Кіріспе

Жаңа Зеландия зығыры (Phormium)

Жаңа Зеландия зығыры – Жаңа Зеландияның көп жылдық өсімдіктері Phormium tenax және Phormium colensoi түрлерін сипаттайды, олар маори тілінде harakeke және wharariki деп аталады. Оларға «зығыр» деген жалпы ат берілгенімен, Солтүстік жарты шардың зығырынан (Linum usitatissimum) мүлдем өзгеше. P. tenax Жаңа Зеландияда және Норфолк аралында табиғи түрде өседі, ал P. colensoi Жаңа Зеландияға ендемик. Олар маори халқы мен кейінірек келген еуропалық қоныс жайлаушылар үшін Жаңа Зеландияның мәдени және экономикалық тарихында маңызды рөл атқарды. Екі түрдің де және олардың сорттарының да әлемнің қоңыржай аймақтарында сәндік бақша өсімдіктері ретінде кеңінен таратылды, сондай-ақ аз дәрежеде талшық өндіруге де қолданылады. Мазмұны

Тоқыма бұйымдары

Маорилер көптеген басқа өсімдіктерден, соның ішінде tī kōuka, tōī, pingao, kiekie, toetoe және қағаз шөптен тоқыма жасаса да, оның кеңінен қол жетімділігі, ұзын жіптері және өсімдіктерден әртүрлі ендегі жолақтар алу мүмкіндігіне байланысты харакеке мен варарикиді қолдану басым болды. Капитан Кук былай деп жазды: "Осы өсімдіктердің жапырақтарынан олар (маорилер) өте аз дайындықпен барлық күнделікті киімдерін жасайды; және олардан олар өздерінің жіптерін, бауларын және арқандарын да жасайды". Олар сондай-ақ, зығырдан себеттер, кілемшелер және балық аулау торларын да жасады. Маорилер формий талшықтарынан жасалған сырт киімдерді (плащтарды) тоқу өнерін жетілдірді. Зығыр талшықтарын тоқу (раранга) және өру – маорилер зығырдың шамамен 60 түрін білген және бүкіл елде өздерінің зығыр егістіктерін және бауларын мұқият өсірген көптеген қолданбалардың тек екі ғана мысалы болды. Жапырақтарды өсімдіктің түбінен өткір шүберек қабығымен немесе арнайы пішінді тастармен, көбінесе жасыл таспен (жаде немесе пунаму) кесіп алған. Жапырақтың жасыл, ет тәрізді қабатынан (су өткізбейтін пара) арылып тастаған. Одан сора, ол теңіз кемелерінің құрылғыларын, желкендерді, ұзын зәкірлерді және үйлердің шатырларын жасауға қолданылды. Зығыр жапырақтарының шеттерін түйіндеп, түнде пайдалануға арналған шамдар жасады. Құрғақ гүл сабақтары, өте жеңіл болатын, зығыр жіптерімен байланыстырылып, мокихи деп аталатын өзен салдары жасалды.

Медициналық

Ғасырлар бойы маорилер гүлдердің нектарын емдік мақсаттарда және жалпы тәттілендіргіш ретінде пайдаланған. Қайнатылған және ұнтақталған харакеке тамыры іріңді жараларға, ісіктерге, абсцестерге, сондай-ақ варикозды жараларға сырттан қолданылатын ем ретінде пайдаланылды. Тамырдың сығылған шырыны дезинфекциялау үшін қолданылған, ал ішке қабылдағанда ішек қозғалысын жеңілдетіп, құрттарды қуған. Ұсақталған жапырақтардың қоспасы оқ жараларына, штык жараларына немесе басқа жараларға таңғыш ретінде қолданылған. Харакекеден шығатын шайыр тәрізді сұйықтықта қанды тоқтатуға және антисептикалық қасиеттері бар ферменттер бар, бұл жараның жазылуына көмектеседі. Бұл жеңіл анестетик, және маорилер дәстүрлі түрде осы сұйықтықты іріңді жараларға, түрлі жараларға, тіс ауруына, ревматизмге және оған байланысты ауруларға, терінің қышымасына, күйіктерге және шалқымаларға қолданған. Корариден (гүл сабақтары) және жапырақтардан шиналар жасалған, ал мука талшығынан жасалған жіңішке арқандар жараларды тігу алдында гельдің қан тоқтату қасиеттерін пайдаланған. Харакеке таңғыш ретінде қолданылады және бүгілген сүйектерді гипс сияқты бекіте алады. Химиялық талдау көрсеткендей, құрамында саңырауқұлаққа қарсы, қабынуға қарсы әсер ететін музизин және іш жүректің алдын алатын антрахинондар бар, бұл қалыпты және таулық зығырларда кездеседі.

