Кіріспе
Еуразиялық және африкалық тілдердің ұсынылған суперотбасы – Ностратик, 1903 жылы алғаш рет ұсынылған Солтүстік Еуразия тілдерінің көптеген отбасыларын қамтитын гипотетикалық тіл макроотбасы. Тарихи тұрғыдан маңызды болғанымен, қазіргі таңда көбінесе маргиналды теория саналады. Оның нақты құрамы жақтастарына қарай өзгереді; әдетте картвель, үнді-еуропалық және ұрал тілдері, сондай-ақ даулы алтай отбасынан кейбір тілдер, афроазиялық тілдер, және дравид тілдері (кейде эламо-дравид тілдері де) кіреді. Ностратикалық гипотезаның бастауы ХХ ғасырдың басында Холгер Педерсенге қатысты. "Ностратик" атауын Педерсен (1903) латын тіліндегі *nostrates* – "бір елдің адамдары" деген сөзден шығарған. Гипотеза 1960 жылдары кеңестік тіл білімі мамандары, әсіресе Владислав Ильич Свитич және Аарон Долгопольский едәуір кеңейтті. ХХ ғасырдың екінші жартысынан бері бұл гипотезаның қолдауы азайды және негізінен ресейлік тіл білімі мамандарының аз бөлігінде ғана қабылданады. Әлемдік тіл білімі қауымдастығы Ностратикті және көптеген басқа макроотбасылық гипотезаларды, денэ-енисей тілдерін қоспағанда, көбінесе қабылдамайды. Ресейде Владимир Дибо сияқты бірқатар тіл білімі мамандары қолдайды, бірақ бұл жалпы қабылданған гипотеза емес. Кейбір тіл білімі мамандары бейтарап позиция сақтайды. Жозеф Гринберг (2000) ұсынған және Мерит Руллен қолдаған Евразиялық тілдерінің ұқсас топтамасы да бар.
Nostratic is a hypothetical language macrofamily including many of the language families of northern Eurasia first proposed in 1903. Though a historically important proposal, it is now generally considered a fringe theory. Its exact composition varies based on proponent; it typically includes the Kartvelian, Indo European and Uralic languages; some languages from the similarly controversial Altaic family; the Afroasiatic languages; as well as the Dravidian languages (sometimes also Elamo Dravidian). The Nostratic hypothesis originates with Holger Pedersen in the early 20th century. The name "Nostratic" is due to Pedersen (1903), derived from the Latin nostrates "fellow countrymen". The hypothesis was significantly expanded in the 1960s by Soviet linguists, notably Vladislav Illich Svitych and Aharon Dolgopolsky. The hypothesis has fallen out of favour since the latter half of the 20th century and has limited degrees of acceptance, predominantly among a minority of Russian linguists. Linguists worldwide mostly reject Nostratic and many other macrofamily hypotheses with the exception of Dené–Yeniseian languages, which has been met with some degree of acceptance. In Russia, it is endorsed by a minority of linguists, such as Vladimir Dybo, but is not a generally accepted hypothesis. Some linguists take an agnostic view. Eurasiatic, a similar grouping, was proposed by Joseph Greenberg (2000) and endorsed by Merritt Ruhlen.
