Кіріспе

Криттің тарихы б.з. алдындағы 7 мыңжылдыққа дейін жетеді, бұл ежелгі Миной өркениетінен 4 мың жылға дейінгі кезге дейінгі уақыт. Миной өркениеті Еуропадағы алғашқы өркениет болды. Темір дәуірінде Крит ежелгі Грекияның ықпалымен қала-мемлекеттер жүйесін дамытты, содан кейін Рим империясының, Византия империясының, Венеция республикасының, Осман империясының құрамына кірді, автономиялы мемлекет болды және қазіргі Грекия мемлекетінің бөлігіне айналды.

Тарихи Крит

2008–2009 жылдары Оңтүстік Криттегі қазба жұмыстары кем дегенде 130 000 жылдық тас құралдарды, оның ішінде Ашеулдік типтегі екі жақты құралдарды тапты. Бұл сенсациялық жаңалық болды, себебі бұған дейін қабылданған Жерорта теңізіндегі ең ерте теңізден өту шамамен б.з.д. 12 000 жылға дейін сорылған деп есептелген. Бұл аралға Орта плейстоцен дәуірінде ежелгі адамдар келгенін көрсетеді. Кейінгі плейстоценде арал экологиялық тұрғыдан оқшауланған және онда тек бірнеше сүтқоректі жануарлар мекен еткен, соның ішінде эндемикалық Candiacervus туысына жататын бұғылар, егеуқұйрықтар (Mus bateae, M. minotaurus), кішік піл (Palaeoloxodon creutzburgi), крит су күмісі (Lutrogale (Isolalutra) cretensis) және крит тышқан (Crocidura zimmermanni). Тас құралдары аралда ерте голоценде мезолиттік аңшы-жинаушылар тұрғандығын көрсетеді. Неолит дәуірінде Крит мәдениетінің дамуына алғашқы ықпалдар Циклад аралдары мен Египеттен келген; мәдени жазбалар «Сызықты А» деп аталатын әлішепті шешілмеген жазуда сақталған. Криттің археологиялық ескерткіштеріне миной сарайлары, үйлер, жолдар, суреттер мен мүсіндер кіреді. Криттегі ең ерте неолиттік қоныстар Кносс пен Трапезаны қамтиды. Алғашқы кезеңдерге қатысты радиокөміртектік талдау органикалық қалдықтар мен көмірдің шамамен мерзімін анықтауға мүмкіндік береді. Осы деректерге сүйене отырып, Критте шамамен 130 000 жыл бұрын, Төменгі палеолитте, мүмкін, үзіліспен, және б.з.д. 7 мың жылдықтан бастап неолиттік шаруашылық мәдениеті болған деп есептеледі. Алғашқы қоныс аударушылар мүйізді мал, қой, ешкі, шошқа және итті, сондай-ақ егістік дақылдар мен бұршақтарды әкелді. Кносс сарайының қола дәуіріне дейінгі қонысының қалдықтары б.з.д. 7 мың жылдыққа дейін сорылады. Қазіргі уақытқа дейін Кносс – керамикалық емес ең бірден-бір табылған орын. Қоныс аумағы шамамен 350 000 шаршы метрді құрайды. Аз ғана жануар сүйектерінде жоғарыда аталған үй жануарларынан басқа бұғы, барс, мысық және тышқанның қалдықтары бар: жергілікті мегафаунаның жойылуы салдарынан аң аулауға көп нәрсе қалмаған. Неолиттік керамика Кносс, Лера үңгірі және Герани үңгірінен белгілі. Кейінгі неолитте қоныстардың көбеюі халықтың өсуін көрсетеді. Кейінгі неолитте аралға есек пен қоян әкелінді; бұғы мен аграми аңға алынды. Кри-кри, жабайы ешкі, ертедегі үй жануарларының белгілерін сақтап қалған. Жылқы, көгершін және есек тек миной дәуірінен бастап кездеседі.

