Қоғамдық тауарлар: ерекшеліктері мен маңызы

Жақсылар экономикада бәсекелеспейтін және шығарылмайтын тауарлар болып табылады. Олардың қолданылуы басқалардың қолжетімділігін шектемейді.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Public good (economics) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жақсы, ортақ пайдалануға болатын және бәсекелестік тудырмайтын нәрсе – жалпы ұғым.

Экономикада қоғамдық игілік (әлеуметтік игілік немесе ұжымдық игілік деп те аталады) – бұл ортақ пайдалануға болатын және бәсекелестік тудырмайтын игілік. Бір адамның пайдалануы басқа адамдардың қол жеткізуіне кедергі келтірмейді және басқаларға қолжетімділікті азайта алмайды. Бұл, мысалы, теңіздегі жабайы балық қоры сияқты, жалпыға ортақ игілікке қарама-қайшы, бірақ белгілі бір дәрежеде бәсекелестікке жатады. Егер балық тым көп ауланса, қорлар азаяды, басқалар үшін балық алу мүмкіндігі шектеледі. Қоғамдық игілік бірнеше пайдаланушыға пайдалы болуы керек, әйтпесе бірнеше адамға бірдей қолжетімді болуы экономикалық тұрғыдан маңызды емес. Капиталдық тауарлар "әдетте көптеген тұтынушыларға кең ауқымда ұсынылатын" қоғамдық игіліктерді немесе қызметтерді өндіру үшін пайдаланылуы мүмкін. Сол сияқты, қоғамдық игіліктерді өндіру үшін капиталдық тауарларды пайдалану жаңа капиталдық тауарларды құруға әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда қоғамдық игіліктер немесе қызметтер "жеке сектормен қамтамасыз етілуі үшін жеткілікті табысты емес" деп саналады және егер мемлекеттік қамтамасыз ету болмаса, бұл игіліктер немесе қызметтер салыстырмалы түрде аз мөлшерде немесе мүлдем өндірілмейді. Ресми статистика, ұлттық қауіпсіздік, ортақ тілдер, құқық қорғау, қоғамдық саябақтар, тегін жолдар және көптеген теледидар мен радио хабарлары осыған жатады. Су тасқынын бақылау жүйелері, маяқтар және көшелерді жарықтандыру да жалпы әлеуметтік игіліктер болып табылады. Жер бетінің барлық жеріне таралған жалпыға ортақ игіліктерді әлемдік қоғамдық игіліктер деп атауға болады. Бұған кітаптар, сондай-ақ медиа, суреттер мен бейнелер кіреді. Мысалы, білім бүкіл әлем бойынша кеңінен таралған. Ерлер, әйелдер және жастардың денсаулығы туралы хабардарлық, экологиялық мәселелер және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы ақпарат – қоғамның әрбір мүшесі басқалардың қол жеткізуіне кедергі келтірмей ала алатын жалпыға белгілі ақпарат. Сонымен қатар, қазіргі заманғы тарихты мәдени контекстте (әсіресе қорғалған мәдени мұралар мен ескерткіштер туралы) бөлісу және түсіндіру – адамдардың еркін қол жеткізе алатын білімнің тағы бір көзі. Қоғамдық игіліктерге қатысты мәселелер көбінесе "тегін жолаушы" мәселесімен тығыз байланысты, онда игілік үшін төлем жасамайтын адамдар оған қол жеткізуді жалғастыра береді. Осылайша, игілік жеткіліксіз өндірілуі, шамадан тыс пайдаланылуы немесе нашарлауы мүмкін. Қоғамдық игіліктерге қол жеткізуге шектеулер қойылуы мүмкін, содан кейін олар клубтық игіліктер деп саналуы мүмкін. Шектен шығару механизмдеріне ақылы жолдар, трафик бағасы және тек ақы төлеген абоненттер ғана шифрлай алатын кодталған сигналмен төлемді теледидар кіреді. Экономикада қоғамдық игіліктердің маңыздылығын өлшеу және ең жақсы шешімдерді анықтау туралы көптеген пікірталастар мен зерттеулер бар.

In economics, a public good (also referred to as a social good or collective good) is a good that is both non excludable and non rivalrous. Use by one person neither prevents access by other people, nor does it reduce availability to others. This is in contrast to a common good, such as wild fish stocks in the ocean, which is non excludable but rivalrous to a certain degree. If too many fish were harvested, the stocks would deplete, limiting the access of fish for others. A public good must be valuable to more than one user, otherwise, its simultaneous availability to more than one person would be economically irrelevant. Capital goods may be used to produce public goods or services that are " typically provided on a large scale to many consumers." Similarly, using capital goods to produce public goods may result in the creation of new capital goods. In some cases, public goods or services are considered " insufficiently profitable to be provided by the private sector (and), in the absence of government provision, these goods or services would be produced in relatively small quantities or, perhaps, not at all." official statistics, national security, common languages, law enforcement, public parks, free roads, and many television and radio broadcasts. Flood control systems, lighthouses, and street lighting are also common social goods. Collective goods that are spread all over the face of the Earth may be referred to as global public goods. This includes physical book literature, but also media, pictures and videos. For instance, knowledge is well shared globally. Information about men's, women's and youth health awareness, environmental issues, and maintaining biodiversity is common knowledge that every individual in the society can get without necessarily preventing others access. Also, sharing and interpreting contemporary history with a cultural lexicon (particularly about protected cultural heritage sites and monuments) is another source of knowledge that the people can freely access. Public goods problems are often closely related to the "free rider" problem, in which people not paying for the good may continue to access it. Thus, the good may be under produced, overused or degraded. Public goods may also become subject to restrictions on access and may then be considered to be club goods; exclusion mechanisms include toll roads, congestion pricing, and pay television with an encoded signal that can be decrypted only by paid subscribers. There is a good deal of debate and literature on how to measure the significance of public goods problems in an economy, and to identify the best remedies.

