Жан Буридан: Француз философы және ғылымға қосқан үлесі

Кіріспе

Француз философы (шамамен 1301–1359/62)

Жан Бурдиан (byʁidɑ̃; латынша: Johannes Buridanus; шамамен 1301 – шамамен 1359/62) – XIV ғасырғы ықпалды француз философы. Бурдиан өмірінің бар сағатында Париж университетінің философия факультетінде сабақ берді және әсіресе логика мен Аристотельдің еңбектеріне ден қойды. Бурдиан Еуропада Коперник революциясының бастауын салды. Ол импульс тұжырымын дамытты, бұл – инерцияның қазіргі түсінігіне жасалған алғашқы қадам және орта ғасырлық ғылым тарихындағы маңызды жетістік. Оның есімі көбінесе «Бурдианның есегі» деп аталатын ой эксперименті арқылы таныс, бірақ бұл ой эксперименті оның қолжазбаларында кездеспейді.

Білім және мансап

Бюридан 1301 жылға дейін, шамамен Францияның Пикардия аймағындағы Бетюн қаласында немесе оның жанында, немесе Аррас диоцезінің басқа жерінде дүниеге келген. Ол білімін Парижде алды, бірінші Колледж дю Кардинал Лемойнде, содан кейін Париж университетінде. 1320-жылдардың ортасына қарай Магистр дәрежесін және оқытуға ресми лицензия алды. Университет ережелері бойынша теологиялық білімі бар адамдар ғана осы пән бойынша сабақ бере немесе жаза алатындықтан, Бюриданның теологиялық мәселелерге қатысты еңбектері немесе Питер Ломбардтың «Сөйлемдеріне» түсіндірмелері жоқ. Көптеген ғалымдар оның философиялық қабілеттерін ескере отырып, оның көзге түспеуі екіталай деп санайды. Сонымен қатар, ол бірнеше стипендиялар мен жәрдемақы алғандықтан, теологияны оқуға қаржысы жетпеуі де мүмкін емес. Шындығында, 1350 жылғы бір құжатта ол университеттің қаржылық көмегінсіз өзін-өзі асырауға қабілетті ұстаздардың қатарында тізілген. Саксония епископы Альберт, өзі логика саласында белгілі болған, оның ең көрнекті шәкірттерінің бірі болды. Франция королі Людовик XI 1473 жылы номиналистерге қарсы жарлық шығарды, онда оның еңбектерін оқуға тыйым салынды.

Апокрифтік әңгімелер

Оның сүйіспеншіліктері мен оқиғалары туралы көптеген апокрифтік әңгімелер бар, олар оның Париж өміріндегі тартымды және құпиялы тұлға ретіндегі беделін көрсетуге жеткілікті. Бұл әңгімелердің ешқайсысы расталмаған, көбінесе белгілі тарихи мәліметтерге қайшы келеді. Кейбір аңыз бойынша, Франция королі оны қапқа салып, Сейн өзеніне лақтырған, себебі оның патшайыммен болған қарым-қатынасы жария болды. Франсуа Вильон өзінің танымал «Баллада дес Дамс дю Темпс Джадис» поэмасында осы оқиғаға сілтеме жасайды. Басқалары оның номиналистік ілімдері үшін Парижден қуылғанын және Вена университесін құру үшін Венаға көшкенін айтады. Тағы бір әңгімеде ол Папа Климент VI-ны аяқ киіммен ұрғаны туралы айтылады. Бюриданның теориясы мен оның ізашарының арасындағы басты айырмашылық – ол импульстің өздігінен тарап кететіні туралы пікірді қабылдамады, керісінше, дененің ауа кедергісі мен гравитация күштерінің әсерінен тоқтатылатынын, бұл күштер оның импульсіна қарсы келуі мүмкін екенін мәлімдеді. Бюридан сондай-ақ, дененің импульсі оның қозғалыс жылдамдығымен және массасымен пропорционалды екенін айтты. Бұл қазіргі заманғы импульс тұжырымымен тығыз байланысты. Бюридан импульсті нысанның қозғалысын тудыратын күш ретінде қарастырды: лақтырушының қолынан шыққаннан кейін, снаряд лақтырушы берген импульспен қозғалады және импульс кедергіден күшті болғанша қозғала береді, егер оған қарсы күштер әсер етіп, оны баяулатпаса немесе кері бағытта итермелемесе, онда оның қозғалысы шексіздікке дейін созылар еді (Аристотельдің метафизикасы бойынша сұрақтар XII.9: 73ra). Бюридан импульстің өзгеретін қасиет екенін және оның күші нысанның жылдамдығы мен массасымен анықталатынын да айтты. Осылайша, құлайтын дененің үдеуін оның импульс бірліктерін біртіндеп жинақтауы арқылы түсіндіруге болады. Аннелизе Майер де Бюриданның Аристотельдік космологияның құлдырауына үлкен үлес қосканын айтты. Духем тіпті Бюриданды Галилейдің алдашысы деп атады. Зүпко бұған келіспей, Бюридан өзінің теориясын механика ғылымын өзгерту үшін қолданбағанын, керісінше, қозғалыс пен тыныштықтың қарама-қарсы күйлер екеніне және ғаламның шекті екеніне сенген аристотельдік көзқарасты сақтап қалғанын мәлімдеді.