Қорғаныс

Ертедегі мылтық соғыстары және кейінгі Жаңа Зеландия соғыстары кезінде маорилер өздерінің «мылтық көтерілісшісінің пасы» бекіністеріндегі кіреберістер мен қарауыл тесіктерін жабу үшін үлкен, тығыз тоқылған зығыр төсеніштерін пайдаланды. Кейбір жауынгерлер Phormium tenax-тан жасалған, өте тығыз өрілген пальто киген, ол ортағасырлық гамбезон сияқты қорғаныс қасиеттерін берді, мылтық оқтарын өлтірудің орнына жаралы ету үшін баяулатты.

Кейінгі қолданылуы

1823 жылы қыста капитан Джон Родольф Кент Фовэу бұғазына барып, 14 үлкен шамырмен толтырып, 25 шамыр өсімдігін сатып алды. Бұл сапар шамырдың құндылығын растау мақсатындағы тәжірибе болды, бірақ ол 1836 жылға дейін саудасын жалғастырды, сондай-ақ басқа бірнеше саудагерлер оның үлгісін қабылдады. Осылайша, 19 ғасырдың басында Жаңа Зеландия шамырынан жасалған арқан материалдарының сапасы, сондай-ақ шұғылалар мен мачталар үшін қолданылатын Жаңа Зеландия ағаштарының сапасы халықаралық деңгейде танылды. Корольдік теңіз флоты ең ірі клиенттердің бірі болды. Шамыр саудасы өркендеді, әсіресе еркек маорилер сауданың артықшылықтарын түсінгеннен кейін, бұрын әйелдер ғана айналысқан шамыр жинау және өңдеуге көмектесуге бейімделді. Мұшкеттер мен оқ-дәріге зор қажеттілік туындағандықтан, көптеген маорилер шамыр өсетін денсаулыққа зиянды батпақтарға көшіп, азық-түлік өндірісіне жеткіліксіз күш жұмсады, барлық аман қалғандары толық жабдықталғанша, бірінші кезекте мұшкеттермен және оқ-дәрімен, содан кейін темір құралдармен. "Құлдыққа салу күшейді – шамырды өңдеуге жұмылдырылатын құлдар". Талшықтары арқан, жіп, кілем, кілемше төсеме және жүн қаптарын жасау үшін қолданылатын, дамып келе жатқан шамыр өнеркәсібі қалыптасты. Бастапқыда жабайы шамыр жиналды, бірақ 1851 жылға қарай үш шамыр шаруашылығы құрылды. 1870 жылы Парламент комиссиясы шамыр өнеркәсібінің барлық аспектілерін зерттеді. Онда 24 түрге дейін тізімделді, олардың көптеген атаулары аймақтық ерекшеліктерге ие болды. Phormium tenax талшығынан қағаз жасау мүмкіндігі бірнеше рет зерттелді, бірақ қазіргі уақытта оны қолмен жасалған қағаз шығаратын суретшілер мен шеберлер ғана пайдаланады.