Миной өркениетінің және Микен дәуірінің

Крит Еуропаның ең көне мәдениеті – минойлықтардың орталығы болды. А сызығымен жазылған тақташалар Криттегі көптеген жерлерден, сондай-ақ Эгей теңізіндегі аралдардан табылды. Минойлықтар ежелгі Криттен басқа көптеген аралдарда қоныстанды: минойлықтардың аралдардағы бекітілген орнына Кеа, Китера, Милос, Родос және ең бастысы, Тера (Санторини) кіреді. Жазбаша деректердің жетіспеуіне байланысты минойлықтардың мерзімдемесін бағалау негізінен қалыптасқан миной керамикасының стильдеріне сүйенеді, олар кейбір тұста Криттен тыс жерлердегі археологиялық табыстар және айқын ықпал арқылы Египет және Ежелгі Таяу Шығыс мерзімдемелерімен байланыстырылады. Археологтар, сэр Артур Эванс бастап, Кноссостағы сарай кешенін анықтап, қазды, ол ең танымал минойлық ескерткіш. Криттегі басқа сарайлар, мысалы, Фаист, таспен салынған, көп қабатты сарайларды ашты, оларда су өткізу жүйелері бар, ал патшайымның ваннасы мен су ағызу дәретханасы болған. Гидравликалық инженериядағы шеберлік өте жоғары деңгейде болды. Бұл кешендерде қорғаныш қабырғалары болған жоқ. Б.з.д. 16 ғасырда Грек құрлығындағы қыш ыдыстар мен басқа да қалдықтар минойлықтардың құрлықта кең байланыстарға ие болғанын көрсетеді. XVI ғасырда Критте және Терада болған күшті жер сілкінісінен кейін нысандар жылдам қалпына келтірілді.

Темір дәуірі мен архаикалық Крит

Микен өркениетінің құлдырауынан кейін б.з.д. 9 ғасырда алғашқы грек қала-мемлекеттері пайда болды, ал б.з.д. 8 ғасырда Гомердің жырлары жарық көрді. Сол кездегі Критте өркендеген Дориан қалаларының кейбіреулері Кидония, Лато, Дрерос, Гортин және Элеутерна.

Классикалық және эллиндік Крит

Классикалық және эллиндік дәуірде Крит жауласатын қала-мемлекеттерге айналып, қарақшыларға пана болды. Б.з.д. 4 ғасырдың соңында элита арасындағы туған дау-жанжалдардың салдарынан аристократиялық құрылым құлдырауға бет бұрды, ал Крит экономикасы қала-мемлекеттер арасындағы созақ соғыстардан әлсіреп қалды. Б.з.д. 3 ғасырында Гортин, Кидония (Хания), Литтос және Полиррения ежелгі Кносстың үстемдігіне қарсы тұрды. Қалалар бір-біріне шабуыл жасауды жалғастырғанда, олар өз дауларына Македония және оның қарсыластары Родос пен Птолемей Египеті сияқты материктік державаларды тартты. Б.з.д. 220 жылы арал екі қалалық коалиция арасындағы соғыстан қиын жағдайға түсті. Осының нәтижесінде Македония патшасы Филипп V Крит үстінен гегемония орнатты, ол Крит соғысының (б.з.д. 205–200) аяқталуына дейін сақталды. Осы кезде родостықтар Македонияның күшеуіне қарсы шығып, римдіктер Крит істеріне араласа бастады. Б.з.д. 2 ғасырында Иерапит (Иерапетра) шығыс Критте басымдыққа ие болды.

Венеция Криті (12051669)

1204 жылы Төртінші крест жорығының әскерлері Константинопольді басып алғаннан кейін Византия империясының бөлінуі кезінде Критті Венеция сатып алды, ол оны төрт ғасырдан астам уақыт бойы иеленді ("Кандия патшалығы"). Осы кезеңде болған көптеген көтерілістердің ең маңыздысы – киелі Тит көтерілісі деп аталады. Бұл 1363 жылы болды, жергілікті крит тұрғындары мен венециандық қоныс аударушылар Венецияның қатал салық саясатына наразы болып, ресми венециандық билікті құлатып, тәуелсіз Крит Республикасын жариялады. Венеция бұл көтерілісті басуға бес жыл жұмсады. Венеция үкімшілігі кезінде Криттегі грек халқы Ренессанс мәдениетімен танысты. Аралда грек тілінің крит диалектісінде дамыған әдебиет гүлденді. Осы кезеңдегі ең белгілі шығарма – Витсенцос Корнаростың "Эротокритос" поэмасы. Крит әдебиетінің тағы бір көрнекті өкілдері – Маркус Мусурус (1470–1517), Николас Кальякис (1645–1707), Андреас Мусалус (1665–1721) және 15-17 ғасырларда Италияда өркендеген басқа грек ғалымдары мен философтары. Георгиос Хортатзис "Ерофиле" драмалық туындысының авторы. Эль Греко деп белгілі болған суретші Доменикос Теотокопулос осы кезеңде Критте дүниеге келді және Италияға, содан кейін Испанияға көшу алдында Византия иконографиясында тәлім алды.

