Кіріспе

Жақсы нәрсені редуктивті түрде түсіндірудің дұрыс еместігін білдіретін аргумент, бір нәрсенің жақсы немесе дұрыс екендігі туралы талас, себебі ол табиғи (немесе жаман немесе дұрыс емес, себебі ол табиғи емес). Философиялық этикада натуралистік қателік – жақсылықты табиғи нысандар немесе қасиеттер, мысалы, жағымды немесе қалаулы нәрселер арқылы анықтауға болатындығы туралы талас. Бұл терминді британ философы Г.Э. Мур 1903 жылы жариялаған "Principia Ethica" кітабында енгізген. Мурдың натуралистік қателігі Дэвид Юмның 1738-40 жылдардағы "Адам табиғаты туралы зерттеу" еңбегінен туындаған "қалай болу керек?" (is–ought) мәселесімен тығыз байланысты; алайда, Юмның бұл мәселеге деген көзқарасынан өзгеше, Мур (және этикалық анти-натурализмнің басқа да жақтаушылары) натуралистік қателікті моральдық реализммен қақтығысқан деп санамады. Натуралистік қателікті табиғатқа сілтеумен шатастыруға болмайды, мысалы, "Бір нәрсе табиғи, демек, моральдық жағынан қабылданды" немесе "Бұл қасиет табиғи емес, демек, ол жағымсыз" сияқты ойлар. Мұндай қорытындылар медицина, сексуалдық қатынастар, экология, гендерлік рөлдер, нәсіл және карнизм тақырыптарындағы талқылауларда жиі кездеседі.

Іздеу мәселесі

Табиғи қателік термині кейде "болу керек" дегенді "бар" дегеннен (бар-болу керек проблемасы) шығару үшін қолданылады. Бұл әдетте мынадай түрінде көрінеді: егер адамдар бір нәрсені істесе (мысалы, күніне үш рет тамақтану, темекі шегу, суық ауа райында жылы киіну), онда олар сол нәрсені істеуі керек. Бұл табиғи қателікке айналады, егер "бар-болу керек" проблемасы ("Адамдар күніне үш рет тамақтанады, демек, адамдардың күніне үш рет тамақтануы моральдық тұрғыдан жақсы") осы амалдың бар екендігі табиғи екенін дәлелдеу арқылы негізделгенде ("өйткені күніне үш рет тамақтану ұнамды және қажет"). Категориялық императивін қолданып, Кант тәжірибенің оның қолданылуы үшін қажет екенін тұжырымдады. Бірақ тәжірибе немесе императивтің өзі бір әрекетті моральдық немесе аморальдық деп анықтауға мүмкіндік бермейді. Олардан мораль туралы нақты білім алу мүмкін емес, себебі олар заттардың қалай болуы керектігін тәжірибедегі белгілі бір ретпен орналасуының фактісінен шығаруға қабілетсіз. Бентам заң мен мораль арасындағы қатынасты талқылағанда, адамдар проблемалар мен мәселелерді талқылағанда, олардың қалай болғанын емес, қалай болғанын қалайтынын айтатынын анықтады. Бұл табиғи заң және позитивтік заң туралы талқылауларда көрінеді. Бентам табиғи заң теориясын сынға алды, өйткені оның пікірінше, бұл табиғи қателік, ол заттардың қалай болатынын емес, қалай болуы керектігін сипаттайды.

Мурдың талқылауы

Г. Э. Мурдың «Principia Ethica» еңбегіне сәйкес, философтар жақсылықты табиғи қасиеттер арқылы, яғни ләззатты немесе қалаулы нәрсе ретінде анықтауға тырысқанда, натуралистік қателікке жол береді. Бұл қателік – қандай да бір сапа немесе сапалардың жиынтығы жақсылық сапасына немесе одан әрқашан және міндетті түрде еріп жүретін, немесе онымен бірге болатын, немесе екеуі де жақсылықпен толықтай бірдей деген тұжырымға келу. Мысалы, егер кез келген ләззатты жақсы деп, немесе кез келген жақсы нәрсені ләззатты деп санаса, онда жақсылық пен ләззаттың бір және бірдей қасиет екенін тұжырымдау – натуралистік қателік болып табылады. Натуралистік қателік – «жақсы» және, мысалы, «ләззатты» сөздері бірдей нысандарды сипаттайтындықтан, оларға бірдей сапа тағайындалуы керек деген қате пікір. Этикалық натурализмнің қарсыластары, әдетте, табиғи фактілерден туындаған этикалық қорытындыларды қабылдамайды. Мур игілікті, ішкі құндылық ретінде, толыққанды жеткізілмейтін нәрсе деп есептейді: оны анықтау мүмкін емес, себебі ол табиғи қасиет емес, ол – «өзі анықталуға қабілетсіз, өйткені ол нәрсенің анықталуына негіз болатын түпкілікті ұғымдардың бірі». Ал этикалық натуралистер мұндай қағидалардан бас тартып, жақсылықтың мәнін эмпириялық тұрғыдан анықтауға ұмтылады, мысалы, гедонизм аясында ләззат арқылы. §7-де Мур қасиеттің қарапайым қасиеттердің жиынтығы немесе толыққанды қарапайым екенін айтады. Күрделі қасиеттерді құрамдас бөліктері арқылы анықтауға болады, бірақ қарапайым қасиеттің бөліктері жоқ. Жақсылық пен ләззаттан өзге, Мур түстің сезімталдықтарын да анықталмаған деп санайды: егер біреу сары түсті түсінгісі келсе, оның мысалдарын көруі керек. Сөздікте сары түстің жұмыртқа сарысы мен піскен лимонның түсі, көлеңкедегі жасыл мен қызғылт сары арасындағы негізгі түс екенін, немесе сары түстің қабылдануы 570 мен 590 нанометр арасындағы толқын ұзындығымен электромагниттік сәулелендіру арқылы ынталандырылатынын оқудың қажеті жоқ, себебі сары – бұл және одан да көп, ашық сұрақ аргументі бойынша. Бернард Уильямс Мурдың «натуралистік қателік» терминін қолдануын «көрнекті жаңылыс» деп атады, себебі бұл мәселе рационалдық емес, метафизикалық сипатта болады.