Жібек терісі

1860-шы жылдардан бастап экспорт үшін зығыр жинау және өңдеу өнеркәсібі қарқынды дамыды, 1916 жылы 32 000 тоннаға жетті, бірақ 1930-шы жылдардағы экономикалық дағдарыс осы сауданың дерлік тоқтауына әкелді. 1963 жылы жылына шамамен 5000 тонна талшық өндіретін 14 зығыр фабрикасы жұмыс істеді, бірақ соңғысы 1985 жылы жабылды. Зығыр өңдеу машинасы үшін. Ол күніне бір тонна жапырақ өңдеп, шамамен 500 тонна талшық өндірді. 1868 жылы Халсвеллдегі ірі диірменде олардың алты патенттелген зығыр тілгіш машинасы болды. Джонстон Дугалл (1822–1892), ағаш шебері, 1868 жылы зығыр тілгішті де ойлап тапты және оны Вайукудегі алғашқы диірменіне орнатты. Дугалл өзінің тілгішін патенттеуден бас тартқан ерекше адам болды. Көптеген басқалар түрлі өзгертулерді патенттеді, бірақ негізгі конструкциясы жапырақтарды роликтер арасынан өткізіп, содан кейін жылдам айналатын темір соққылармен ұрып, талшықтан сыртқы қабығын айырудан тұрды. Патенттерге 1862 жылғы Ричи, 1870 жылғы Гиббонс және Нельсон, 1893 жылғы Уильямс кірді. Зығыр өндірісінің гүлденген кезеңінде ол тиімді болды. 1870 жылғы жаңалықтарда бір акр жерден жылына екі рет 2 тонна талшық алуға болады, бұл жылына 40 фунт стерлинг табыс әкеледі, немесе 27 фунт 3 пенни таза пайда, ал шығын 12 фунт 19 шиллинг 9 пенни деп есептелді. 4 тонна үшін шығын: тозу – 12 шиллинг, 8 адамның еңбекақысы аптасына 25 шиллингтен – 10 фунт; машинамен жұмыс істейтін адамның жалақысы – 1 фунт 15 шиллинг; 12 жігіттің жалақысы 12 шиллингтен – 7 фунт 4 пенни; 24 тонна жасыл зығыр – 18 фунт; қаптау, балау және т.б. – 4 фунт; 2 тонна 8 центнер көмір – 2 фунт 8 шиллинг және тасымалдау және т.б. – 5 фунт. Машиналардың құны 500 фунт стерлингке бағаланды: 8 а.к. қуаттылықтағы қозғалтқыш пен Корнуолл қазаны – 200 фунт стерлинг; 4 тілгіш – 88 фунт стерлинг (әрқайсысы 22 фунт стерлингтен); талшық тазартатын ілгектер – 15 фунт стерлинг; бұрандалы пресс – 12 фунт стерлинг; ғимарат – 185 фунт стерлинг. Сондықтан, осы өнертабыстар тез тарады, зығыр өңдеу диірмендерінің саны 1867 жылы 15-тен 1874 жылы 110-ға дейін өсті, бірақ басқа деректер 1870 жылы 161 диірмен болғанын және 1766 адам жұмыс істегенін көрсетеді. A & G Price компаниясы 1868 жылы 100-ге жуық зығыр машинасы жасады және 1869 жылдың тамызына қарай 166-сын сатты. Орманды кең көлемде өртеу, өрт сөндіру бригадаларының жетіспеуі және су құбырларының аздығы салдарынан өрт көптеген ғимараттар үшін қауіпті болды, ал зығыр диірмендері де ерекшелік емес еді. 1890 жылы өсіп жатқан зығырдың өртке қатысқандығы туралы баяндамада былай делінген: "Мұндай өрттердің көпшілігі өте бейхабарлықтан туындайды, оны оңай болдырмауға болады. Бұрыннан-ақ осы фактордың салдарынан жойылған жасыл зығырдың көлемі өте зор болды". Диірмендер де өртеніп кетті. 1890 жылы 3198 адам жұмыс істеді, бірақ орташа жалақы жылына 73 фунт стерлингті құрады, бұл сол кездегі орташа жалақы деңгейінің ең төменгісінің бірі болды. Сондай-ақ, жұмысшылардың машиналарға ілігіп қалу жағдайлары жиі кездесті. Бастапқыда кәсіподақтарға қарсылық көрсетілді, 1891 жылғы ереуіл туралы хабарламада былай делінген: "Мистер Холл диірменде жұмыс істеу үшін жаңа адамдарды алу мақсатымен Оклендке баруды жоспарлап отыр". 1894 жылғы Кәсіподақтар және арбитраж туралы заң мен кәсіподақтардың өсуі төмен жалақы мен жағдайларды жақсартты. 1913 жылы бір сарапшы былай деп жазды: "Бірнеше жыл бұрын зығыр өңдеуді көбінесе күніне бірнеше шиллинг алатын ұлдар жүзеге асырды, ал қазір, бұл көбірек ағартылған (?) заманда, ұл ер адамның жалақысын алады. Мысалы, осы маусымда мистер Ратерфордтың Те Аотерей диірменінде төленген ең төменгі жалақы он сағаттық жұмыс күні үшін 11 шиллинг 3 пенни болды".