Кіріспе

Ресми мәдениет шеңберінен тыс, өнерге формальды оқымағандар жасаған өнер. Аутсайдерлік өнер – дәстүрлі өнерде оқымаған, білімі жоқ және әдетте өнер әлемінің қағидаларымен байланысы аз немесе мүлдем жоқ, өздігінен үйренген адамдар жасаған өнер. "Аутсайдерлік өнер" термині 1972 жылы өнер сыншысы Роджер Кардиналдың кітабының атауы ретінде пайда болды. Бұл француз тіліндегі "art brut" (aʁ bʁyt, "жабайы өнер" немесе "қарапайым өнер") сөзінің ағылшын тіліндегі баламасы, осы атауды 1940 жылдары француз суретшісі Жан Дюбуфет ресми мәдениет шеңберінен тыс жасалған өнерді сипаттау үшін қолданған. Дюбуфет ерекше назарды белгіленген өнер саласының сыртында қалғандардың өнеріне бөлді, мысал ретінде психиатриялық ауруханалардағы пациенттерді, жалғыз өмір сүрушілерді және рухани салауаткерлерді келтірді. Аутсайдерлік өнер сәтті өнер маркетингі саласы ретінде қалыптасты; 1993 жылдан бері Нью-Йоркте жыл сайын Аутсайдерлік өнер жәрмеңкесі өткізіліп келеді, сондай-ақ осы тақырыпқа арналған кем дегенде екі тұрақты журнал жарық көреді. Бұл термин кейде "өнер әлемі" немесе "өнер галереясы жүйесі" сияқты бағыттан тыс адамдар жасаған өнерді таңбалау үшін маркетингтік мақсатта қолданылады, олардың жағдайына немесе туындыларының мазмұнына қарамастан. Кейіннен музыканттар үшін "аутсайдерлік музыка" деген арнайы термин пайда болды.

Психикалық аурулардың өнері

Психикалық аурулардың өнеріне, сондай-ақ балалар мен "халықтық өнер" жасаушыларға қызығушылықты алғаш рет "Der Blaue Reiter" тобы көрсетті: Василий Кандинский, Август Макке, Франц Марк, Алексей фон Явленский және басқалар. Суретшілер бұл топтардың жұмысында, олардың жетілмегендігінен туған экспрессивті күшті байқады. Осыған мысалдар 1912 жылы олардың басылымының бірінші және жалғыз нөмірінде, "Der Blaue Reiter Almanac" журналында жарияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Макке 1914 жылы Шампаньде, ал Марк 1916 жылы Верденде қаза тапты. Олардың қазасынан соңғы бос орынды Пол Кли ішінара толтырды, ол осы "примитивтерден" шабыт алуын жалғастырды. 1920 жылдары психиатриялық ауруханалардағы науқастардың өнеріне қызығушылық күшейді. 1921 жылы доктор Уолтер Моргенталер өзінің күтіміндегі психозбен ауырған Адольф Вёльфли туралы "Ein Geisteskranker als Künstler" ("Ақыл-есі дұрыс емес науқас ретіндегі суретші") атты кітабын жариялады. Вёльфли өздігінен сурет салуға кірісіп, бұл оны тыныштандырғандай болды. Оның ең танымал туындысы – 45 томдық суреттермен безендірілген эпос, онда ол өзінің қиялдағы өмірбаянын баяндаған. 25 000 бет, 1 600 сурет және 1 500 коллажdan тұратын бұл шығарма – монументалды туынды. Вёльфли көптеген кішкентай жұмыстарды да жасады, олардың кейбіреулері сатылды немесе сыйға берілді. Оның туындылары Берн қаласындағы Көркемсурет мұражайындағы Адольф Вёльфли қорында көрсетіледі. 1922 жылы Ханс Принцхорнның "Bildnerei der Geisteskranken" ("Ақыл-есі ауыратын адамдардың сурет өнері") атты еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек Еуропалық мекемелерден жиналған мыңдаған мысалдарға негізделген психиатриялық туындылардың алғашқы ғылыми зерттеуі болды. Кітап пен өнер коллекциясы сол кездегі авангард суретшілерінің, оның ішінде Пол Кли, Макс Эрнст және Жан Дюбуфеттің қызығушылығын тудырды. Формалды көркемдік білімі бар адамдар да, сондай-ақ танымал суретшілер де психикалық ауруларға шалдығуы мүмкін және олар да институционалдық емдеуге жата алады. Мысалы, кейіннен өзінің көркемдік өмірі үшін Канада орденімен марапатталған Уильям Курелек, жас кезінде Модсли психиатриялық ауруханасына түсіп, онда шизофрениядан емделді. Ауруханада ол "Лабиринт" картинасын жасайды, ол оның ауыр балалық шағының суреті болды. 1953 жылдың қарашасынан 1955 жылдың қаңтарына дейін ол Модслиден Нетерн ауруханасына ауыстырылды, онда ол арт-терапияның негізін қалаушы және Адамсон коллекциясын жасаған Эдвард Адамсонмен (1911–1996) бірге жұмыс істеді.

