесе отбасы мүшелері басқаратын шаруашылық. Ол кейде мұрагерлік арқылы берілген мүлік ретінде қарастырылады. Отбасылық шаруашылықты шағын шаруашылық ретінде, ал корпоративтік шаруашылықты ірі агробизнес ретінде қарастыратын тұжырымдамалық және архетипілік айырмашылықтар болғанымен, бұл ұғым көптеген елдерде шаруашылық меншігінің шындығын дәл сипаттамайды. Отбасылық шаруашылықтардың түрлері алуан түрлі: шағын шаруашылықтардан бастап, қарқынды егіншілікпен айналысатын ірі шаруашылықтарға дейін. Әртүрлі елдерде шаруа отбасыларының көпшілігі өз шаруашылықтарын корпорация (мысалы, жауапкершілігі шектеулі компаниялар) немесе траст ретінде құрылымдайды, бұл жауапкершілік, салық және бизнес мақсаттарымен байланысты. Осылайша, отбасылық шаруашылық идеясы бірыңғай ұғым немесе анықтама ретінде тілдерге, мәдениеттерге немесе ғасырларға оңай аударылмайды, себебі елдер арасында және бір ел ішіндегі ғасырлар арасында ауыл шаруашылығының дәстүрлері мен тарихында маңызды айырмашылықтар бар. Мысалы, АҚШ-тың ауыл шаруашылығында, меншік бір отбасында болса, отбасылық шаруашылық кез келген көлемде болуы мүмкін. 2014 жылғы USDA есебінде отбасылық шаруашылықтар елдің 90 пайызын құрайтын егістік жерді басқаратыны және елдің ауыл шаруашылығы өнімдерінің 85 пайызын қамтамасыз ететіні көрсетілген. Дегенмен, бұл корпоративтік шаруашылықтың АҚШ ауыл шаруашылығында аз екенін білдірмейді; керісінше, көптеген корпорациялардың жабық акционерлік қоғамдар екенін көрсетеді. Ал Бразилияның ауыл шаруашылығында отбасылық шаруашылықтың (agricultura familiar) ресми анықтамасы негізінен бір отбасының мүшелері жұмыс істейтін шағын шаруашылықтарға ғана қатысты; бірақ бұл факт корпоративтік шаруашылықтың Бразилияның ауыл шаруашылығында аз екенін білдірмейді; керісінше, көптеген жұмысшылары бар ірі шаруашылықтарды заң жүзінде отбасылық шаруашылық ретінде жіктеуге болмайды, өйткені бұл белгі сол елдегі шағын шаруашылықтарға арналған. Ұжымдық шаруашылықтар, отбасылық емес корпорациялар немесе басқа институционалдық нысандарда жұмыс істейтін шаруашылықтар отбасылық шаруашылықтар деп есептелмейді. Әлемдегі шамамен 570 миллион шаруашылықтың кем дегенде 500 миллионы отбасылар басқарады, бұл отбасылық шаруашылықтардың әлемдік ауыл шаруашылығында басым екенін көрсетеді.

A family farm is generally understood to be a farm owned and/or operated by a family. It is sometimes considered to be an estate passed down by inheritance. Although a recurring conceptual and archetypal distinction is that of a family farm as a smallholding versus corporate farming as large scale agribusiness, that notion does not accurately describe the realities of farm ownership in many countries. Family farm businesses can take many forms, from smallholder farms to larger farms operated under intensive farming practices. In various countries, most farm families have structured their farm businesses as corporations (such as limited liability companies) or trusts, for liability, tax, and business purposes. Thus, the idea of a family farm as a unitary concept or definition does not easily translate across languages, cultures, or centuries, as there are substantial differences in agricultural traditions and histories between countries and between centuries within a country. For example, in U. S. agriculture, a family farm can be of any size, as long as the ownership is held within a family. A 2014 USDA report shows that family farms operate 90 percent of the nation's farmland, and account for 85 percent of the country's agricultural production value. However, that does not at all imply that corporate farming is a small presence in U. S. agriculture; rather, it simply reflects the fact that many corporations are closely held. In contrast, in Brazilian agriculture, the official definition of a family farm (agricultura familiar) is limited to small farms worked primarily by members of a single family; but again, this fact does not imply that corporate farming is a small presence in Brazilian agriculture; rather, it simply reflects the fact that large farms with many workers cannot be legally classified under the family farm label because that label is legally reserved for smallholdings in that country. Farms that would not be considered family farms would be those operated as collectives, non family corporations, or in other institutionalised forms. At least 500 million of the world's [estimated] 570 million farms are managed by families, making family farms predominant in global agriculture.