Табиғатқа деген сүйіспеншілік

Кейбір адамдар "табиғи қателік" немесе "табиғатқа сілтеу" деген сөздерді басқа мағынада қолданып, "Бір нәрсе табиғи, демек моральдық жағынан қабылданды" немесе "Бұл қасиет табиғи емес, демек ол жағымсыз" пікірлерін сипаттайды. Мұндай пікірлер медицина, гомосексуализм, қоршаған ортаны қорғау және вегетариандық тақырыптарында жиі кездеседі.

Сын

Кейбір философтар натуралистік қателікке қарсы шығады және/немесе ұсынылған "қалай бар" – "қалай болу керек" проблемасына шешімдер ұсынады.

Байланысты функциялар

Ральф МакИнерни нәрселердің өзінің табиғатында мақсаттар мен міндеттер бар екенін, сондықтан «болу керек» деген ұғымы «болу» ұғымымен байланысты деп санайды. Мысалы, сағат – уақытты өлшеуге арналған құрал. Сағаттың қызметін түсінгенде, оның сипаттамасында бағалау өлшемі жатыр, яғни ол сағат болғандықтан, уақытты дұрыс көрсетуі керек. Егер жақсы сағатты жаман сағаттан ажырата алмаса, онда ол сағаттың мәнін толық білмейді. Сол сияқты, егер жақсы әрекетті жаман әрекеттен ажырата алмаса, онда ол адамның не екенін толық білмейді.

Антинатуралистік қателіктің ұтымдылығы

Натуралистік қателік өздігінен бұрыс екендігіне сену рационалдық негіздерден мүсірау деп сынға алынып, анти-натуралистік қателік деп аталады. Мысалы, Алекс Уолтер былай деп жазды: "Әдеп және мораль туралы ғылыми зерттеулердің шегін белгілеу үшін натуралистік қателік пен Юмның 'заңына' жиі жүгініледі. Осы екі қарсылықтың күші жоқ екені көрсетілді". Өйткені мұндай сенімдер фактілер мен нормалар арасында байланыс жоқ екенін жасырады (әсіресе, фактілер мен нормаларды қабылдауға әкелген ой процесі арасында). Дегенмен, философтар осы байланыстардың қажетті екенін көрсетеді. Мысалы, егер адамдар басқаларды құтқаруды моральдық тұрғыдан дұрыс деп қараса, бұл олардың қауіпті не деп санауларына және қай жағдайларда араласу керектігіне қатысты сенімдерін қалыптастырады. Көлемді мысалдар келтірсек, егер біреу белгілі бір этникалық топтың адамзатты жоюға қабілетті тұқым қуалайтын бейімділігі бар деп сенсе, ал екіншісі олай ойламайтын болса, олардың фактілерге қатысты сенімдерінің өзгешелігі бірінші адамды осы этникалық топты қуғындау "қажетті жамандық" деп мойындауға итереді, ал екіншісі оны толығымен ақтауға келмейтін жамандық деп санайды. Сол сияқты, егер екі адамның да адамдарды өте кедейлікте ауыр еңбек етуге мәжбүрлеуді жамандық деп санаса, олар меншік иелерінің де-факто құқықтары (таза семантикалық құқықтарға қарсы) туралы әртүрлі тұжырымдарға келеді. Бұл олардың жоғарыда аталған құбылыс үшін меншік иелерінің жауапты екеніне сенетіндігіне байланысты. Егер біреу осы тұжырымды қабылдаса, онда меншік иелерін қуғындау арқылы осы құбылысты жеңілдету қажет деген қорытындыға келеді. Ал олай ойламайтын болса, қуғындау қажетсіз және жамандық деп санайды.