Терминология

Ресми мәдениеттен "сыртқы" деп түсінілетін өнерді сипаттау үшін бірнеше терминдер қолданылады. Бұл терминдердің анықтамалары әртүрлі және бір-бірімен тоғысады. Бұл саладағы жетекші журнал "Raw Vision" редакторы: «Біздің пікіріміз қандай болмасын, даудың құндылығы туралы, келісілген терминология арқылы шығармашылық талқылауды жалғастыру маңызды». Сондықтан олар «сыртқы суретші» терминін кез келген оқымаған суретшіге қатысты қолдануға кешірім сұрайды. «Оқымаған, шеберсіз немесе қарапайым болу жеткіліксіз. "Outsider Art" – "Art Brut" сияқты рухта да, мағынасында да, өнерін білмейтін сирек кездесетін авторлардың туындысымен дерлік бірдей». Арт Брут: Жан Дюбуфеттің тұжырымдаған термині француз тілінен сөзбе-сөз аударғанда «шикі өнер» дегенді білдіреді. «Шикі» сөзі академиялық «өңдеу» процесінен өтпегендігімен салыстыруға болады: яғни өнер мектептері, галереялар мен мұражайлар әлемі. Дюбуфеттің бастапқы анықтамасы қоғамның өзіндік біліммен және шеттетілген топтарының жасаған «шикі өнерге» қатысты. Халықтық өнер: Халықтық өнер бастапқыда Еуропадағы шаруалар қауымдастықтарымен байланысты қолөнер мен сәндік шеберлікті білдірген, бірақ бұл кез келген жергілікті мәдениетке де қатысты болуы мүмкін. Ол практикалық қолөнердің және сәндік шеберліктің кез келген өнімін қамтиды – тізбекті пісіруден бастап, доңғалақ қақпақтарынан жасалған құрылыстарға дейін. Халықтық және сыртқы өнердің арасындағы басты айырмашылық – халықтық өнер әдетте дәстүрлі формалар мен әлеуметтік құндылықтарды бейнелейді, ал сыртқы өнер қоғамның бағытты ағымына қатысты белгілі бір шеттеуде тұрады. Интуитивті өнер/Визионерлік өнер: "Raw Vision" журналы сыртқы өнерге қатысты жалпылама терминдерді ұнатады. Олар оларды қасақана жасалған, кең ауқымды терминдер ретінде сипаттайды. Алайда, визионерлік өнер, басқа анықтамалардан айырмашылығы, көбінесе туындының тақырыбына, яғни рухани немесе діни сипаттағы бейнелерге қатысты болуы мүмкін. Интуитивті өнер – қолданыстағы ең жалпы термин. Intuit: Чикагодағы Интуитивті және сыртқы өнер орталығы интуитивті және сыртқы өнерді зерттеуге және көрсетуге арналған мұражайды басқарады. Балтимордағы Американың визионерлік өнер мұражайы визионерлік өнерді жинауға және көрсетуге арналған. Шеткі өнер / Art singulier: Негізінен Neuve Invention сияқты; өнер әлемінің шетіндегі суретшілерді білдіреді. Наивті өнер: «Қалыпты» көркемдік мәртебеге ұмтылатын, яғни сыртқы суретшілерге қарағанда негізгі өнер әлемімен әлдеқайда саналы қарым-қатынаста болатын оқымаған суретшілерге қолданылатын тағы бір термин. Neuve invention: Шеттеулі болса да, бағытты мәдениетпен өзара әрекеттесетін суретшілерді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, олар өнермен жартылай уақытпен айналысуы мүмкін. Бұл сөз тіркесін де Дюбуфет ойлап тапқан; нақты айтқанда, ол Collection de l'art brut-тің ерекше бөлігін ғана білдіреді. Визионерлік орта: Визионер суретшілер салған ғимараттар мен мүсіндер парктері – әшекейленген үйлерден бастап, тығыз байланысты тақырыппен көптеген жеке мүсіндерді қамтиған үлкен аумақтарға дейін. Мысалдарға Саймон Родияның Уотс мұнарасы, Бунлеуа Сулилаттың Будда паркі мен Сала Кеоку және Фердинанд Шевалдың Идеал сарайы кіреді.