Анықтамалар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы 2014 жылы жариялаған жұмыс қағазында "отбасылық шаруашылық" ұғымының ағылшын, испан және француз тілдеріндегі анықтамаларын қарастырған "ұғымдар мен анықтамалардың бейресми талқылауы" жарияланды. Анықтамалар еңбек, басқару, көлемі, отбасының күнкөрісін қамтамасыз ету, тұрғын үй, отбасылық байланыстар және ұрпақтар аралық байланыстар, қоғамдық және әлеуметтік желілер, өзін-өзі қамтамасыз етуге бағдарлану, мұра, жер иелігі және отбасылық инвестициялар сияқты бір немесе бірнеше факторларды қамтыды. Анықтамалардың әртүрлілігі мәдениеттердегі, ауылдық жерлерге иелік ету және ауылдық экономикадағы ұлттық және географиялық айырмашылықтарды, сондай-ақ анықтамалар жасалған мақсаттардың алуандығын көрсетеді. 2012 жылғы АҚШ-тың ауыл шаруашылығы санағында отбасылық шаруашылық "бизнестің көп бөлігі операторға және оған туысқандарға, оператордың үйінде тұрмайтын туыстарына тиесілі" деп анықталған; ал шаруашылық – "бір жыл ішінде 1000 доллар немесе одан көп сомаға ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп сатылған немесе сатылуға тиіс болған кез келген жер" деп көрсетілген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы "отбасылық шаруашылықты" еңбек және басқару үшін негізінен отбасы мүшелеріне сүйенетін шаруашылық деп анықтайды. Кейбір жағдайларда "отбасылық шаруашылық" термині шаруашылықтың бірнеше ұрпақ бойы отбасының меншігінде қалатынын білдіреді. Заңдар мен ережелердегі анықтамалар, арнайы мақсаттағы анықтамалар болғандықтан, "отбасылық шаруашылық" ұғымының жалпы қабылдауыншағы мағынасынан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та, федералды фермалық меншік несиелерінің ережелерінде "отбасылық шаруашылық" анықтамасында фермалық меншіктің сипаты нақты көрсетілмейді, ал ферманы басқару қарыз алушымен немесе несие корпорацияға, кооперативке немесе басқа да ұйымға берілген жағдайда ферманы басқаратын мүшелермен жүзеге асырылады. Толық анықтама АҚШ Федералды ережелер кодексінде 7 CFR 1943.4 таба аласыз.