Ностратик гипотезаның пайда болуы
XIX ғасырдың соңғы ширегінде түрлі лингвистер үнді-еуропа тілдерін фин-угрик және алтай тілдері сияқты басқа тілдер отбасыларымен байланыстыратын ұсыныстар жасады. Бұл ұсыныстар 1903 жылы Холгер Педерсен "Ностратик" деп аталатын, үнді-еуропалық, финно-угрик, самоид, түрік, моңғол, маньчжур, юкагир, эскимо, семит және хамит тілдерінің ортақ ата-бабасын ұсынғанда одан әрі дамыды, сонымен қатар басқаларын қосу мүмкіндігі де қарастырылды. "Ностратик" атауы латын сөзі "nostrās" – "біздің отандасымыз" (көпше түрі: "nostrates") сөзінен шыққан және Педерсеннен бері үнді-еуропа тілдерімен байланысты тілдер отбасыларын қамтиды деп анықталған. Мэррит Рулен бұл анықтаманың толыққанды таксономиялық емес, аморфты екенін атап өтті, себебі туыстық байланыстың кең және тар дәрежелері бар. Сонымен қатар, бұл тұжырымды қабылдайтын лингвистердің (Гринберг және Рулен сияқты) бірқатары аталған атаудың сол кездегі еуропалықтардың арасында жиі кездесетін этноцентризмін көрсететінін сынға алды. Мартин Берналь бұл терминді жағымсыз деп сипаттады, өйткені ол басқа тілдер отбасыларының өкілдерін академиялық талқылаудан мүлдем шеттетуді білдіреді. Дегенмен, Педерсеннің замандасы Генри Свитт үнді-еуропалық мамандардың кең генетикалық байланыстар туралы гипотезаларға қарсылығын "үнді-еуропалық тілдерін оқшауланудан босату және оларды 'сары нәсілдердің' тілдерімен байланыстыруға талпыну" деп түсіндірді. "Ностратик" тіліндегі "мен" (mi) және "сен" (ti) деген сөздерден (дәлірек айтқанда, "thee") құрылған "Митиан" сияқты балама атаулар кең қолданысқа ие болған жоқ. Алғашқы қолдаушысы француз лингвисті Альберт Кюни болды, ол ларингеалдық теорияны дамытудағы рөлімен танымал. Ол 1943 жылы "Вокализм, консонантизм және «ностратик» тіліндегі түбірлердің қалыптасуы туралы зерттеулер, үнді-еуропа және хамит-семит тілінің ата-бабасы" атты еңбегін жариялады. Кюни лингвистикада жоғары беделге ие болғанымен, оның бұл жұмысы салқын қабылданып, көпке таралмады.
Московский салыстырмалы лингвистика мектебі
Педерсеннің ностратикалық гипотезасы Батыста көп қадам баспаса да, Кеңес Одағында кең танылды. Владислав Ильич Свитич пен Аарон Долгопольский алғашында тәуелсіз жұмыс істеп, 1960-шы жылдары гипотезаның қазіргі түрінің алғашқы нұсқасын жасады. Олар оны қосымша тілдер тобын қамту үшін кеңейтті. Ильич Свитич сондай-ақ гипотетикалық тілдің алғашқы сөздігін дайындады. Долгопольскийдің ең соңғы Ностратикалық сөздігі 2008 жылы жарық көрді және ностратикалық лексиконға жасалған ең жаңа тырыс ретінде қарастырылады. Ильич Свитич сөздігіндегі мақалалардың негізгі көзі – әлемнің барлық тілдерін жіктеу жүйесін жасаған итальян тіл білімі маманы Альфредо Тромбеттидің (1866–1929) бұрынғы еңбектері болды. Оның жұмысы сол кезде кеңінен сынға ұшырап, кейіннен көптеген тіл білімі мамандары тарапынан назардан тыс қалды. Тромбетти заманында тілдерді жіктеуде басым болған пікір, сөздердің жалғауларындағы ұқсастық генетикалық байланыстың ең сенімді дәлелі екендігі еді. Содан бері салыстырмалы әдіс – бұрын туыс тілдерді зерттеу үшін қолданылған, жіктеу туралы ойларсыз пайдаланылған құрал – генетикалық байланысты анықтаудың ең тиімді тәсілі деп есептеліп, ақырында оның ғана заңды тәсіл екендігіне сенімділікке ұласты. Осы көзқарас жаңа ностратистердің ұстанымының негізін құрады. Ильич Свитич Тромбеттидің көптеген этимологияларын қабылдағанымен, оларды тиісті тілдердің дыбыстық жүйелерін жүйелі түрде салыстыру арқылы растауға тырысты.