Осман Криті (16691898)

Крит соғысы (1645–1669 жж.) кезінде Осман империясы Венецияны Криттен ығыстырып шығарды, ал аралдың көп бөлігі Кандия қамалынан (1648–1669) кейін жоғалды, бұл тарихтағы ең ұзақ қамал болуы мүмкін. Аралдағы соңғы венециялық бекінісі Спиналонга 1718 жылы түсті, содан кейін Крит келесі екі ғасыр бойы Осман империясының құрамында болды. Осман билігіне қарсы, әсіресе Сфакияда, маңызды көтерілістер болды. Даскалогианнис – көтерілісшілердің белгілі басшысы. Османдық жаулаудың бір салдары – халықтың айтарлық бөлігі Османдық жүйедегі салық және басқа да азаматтық жеңілдіктеріне байланысты ислам дініне біртіндеп көшті. Заманауи бағалаулар әртүрлі, бірақ Грек тәуелсіздік соғысының алдында арал халқының 45%-ға дейін мұсылман болған болуы мүмкін. Кейбір мұсылман дінге өткендер жасырын христиандар (криптохристиандар) болды, олар қайтадан христиан дініне қайтты; ал басқалары Криттен алапаттықтан қашып кетті. 1881 жылғы соңғы Османдық халық санауы бойынша, христиандар халықтың 76%-ын құрады, ал крит түріктері – бар болғаны 24%-ын. Криттің 23 ауданының 19-ында христиандар халықтың 90%-дан астамын құрады, бірақ солтүстік жағалаудағы үш ірі қалада және Монофациде мұсылмандар 60%-дан асты.

Грекияның Тәуелсіздік соғысы (1821)