Отбасылық шаруашылық туралы түсінік

Дамыған елдерде отбасылық шаруашылыққа көңілді қаралады, оны дәстүрді сақтау үшін сақталуға тиіс өмір салты немесе туа біткен құқық ретінде қарастырады. Осы елдерде ауыл шаруашылығы саясатын өзгертуге қарсы саяси күрес жиі кездеседі, әсіресе Франция, Жапония және АҚШ-та, онда ауылдық өмір салты көбінесе қалаулы деп есептеледі. Бұл елдерде саяси идеологиядағы үлкен айырмашылықтарға қарамастан, ұқсас шараларды қолдайтын күтпеген одақтастар жиі табылады. Мысалы, АҚШ президенттігіне кандидат болған Пат Бьюкенен мен Ральф Нейдер бірлесіп ауылдық митингтер өткізіп, «отбасылық» деп аталатын шаруашылықты сақтау шаралары туралы сөз сөйледі. Басқа экономикалық мәселелерде олар көбінесе қарама-қайшы көрінді, бірақ осы мәселеде ортақ тіл тапты. Отбасылық шаруашылықтың әлеуметтік рөлі бүгінде көп өзгерді. Жұырға дейін, дәстүрлі және консервативті социологияға сәйкес, үйдің басшысы әдетте ең үлкен ер адам және одан кейін оның үлкен ұлдары болды. Әйелдер әдетте үй шаруасын, бала тәрбиесін және шаруашылыққа қатысты қаржылық мәселелерді шешетін. Дегенмен, ауыл шаруашылығының түрлері көптеген формаларға ие және уақыт өте келе өзгеріп отырады. Агрономия, бағбандалық, аквакультура, орман шаруашылығы, ара шаруашылығы, сондай-ақ дәстүрлі өсімдіктер мен жануарлар бүгінгі отбасылық шаруашылықтың құрамдас бөліктері болып табылады. Шаруашылықтағы әйелдер көбінесе шаруашылық табысын толықтыру үшін шаруашылықтан тыс жұмыс іздеуге мәжбүр, ал балалар кейде олардың таңдаған кәсібі ретінде шаруашылыққа қызығушылық танытпайды. Белсенді жақтаушылар ауыл шаруашылығының әр буында заманауи басқару мен жаңа технологияларды қолдану арқылы тиімділігі артып келе жатқанын, идеалдағы классикалық отбасылық шаруашылықтың қазір ескіргенін немесе көбінесе үлкен және жаңартылған шаруашылықтарға қол жетімді масштабтық экономикасыз бәсекеге төтеп бере алмайтынын айтады. Жақтаушылар барлық елдердегі отбасылық шаруашылықтарды ауылдық қоғам мен әлеуметтік тұрақтылықтың негізі ретінде қорғау қажет деп санайды.

Жергілікті тағамдар және органикалық ахуал

Соңғы онжылдықтарда органикалық және ашық (жайылымдық) тағамдарға деген қызығушылық қайта жанданды. Тұтынушылардың бір бөлігі индустриалды ауыл шаруашылығы практикаларының тиімділігіне күмән келтіре бастады және отбасылық шаруашылықтарда өндірілген өнімдерді сататын органикалық азық-түлік дүкендеріне көшті, бұл тек ет пен өнімдерді ғана емес, сонымен қатар бидай жармасынан жасалған нан және табиғи сірке (ақ, ағартылған нан мен мұнай өнімдерінен жасалған жуғыш заттарға қарағанда) сияқты тағамдарды да қамтиды. Басқалары осы өнімдерді тікелей отбасылық шаруашылықтардан сатып алады. "Жаңа отбасылық шаруашылық" кейбір аймақтарда дәстүрлі және табиғи жолмен өндірілген өнімдердің алуан түрлілігін ұсынатын балама нарық құрады. Мұндай "органикалық" және "ашық" шаруашылықтар, қалалық және қала маңындағы әулетті тұтынушылардың көп саны "жергілікті өндірілген өнімдер" және "жануарларға гуманды қарау" принциптері үшін қосымша төлем жасауға дайын болғанда мүмкін болады. Кейде осы шаруашылықтар хобби ретінде немесе жартылай уақыттық жұмыс ретінде жүргізіледі, немесе басқа көздерден түскен кіріспен қолдау көрсетіледі. Қазіргі отбасыларды қамтамасыз етуге жеткілікті масштабты шаруашылықтар, қалалық және қала маңындағы жоғарғы орта тап отбасыларының табыс деңгейіне сай болу үшін, көбінесе аумағы мен капитал талаптары бойынша ірі болып табылады. Бұл шаруашылықтар, отбасылық меншікте және технологиялық және экономикалық жағынан дәстүрлі жолмен басқарылады, өнімдерді және мал өнімдерін жергілікті нарыққа емес, ұлттық және халықаралық нарықтарға бағыттайды. Осы күрделі экономикалық жағдайды бағалауда осы шаруашылықтардың барлық кіріс көздерін ескеру маңызды; мысалы, АҚШ үкіметі жыл сайын ұсынатын миллиондаған долларлық ауыл шаруашылығы субсидиялары. Отын бағасының өсуімен бірге ұлттық және халықаралық нарықтарға жіберілетін тағамдардың бағасы да өсуде.