Салыстырмалы лингвистикадағы мәртебе
Ностратикалық гипотеза салыстырмалы тіл білімінің бағытты қалыптастырмайды. Ностратиктер әлі бірде-бір прототілді жаңғыртуға қол жеткізбеген тілдер отбасын өздерінің схемаларына қосудан бас тартады. Бұл тәсілді Джозеф Гринберг генетикалық жіктелудің тілдік жаңғыртудан бұрын болуы керек деген тұрғысынан сынға алды, бірақ бұл сын әзірге ностратикалық теория мен практикаға ешқандай әсер етпеді. Кейбір сыншылар ностратикалық салыстыруларда келтірілген жеке, қалыптасқан тілдік отбасылардың деректерінде жиі үлкен қателер кездесетінін атап көрсетті; Кэмпбелл (1998) бұл туралы ұрал деректерінде көрсетеді. Ностратикалық теорияны қолдайтындар егер бұл рас болса, тілдерді генетикалық тұрғыдан жіктегенде оң нәтижелер теріс нәтижелерден әлдеқайда маңыздырақ саналады дейді (Ruhlen 1994). Мұның себебі, белгілі бір шектен асып кеткенде, дыбыс/мағына сәйкестіктеріндегі ұқсастықтар математикалық тұрғыдан өте аз ғана мүмкіндікке ие. Педерсеннің бастапқы ностратикалық ұсынысы бұрынғы макроотбасыларды біріктірді, олардың кейбіреулері, соның ішінде Индо-Урал тілі, инфлекцияларды кеңінен салыстыруды талап етті. Шындығында, орыс ностратиктері лексикалық салыстыруға ерекше мән берді. Сыншылар, егер әртүрлі белгілі Үнді-Еуропа тілдері мен диалекттеріндегі кем дегенде төрт мағынаның біреуін қамтитын барлық сөздерді жинаса, екі дауыссыз және бір дауыстының кез келген комбинациясын қамтитын тізімді оңай құрастыруға болатынын айтады (олардың саны шамамен 20 × 20 × 5 = 2000). Ностратиктер оқшауланған лексикалық бірліктерді емес, жаңғыртылған прототілдерді салыстыратындарын жауап береді. Прототілге сөзді қосу үшін ол бірнеше тілде кездесуі керек және формалары жүйелі дыбыс өзгерістері арқылы байланысты болуы керек. Сонымен қатар, көптеген тілдерде түбір құрылымына шектеулер бар, бұл мүмкін түбір формаларының санын математикалық максимумнан азайтады. Бұл тілдерге, басқалармен қатар, Үнді-Еуропа, Урал және Алтай тілдері жатады – бұл ностратикалық гипотезаның негізгі тілдері. Мәскеу мектебінің, әсіресе Ильич Свитичтің еңбектеріне қатысты өткір сынды қарастыру үшін, Кэмпбелл және Позер 2008:243-264 беттеріне жүгініңіз. Кэмпбелл мен Позер Ностратиктің Ильич Свитич және басқалар жаңғыртқан түрінің «типологиялық тұрғыдан кемшілігі бар» екенін айтады. Мысалы, олар таңқаларлықтай, ностратикалық түбірлердің өте азында екі дауыссыз жарылыс бар екенін көрсетеді, олар аз айқын және сондықтан жиірек болуы керек, ал мұндай түбірлер кездескен жағдайларда, барлық жағдайларда екінші жарылыс соноранттан кейін келеді. Қорыта айтқанда, Кэмпбелл мен Позер ностратикалық гипотезаны қабылдамайды және, аяқтау ретінде, «кейінгі зерттеулер осы гипотезалық макроотбасы үшін маңызды қолдау беретініне күмән келтіреді» деп мәлімдейді. Proto Indo European *b[h]ars сөзі семиттік тілдерден алынған сөз сияқты көрінеді (бірақ бірнеше беделді Үнді-Еуропа тіл білімі мамандары бұл туралы дауласып, оны туған IE сөзі деп санайды). IE ауыл шаруашылығы лексикасының көп бөлігі барлық тармақтарда ортақ емес және қарызға алынған сияқты, осылайша Ренфрю теориясы бойынша IE тілдерінің кеңеюі неолиттен кейін болды деген пікірді қолдайды.