Грекияның тәуелсіздік соғысы 1821 жылы, Криттің кең қатысуымен басталды. Христиандардың көтерілісі Осман билігінен қатал жауап алып, бірнеше епископтар көтерілісшілер деп танылып өлім жазасына кесілді. Сұлтан Махмуд II, әскери қолдау көрсеткені үшін Мысыр билеушісі Мұхаммед Әли Пашаға Критті басқару құқығын берді. 1821 мен 1828 жылдар аралығында аралда бірнеше қақтығыстар болды. Мұсылмандар солтүстік жағалаудағы ірі бекінілген қалаларға тығылып, олардың шамамен 60 пайызы оба немесе аштықтан қайтыс болды. Криттік христиандар да ауыр қасірет көрді, 1830 жылдары халықтың шамамен 21 пайызын жоғалтты. Крит 1830 жылғы Лондон протоколы бойынша құрылған жаңа грек мемлекетіне енбеді. Мұхаммед Әлидің басқаруы 1833 жылғы Кутахия келісімімен расталды, бірақ 1840 жылғы 3 шілдедегі Лондон келісімімен тікелей Осман билігі қайта орнатылды. Аралдағы христиандар Осман билігіне қарсы бірнеше рет көтеріліс ұйымдастырды. 1841 және 1858 жылдардағы көтерілістер қару-жарақ ұстау құқығы, христиан және мұсылман дін өкілдерінің теңдігі, сондай-ақ білім беру және әдеттегі құқық саласында билік ететін христиан ақсақалдар кеңестерін құру сияқты бірқатар жеңілдіктерге қол жеткізді. Осы жеңілдіктерге қарамастан, Крит христиандары Грекиямен бірігу мақсатын сақтап, христиан және мұсылман қауымдары арасындағы шиеленіс жоғары деңгейде болды. Осылайша, 1866 жылы Критте үлкен көтеріліс басталды. Үш жылға созылған көтеріліске Грекиядан және басқа да Еуропа елдерінен еріктілер келді, оларға, әсіресе Аркадидегі трагедиядан кейін, үлкен симпатия білдірілді. Көтерілісшілердің алғашқы табыстарына қарамастан, олар Османдықтарды солтүстік қалаларға шектеуге үлкерді, бірақ көтеріліс сәтсіз аяқталды. Османның Ұлы визирі Аали Паша Осман әскерлерін жеке бақылауына алып, ауылдық аймақтарды қайта басып алу үшін жүйелі науқан ұйымдастырды. Бұл науқан саяси жеңілдіктер туралы уәделермен, атап айтқанда, Крит христиандарына жергілікті басқаруда тең (іс жүзінде, олардың көптігіне байланысты, басымдық) құқық беретін Органикалық заңды қабылдаумен байланысты болды. Бұл әрекет нәтежесін берді, көтерілісшілердің басшылары бірте-бірте мойынсұнды. 1869 жылдың басында арал қайтадан Осман империясының бақылауына көшті. 1878 жылғы Берлин конгресінде тағы бір көтеріліс болды, ол британдықтардың араласуымен және 1867 жылғы 8 Органикалық заңның Халепа келісімі деп аталатын конституциялық келісімге бейімделуімен тез тоқтатылды. Крит Осман империясының құрамында жартылай тәуелсіз парламенттік мемлекетке айналды, оның басында христиан болуы тиіс Осман губернаторы тұрды. 1880 жылдары аралды бірнеше жоғары тұрған "христиан пашалары", соның ішінде Фотиад Паша және Костис Адосидис Паша басқарды, олар либералдар мен консерваторлар билік үшін күрескен парламентке төрағалық етті. Екі күш арасындағы даулар 1889 жылы тағы да көтеріліске және Халепа келісімінің күшін жоюға әкелді. Халықаралық державалар фракциялық саясат деп санаған нәрсеге наразылық білдіріп, Осман билігіне аралға әскер жіберуге және тәртіпті қалпына келтіруге рұқсат берді, бірақ Осман сұлтаны Абдул Хамид II осыны Халепа келісімінің конституциясын тоқтату үшін пайдаланады деп күтпеді және оның орнына аралды әскери заңмен басқарады. Бұл әрекет Крит христиандарына халықаралық симпатияны күшейтті және олардың арасында Осман билігін жалғастыруға деген кез келген келісімді жоғалтты. 1895 жылдың қыркүйегінде басталған шағын көтеріліс тез тарады, ал 1896 жылдың жазында Осман әскерлері аралдың көп бөлігін әскери бақылаудан шығарды. 1897 жылы Криттегі жаңа көтеріліс Осман империясының Грекияға соғыс жариялауына әкелді. Алайда, Ұлы державалар (Австрия-Мажарстан, Франция, Германия империясы, Италия корольдігі, Ресей империясы және Ұлыбритания) Осман империясы бақылауын сақтай алмайтынын шешіп, 1897 жылдың ақпанында Крит суларына халықаралық эскадрилья жіберіп араласты. Эскадрильяның аға адмиралдары аралды уақытша басқаратын "Адмиралдар кеңесін" құрды. Халықаралық эскадрилья Крит көтерілісшілерін бомбалады, теңізшілер мен теңіз жаяу әскерлерін жағаға орналастырды және Критті және Грекияның негізгі порттарын блокадаға алды, бұл аралдағы ұйымдасқан шайқасты 1897 жылдың наурыз айының соңында тоқтатты. Содан кейін бес державаның әскерлері (Германия қатысудан бас тартты) 1897 жылдың наурыз айының соңы мен сәуірінде Криттегі негізгі қалаларды басып алды. Ақырында, Адмиралдар кеңесі Осман империясының құрамында Критте автономиялы мемлекет құру туралы шешім қабылдады. 6 қыркүйек 1898 жылы (Критте қолданылған Юлиан күнтізбесі бойынша 25 тамыз, 19 ғасырда Григориан күнтізбесінен 12 күнге қалып қойған) Криттік түркілердің зорлық-зомбылыққа толы көтерілісінен кейін адмиралдар Осман әскерлерін Криттен шығару туралы да шешім қабылдады, бұл 6 қараша 1898 жылы орындалды. 21 желтоқсан 1898 жылы (Юлиан күнтізбесі бойынша 9 желтоқсан) Грекияның тәжді ханзадасы Георгий Критке келді, ол автономиялы Крит мемлекетінің бірінші жоғары комиссары болды. Осылайша Крит Осман империясынан де-факто бөлінді, бірақ ол сұлтанның вассалдығында қалды.