Еуропа

Еуропалық қауымдастықтың 12 мүше мемлекетіндегі 59 000 шаруа қожалығының деректерін талдау 1989 жылы шаруа қожалықтарының шамамен үштен екі бөлігі отбасылық шаруашылықтар екенін, олардың жалпы ауыл шаруашылығы өнімдерінің жартысынан астамын өндіргенін көрсетті. 2010 жылы Ирландияда шамамен 139 900 отбасылық шаруашылық болды, олардың орташа мөлшері 35,7 гектарды құрады. (Ирландиядағы шаруа қожалықтарының басым бөлігі отбасылық шаруашылықтар болып табылады.) Ирландияда 2012 жылы отбасылық шаруашылықтардың орташа табысы 25 483 евроны құрады. Teagasc (Ирландияның ауыл шаруашылығы және тағамдық өнімдерді дамыту агенттігі) жүргізген талдау бойынша, ирландтық шаруашылықтардың 37 пайызы экономикалық тұрғыдан тиімді, ал тағы 30 пайызы шаруашылықтан тыс табыс көздерінің арқасында тұрақты; 33 пайызы екі талапқа да сай келмейді және экономикалық жағынан осал деп есептеледі.

Жаңа индустрияланған елдер

Бразилияда шамамен 4,37 миллион отбасылық шаруашылық бар. Бұл шаруашылықтардың 84,4 пайызын, егістік жерлердің 24,3 пайызын және ауыл шаруашылығы өнімдерінің құнының 37,5 пайызын құрайды. Сахара асты Африкадағы ауыл шаруашылығы көбінесе Банту кеңеюімен тарихи түрде тараған, жабық және өртеу әдісімен жүргізілетін, өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған шаруашылық еді. Тұрақты шаруашылық иеліктері колониалдық кезеңде, 19-шы және 20-шы ғасырларда құрылды. Деколонизациядан кейін кейбір Африка елдеріндегі ақ фермерлер, әсіресе Оңтүстік Африка және Зимбабведе, шабуылға ұшырады, өлтірілді немесе жерлерінен қуылды. Оңтүстік Африкада "Шаршылық отбасылық шаруашылықтарда қолма-қол ақшаға кететін шығын өте төмен, отбасы мүшесі емес жұмыс күші көбінесе туыстық байланыстар арқылы ұйымдастырылған, бірлескен еңбек топтарынан алынады, ал өндірісті ұстап тұру үшін қажетті қолдау көрсету қызметтерінің көлемі минималды." Ал коммерциялық отбасылық шаруашылықтарда "ақшаға кететін шығын жоғары, отбасы мүшесі емес жұмыс күші аз қолданылады және күшті қолдау көрсету қызметтері қажет".

Халықаралық отбасылық шаруашылық жылы

Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 66-шы сессиясында 2014 жыл ресми түрде "Отбасылық шаруашылықтардың халықаралық жылы" (ОШХЖ) деп жарияланды. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, Үкіметтермен, халықаралық даму агенттіктерімен, фермерлер ұйымдарымен және БҰҰ жүйесінің басқа да тиісті ұйымдарымен, сондай-ақ тиісті үкіметтік емес ұйымдармен бірлесіп, оны іске асыруға көмектесуге шақырылды. 2014 жылғы ОШХЖ-ның мақсаты – отбасылық шаруашылықты ұлттық бағдарламадағы ауыл шаруашылығы, қоршаған орта және әлеуметтік саясаттың орталық тұсына қайта қою, осы арқылы кемшіліктерді және мүмкіндіктерді анықтап, тең және үйлесімді дамуға көшуді ынталандыру. 2014 жылғы ОШХЖ ұлттық, аймақтық және жаһандық деңгейде кең пікірсайыс пен ынтымақтастықты күшейтеді, шағын шаруалардың кездесетін қиындықтар туралы хабардарлықты арттыруға және отбасылық шаруаларды қолдаудың тиімді жолдарын анықтауға көмектеседі.