Apocryphal stories abound about his reputed amorous affairs and adventures which are enough to show that he enjoyed a reputation as a glamorous and mysterious figure in Paris life. None of the stories can be confirmed, and most contradict known historical information. Some rumors hold that he died when the King of France had him put in a sack and thrown into the River Seine after his affair with the Queen came to light. François Villon alludes to this in his famous poem Ballade des Dames du Temps Jadis. Others suggest that he was expelled from Paris due to his nominalist teachings and moved to Vienna to found the University of Vienna. Another story talks of him hitting Pope Clement VI with a shoe. The major difference between Buridan's theory and that of his predecessor is that he rejected the view that the impetus dissipated spontaneously, instead asserting that a body would be arrested by the forces of air resistance and gravity which might be opposing its impetus. Buridan further held that the impetus of a body increased with the speed with which it was set in motion, and with its quantity of matter. This is closely related to the modern concept of momentum. Buridan saw impetus as causing the motion of the object:

after leaving the arm of the thrower, the projectile would be moved by an impetus given to it by the thrower and would continue to be moved as long as the impetus remained stronger than the resistance, and would be of infinite duration were it not diminished and corrupted by a contrary force resisting it or by something inclining it to a contrary motion (Questions on Aristotle's Metaphysics XII.9: 73ra). Buridan also contended that impetus is a variable quality whose force is determined by the speed and quantity of the matter in the subject. In this way, the acceleration of a falling body could be understood in terms of its gradual accumulation of units of impetus. and Anneliese Maier both saw Buridan as playing an important role in the demise of Aristotelian cosmology. Duhem even called Buridan the forerunner of Galileo. Zupko has disagreed, pointing out that Buridan did not use his theory to transform the science of mechanics, but instead remained a committed Aristotelian in thinking that motion and rest are contrary states and that the universe is finite in extent.

Шығармалары

Хьюз, Г. Е. (1983). Джон Буриданның «Софисмата» кітабының сегізінші тарауындағы өзіне сілтеу туралы. Кіріспесі және философиялық түсіндірмелері бар басылым және аударма. Кембридж/Лондон/Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, Кинг, Питер (1986). Джон Буриданның логикасы: Болжау туралы трактат; Салдар туралы трактат. Латын тілінен философиялық кіріспемен аударма, Дордрехт: Рейдель. Зупко, Джон Александр, ред. және ауд. (1990). Джон Буриданның «Ақыл философиясы»: Аристотельдің «Де Анима» (Үшінші редакция) туралы сұрақтарының ІІІ кітабының басылымы мен аудармасы, түсініктемелермен және сындық және түсіндірмелік эсселермен. Докторлық диссертация, Корнелл университеті. Клима, Гюла, ауд. (2002). Джон Буридан: «Диалектиканың жинағы». Йель ортағасырлық философия кітапханасы. Нью-Хейвен, Коннектикут/Лондон: Йель университетінің баспасы. Джон Буридан (2015). Стивен Ридтің кіріспесімен «Салдар туралы трактат». Нью-Йорк: Фордэм университетінің баспасы. Клима, Г., Собол, П. Г., Хартман, П., және Зупко, Дж. (2023, 31 мамыр). Джон Буриданның Аристотельдің «De Anima» туралы сұрақтары. Iohannis Buridani Quaestiones in Aristotelis de Anima (Vol. 9). Спрингер.