Крит мемлекеті

1898 жылы қарашада Осман әскерлерінен құтылғаннан кейін, Грекия мен Данияның принці Георгий басқарған автономды Крит мемлекеті (ресми грек атауы: Κρητική Πολιτεία) 1898 жылы желтоқсанда Осман билігінде құрылды. 1906 жылы ханзада Георгийдің орнын Александрос Займис басты, ал 1908 жылы Түркиядағы ішкі дағдарысты және Займистің аралдан тыс демалыста болған уақытын пайдаланып, Крит депутаттары Грекиямен бірігуді жариялады. Алайда, бұл әрекет 1913 жылы Балқан соғыстарынан кейін, Лондон шарты бойынша Сұлтан Мехмед V аралға қатысты ресми құқықтарынан бас тартқанға дейін халықаралық жағынан мойындалмады. Желтоқсан айында Ханьядағы Фиркас бекінісінде Грекия туы көтерілді, оған Элефтериос Венизелос пен король Константин қатысты, соның нәтижесінде Крит материктік Грекиямен біріктірілді. Криттегі түркі азшылығы бастапқыда аралда қалды, бірақ кейіннен 1923 жылғы Лозанна шартында Түркия мен Грекия арасында келісілген халық алмасуы аясында Түркияға қоныс аударды. Османдық Криттің соңынан шыққан ең маңызды тұлғалардың бірі – либерал саясаткер Элефтериос Венизелос, мүмкін, қазіргі Грекияның ең ірі мемлекет қайраткері. Венизелос Афинада білім алған заңгер, ол сол кездегі Крит астанасы Ханиядағы либералдық айналымдарда белсенді болды. Автономиядан кейін ол алдымен принц Георгий үкіметінде министр, содан кейін оның ең күшті қарсыласы болды. 1910 жылы Венизелос мансабын Афинаға көшірді, тез арада саяси аренадағы жетекші тұлғаға айналды және 1912 жылы Сербия, Черногория және Болгариямен Осман империясына қарсы әскери одақ құруға жан-жақты дайындықтан кейін Крит депутаттарына Грекия Парламентінде орын алуға рұқсат берді. Бұл Осман империясы үшін соғысқа себеп болды, бірақ Балқан одақтастары одан кейінгі қақтығыстарда бірқатар маңызды жеңістерге қол жеткізді (Балқан соғыстарына қараңыз). Осман империясы осы соғыста жеңіліске ұшырады және Түркияның бүгінгі күнге дейін сақтап келе жатқан шекараларын қоспағанда, Балқан және Фракиядан шығарылды.

Грекия шайқасы

1939 жылы Ұлыбритания Грекияның аумақтық тұтастығына қауіп төнген жағдайда әскери көмек көрсетуге кепілдік берді. Ұлыбританияның басты мақсаты Криттің жаудың қолына тиюіне жол бермеу болды, себебі арал Мысырды, Суэц каналын және Үндістанға қарайтын жолды қорғау үшін қолданылуы мүмкін еді. Британ әскерлері грек үкіметінің келісімімен 1940 жылдың 3 қарашасынан бастап Критке қонды, Криттегі 5-ші грек дивизиясын Албан майданына жөнелту үшін. Ось державаларының Грекияның материктік бөлігіне басып кіруі 1941 жылдың 6 сәуірінде басталды және Грекиямен бірге Ұлттар Достастығының әскерлері араласуына қарамастан, бірнеше апта ішінде аяқталды. Георг II патшасы мен Эммануил Цудерос үкіметі Афинадан қашуға мәжбүр болды және 23 сәуірде Критке паналады. Крит сондай-ақ Атика мен Пелопоннес жағалауларынан қарсылықтың жаңа майданын ұйымдастыру үшін келген Ұлттар Достастығының әскерлеріне де пана болды.

Крит шайқасы

Грекияны бағындырғаннан кейін Германия Критке көшті, бұл Балқандардағы науқанның соңғы кезеңі болды. Нацистік Германия мен одақтастар (Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Австралия және Грекия) арасындағы он күндік (1941 жылдың 20-31 мамыры аралығында) қатал және қанды шайқастан кейін арал немістердің бақылауына өтті. 1941 жылдың 20 мамырында таңертең Крит тарихындағы ең ірі әуе десанттық операциясының ортасы болды. Үшінші рейх Критке "Меркурий операциясы" кодынмен әуеден шабуыл жасады. Генерал Курт Студент басқаратын 17 000 десантшы әуежайлары бар үш стратегиялық маңызды нүктеге: Малеме, Ираклион және Ретимнонға түсірілді. Олардың мақсаты – үш әуежайды басып алып, бақылауға алу, соның арқасында Люфтваффе арқылы Грециядан жеткізілген күштерді тасымалдауға мүмкіндік туындайтын еді. Бұл, теңізді әлі де бақылап тұрған Ұлыбритания және Грекия Әскери-теңіз күштерін айналып өтуға себін тиеуі керек еді. 1 маусымда одақтастар Крит аралынан толығымен эвакуацияланды. Неміс басқыншылары жеңіске жеткеніне қарамастан, одақтас әскерлері мен азаматтардың қарсылығынан элиталық неміс десантшылары ауыр шығынға ұшырады, сол себепті Адольф Гитлер соғыстың қалған бөлігінде осындай ірі масштабтағы әуе десанттық операцияларын жүргізуге тыйым салды.