Қолданылуының сәйкессіздігі

Кейбір сыншылар, "не болу керек" деген тұжырымға қатысты қателіктерге қарсы пікір білдіретін адамдардың осындай тұжырымдарды қателік деп санауын үнемі дәйектілікпен жасай бермейтініне назар аударады. Мысал ретінде, "табиғаттағы қателік" деп шағымданатын эволюциялық психологтардың өзі, мысалы, "бос тақташа" тұжырымы тоталитарлық әлеуметтік инженерияға алып келеді немесе сексуалдық көзқарастар гомосексуалдарды гетеросексуалдарға айналдыруға ұқсас әрекеттерге бастайды деп айыптағанда, "не болу керек" деген тұжырымдар жасайды. Сыншылар мұны табиғаттағы қателік туралы айыптаудың, қателікті анықтаудың орнына, дәйекті емес риторикалық тәсіл екендігінің белгісі деп көрсетеді.

Әртүрлі зиянды жалпы нормативтік мәлімдемелер

Натуралистік қателік тұжырымын сынау: «сипаттамалық» мәлімдемелер (мұнда шындық немесе жалған екеніне қарамастан, фактілер туралы мәлімдемелер туралы кең мағынада қолданылады, нормативтік мәлімдемелермен салыстырғанда қолданылады) нақты эффектілердегі айырмашылықтар туралы құндылықтарға байланысты өзгертілуі мүмкін (мысалы, «X халқы нәресте жеуге бейім» деген мәлімдеме X тобына қарсы, балаларды қорғау контекстінде ғана нормативтік болса, ал «жеке немесе X тобы жылыжай газдарын шығаруға бейім» деген мәлімдеме қоршаған ортаны қорғау контекстінде ғана жеке/X тобына қарсы нормативтік болады), «жеке/X тобы басқалардың құндылықтарына зиян келтіруге бейім» деген мәлімдеме жалпы алғанда жеке/X тобына қарсы нормативтік болады. Бұл жеке тұлға/X тобының «сипаттамалық» тұрғысынан, құндылық бере алатын басқа субъектілердің қорғап жатқанын анықтап, өзінде ешқандай құндылығы жоқ күйде оны жоюымен байланысты. Мысалы, бір философия балаларды қорғауды ең жаман жамандық деп санайды және балаларға қауіпсіз, қысқа мерзімді орта құру үшін жылыжай газдарын шығаратын өнеркәсіптерді қолдайды, ал екінші философия қоршаған ортаға ұзақ мерзімді зиянды ең жаман жамандық деп санайды және асырап алуды азайту үшін бала жеуді, осымен бірге жылыжай газдарын шығаратын тұтынуды азайтуды қолдайды. Мұндай жеке тұлға/X тобы бала жеуді және жылыжай газдарын шығаратын автономды өнеркәсіптерді құруды қолдай алады, бұл екі қарама-қарсы философияны «ортақ жау» ретінде жеке тұлға/X тобына қарсы одақтас етеді. Жеке тұлғаның немесе топтың зиянды әрекеттерін кез келген құндылыққа бейімдеуге бейімделгендігі, соның ішінде қарама-қарсы құндылықтардың күрделі зиянының нормативтік салдарларына әкелетіні, осы айыптаманың ешқандай нақты құндылыққа қарамастан, басқа жағдайларға да қатысты екендігі айтылады, себебі айыптама жеке тұлғаның немесе топтың жойылуын әртүрлі құндылықтарға бейімдеуіне байланысты. Бұл кем дегенде бір типті «сипаттамалық» айыптаманың жалпыға бірдей нормативтік салдарларға әкелуіне байланысты мысал ретінде келтіріледі, сондай-ақ жеке тұлға немесе X тобының өзінің деструктивті жоспарының бөлігі ретінде басқаларды манипуляциялауға бейімделгендігіне байланысты айыптаманың ғылыми тұрғыдан өзін-өзі түзетуге келмейтіні айтылады, себебі кез келген ғылыми сын «бәрін жойғысы келетін жоспардың бір бөлігі» ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, кейбір құндылықтар жеке тұлға/X тобына қарсы қысым көрсетудің белгілі бір жолдарын айыптайтыны туралы қарсылық маңызсыз, себебі басқа құндылықтар да жеке тұлғаларға немесе топтарға қарсы олардың қабылдауына сәйкес келетін әрекеттерді қолдануы мүмкін. Бұл «ешбір сипаттамалық мәлімдеме өзінен-өзі нормативтік бола алмайды» деген талапқа қарсы дәлел ретінде келтіріледі.