Криттік қарсылық

Шабуылдың алғашқы күндерінен бастап жергілікті халық қарсылық қозғалысын ұйымдастырды, партизандық топтар мен барлау желілеріне кеңінен қатысты. 1941 жылдың маусым айында Крит тауларында алғашқы қарсылық топтары құрылды. 1943 жылдың қыркүйек айында Симе аймағында "Капитан" Манолис Бандувас басқарған қарсылық күресшілерінің әскерлері арасындағы есімде қалған шайқаста 83 неміс сарбазы қаза тауып, тағы 13-і тұтқынға алынды. Қарсылық көрсеткендерге жаза ретінде, неміс офицерлері крит азаматтарына қарсы ату отрядарын қолданды және ауылдарды толығымен қиратты. Осы қасіреттердің ішінде Амаридегі Вианнос пен Кедрос қырғындары, Аногея мен Канданостың қиратылуы және Кондомаридегі жаппай өлтірулер ерекше көзге түседі.

Бостандық

1944 жылдың соңына қарай неміс әскерлері Еуропа арқылы батысқа қарай жылжып келе жатқан орыс әскерлерінің шабуылынан қорғану үшін Грекиядан шығып келе бастады. Қыркүйек айының соңында неміс және итальян әскерлері Криттен де кетуге кірісті. 13 қазанда британдық әскерлердің шағын тобы Критке түсті, соның салдарынан Ретимно және Ираклион қалалары азат етілді, ал оккупациялық күштер Ханья аймағына қайтарылды. VE күнінен кейін британдық SOE офицері Дэннис Циклитира генерал-майор Ханс Георг Бентакпен аралдағы барлық неміс күштерін генерал-майор Колин Калландерге ресми түрде тапсыруды ұйымдастырды. 1945 жылдың 9 мамырында Бентак Кносс қаласындағы Вилла Ариаднада Калландерге толыққанды капитуляцияға қол қойды, ол 1945 жылдың 10 мамырындағы "Гринвич уақыты бойынша сағат 10-да" күшіне енді.

Азаматтық соғыс

Афинадағы Декемврианадан кейін Криттік солшылдарды оңшыл жарымәскери ұйым Ретимноның Ұлттық ұйымы (EOR) нысанаға алды, ол 1945 жылдың қаңтарында Коксаре және Мелампес ауылдарында, сондай-ақ Ретимнода шабуылдар жасады. Бұл шабуылдар Грекияның материгінде болғандай, толыққанды көтеріліске айналмады және Криттің ЕЛАС-ы Варкиза шартынан кейін қаруын тапсырмады. Грекия Коммунистік партиясының (ККЕ) Крит филиалы аралдың материктен оқшауланғандығы және халық арасында Венизелизм мен консервативті саясаттың танымалдылығы салдарынан, аралдың ұзақ мерзімді көтеріліс үшін қолайлы емес екенін жақсы білген. Ауыл шаруашылығында көптеген қарақшылардың, қашқан сотталғандардың және қарулы дезертирлердің болуы жағдайды одан әрі қиындатты. 1947 жылға дейін шартты бітім сақталды, осы кезде Ханья мен Ираклиондағы көрнекті коммунистер тұтқындалды. Бұдан кейін оңшыл көзқарасты ауыл тұрғындары жаппай қаруландырылды және Ираклионда Бандувас, ал Ханьяда «Капитан» Гипарис басқаратын алғашқы криттік бөлімшелер құрылды. Афинадағы орталық ұйымның бұйрықтарымен жігерленген ККЕ Критте көтеріліс бастады, бұл аралдағы Грекия Азамат соғысының басталуын білдірді. Шығыс Критте Грекияның Демократиялық Армиясы (DSE) Дикти мен Псилоритте жергілікті қарақшылармен, қарулы шаруалармен және армия бөлімшелерімен үздіксіз қақтығысқаннан кейін өзінің бекінісін орнатуға тырысты. Жазғы маусым көтерілісшілерге қолжетімді су көздерінің санын шектеді, бұл олардың маневрлеу мүмкіндіктерін азайтты. 1947 жылдың 1 шілдесінде ДСЕ-нің тірі қалған 55 жауынгері Псилориттен оңтүстікке қарай Кедрос тауына көшуге тырысқанда тосқауылға түсті. Командир Джаннис Подиас қаза тауып, басы кесілді, ал бөлімшенің аман қалған мүшелері Лефка Оридегі ДСЕ-нің қалғандарымен қосылуға тырысты. Батыстағы Лефка Ори аймағы ДСЕ көтерілісі үшін жақсы жағдайлар ұсынды. 1947 жылдың жазында ДСЕ Малеме әуежайына шабуыл жасап, қоймаларын тонап, 100 Грекия Корольдік Әуе күштерінің әскери қызметкерін ұрлады, олардың 12-сі көтерілісшілерге қосылды. 1947 жылдың 4 шілдесінде ДСЕ Ханьяның шетінде орналасқан Хрисопигидегі бұрынғы неміс моторлық депосына шабуыл жасады. ДСЕ депоның күзетшілерін ұрлап, қойманы тонап, өртеп жіберді, нәтижесінде үлкен жарылыс болды, бұл бүкіл аралдағы үкіметтік әскерлерді жұмылдыруға әкелді. Шығыстағы ДСЕ бөлімшелерінің талқандалуынан кейін Криттегі ДСЕ-нің қатары шамамен 300 жауынгерді құрады. 1947 жылы егін нашар болғандықтан Критте азық-түлік тапшылығы туды, бұл қалаларға қол жеткізе алмайтын көтерілісшілер үшін одан да ауыр болды. Коммунистер мал ұрлауға көшті және Лаккой ауылынан 70 мың ока картопты тартып алды. Бұл азық-түлік тапшылығын уақытша шешті, бірақ коммунистер жаңадан келгендерге тәртіп орнатуға немесе өз билігіндегі аймақтарда тұратын тау қарақшыларын ығыстыруға күресті. 1947 жылдың күзінде грек үкіметі криттік ДСЕ жауынгерлері мен тау қарақшыларына кең кешірім шарттарын ұсынды, олардың көпшілігі қарулы күрестен бас тартты немесе тіпті ұлтшылдарға көшті. 1948 жылдың 4 шілдесінде үкіметтік әскерлер Самария шатқалына кең ауқымды шабуыл жасады. Көптеген ДСЕ сарбаздары шайқаста қаза тауып, аман қалғандары шағын қарулы топтарға бөлінді. 1948 жылдың қазан айында Крит ККЕ хатшысы Георгий Цитилос тосқауылға түсіп қаза тапты. Келесі айға дейін Лефка Ориде 34 ДСЕ жауынгері ғана белсенді қызметте болды. Криттегі көтеріліс біртіндеп тоқырады, соңғы екі жауынгер 1974 жылы, материктік Грекиядағы соғыс аяқталғаннан кейін 25 жыл өткен соң берілді.

Криттік өнер мектебі

Маңызды иконалық сурет салу мектебі, кейінгі Византия өнерінің ықпалында, Латын әсерімен, Крит Венеция үкімділігі кезінде, соңғы орта ғасырларда гүлденді. Константинополь құлағаннан кейін өркендеп, 15-шы, 16-шы және 17-ші ғасырларда грек сурет өнеріндегі басты күшке айналды.

Криттік әдебиет

Венеция дәуірінде Криетте байқалған экономикалық және интеллектуалдық өсімге байланысты, крит әдебиеті көлемді де, сапалы да болды және жаңа грек әдебиетінің кейінгі бағытына зор үлес қосты. Тыныш өмір мен дамыған зиялы және мәдени халықпен қарым-қатынас білім беру мен әдебиеттің гүлденуіне, сондай-ақ көрнекті әдеби туындылардың пайда болуына жағдай жасады.

Қара өлім

Қара өлім жұқпалы ауруларының нәтижесінде, көптеген криттіктер аралдағы ауыр тұстарда шетелге көшіп кетті, соның ішінде Константин Корнякт (шамамен 1517–1603) сияқтылары шетелде зор байлыққа қол жеткізіп, Шығыс Еуропадағы ең бай адамдардың біріне айналды.