Қоғамдық игіліктер туралы академиялық әдебиет

Пол А. Самуэльсон математикалық формализмде қоғамдық игіліктердің қазіргі заманғы теориясын жасаған экономист ретінде танылады, бұл теория Уикселл мен Линдалдың бұрынғы еңбектеріне негізделген. Ол 1954 жылғы "Мемлекеттік шығындардың таза теориясы" атты классикалық мақаласында қоғамдық игілікті, яғни мақалада "жинақтап тұтыну тауары" деп атаған нәрсені былай анықтады: [тауарлар], оларды барлығы ортақ пайдаланады, яғни әрбір жеке тұлғаның мұндай тауарды тұтынуы басқа ешбір тұлғаның сол тауарды тұтынуынан ешқандай азайтуға алып келмейді.

Қоғамдық игіліктерді тиімді түрде қамтамасыз ету үшін әртүрлі жағдайларда және әртүрлі болжамдар бойынша көптеген механизмдер ұсынылған.

Линдаль салығы

Линдал салығы – 1919 жылы швед экономисі Эрик Линдал ұсынған салық салу түрі. Оның идеясы – қоғамдық игіліктерді қамтамасыз ету үшін жеке тұлғалардан, олардың шекті пайдасына сәйкес салық алу. Қоғамдық игіліктерге қысымды шығын кетіп, ақыры олардың құнын біреу төлеуі керек. Әр адамның қанша төлеу керектігін анықтау қиындық тудырады. Сондықтан Линдал қоғамдық қызметтердің шығындарын қалай реттеу керектігін түсіндірді. Оның пікірінше, адамдар қоғамдық игіліктерден алған пайдасына пропорционалды төлем жасауы керек. Егер адам осы игіліктерден көп пайда көрсе, төлем соғұрлым жоғары болады. Адамдар өздері бағалайтын игіліктер үшін көбірек төлеуге дайын. Қоғамдық игіліктерді қаржыландыру үшін салықтар қажет, және адамдар салық жүктемесін көтеруге мүдделі. Бұған қоса, теория адамдардың қоғамдық игілік үшін төлеуге дайындығына ерекше назар береді. Линдал идеясы бойынша, қоғамдық игіліктер салық арқылы төленеді, демек, халыққа осы өнімдер мен қызметтерді ұсыну міндеті үкіметке жүктеледі.

Викрей-Кларк-Гроувс механизмі

Викри Кларк Гроувс механизмдері (VCG) – қоғамдық игіліктерді қаржыландырудың ең көп зерттелген процедураларының бірі. VCG ұқсас механизмдердің кең класын қамтиды, бірақ көптеген зерттеулер Кларк пивот ережесіне бағытталған, ол барлық қатысушылардың қоғамдық игілікке үлес қосатынын және механизмнің жеке рационалды екенін қамтамасыз етеді. VCG механизмінің негізгі кемшілігі – ол әрбір пайдаланушыдан өте көп ақпарат талап етеді. Қатысушылар әртүрлі қаржыландыру деңгейлеріне қатысты өздерінің пайдасын толыққанды білмеуі мүмкін. Бұл басқа механизмдермен салыстырылғанда, олар пайдаланушылардан тек бір сомада жарна талап етеді. Осы және басқа да мәселелер VCG механизмдерін практикада қолдануға кедергі келтірді. Дегенмен, VCG механизмдерін сарабдал қатысушылар тобы қабылдауы әбден мүмкін.

Квадраттық қаржыландыру

Квадраттық қаржыландыру (КФ) – қоғамдық игіліктерді қаржыландыру механизмдеріндегі ең жаңа инновациялардың бірі. Квадраттық дауыс беру идеясы Бутерин, Хитциг және Вейл тарапынан қоғамдық игіліктерді қаржыландыру механизміне айналдырылды және қазір осылай квадраттық қаржыландыру деп аталады. Квадраттық қаржыландырудың VCG механизмімен тығыз теориялық байланысы бар, және VCG сияқты, ынталандыру үйлесімділігі мен тиімділікті қамтамасыз ету үшін субсидия қажет. Екі механизм де ойыншылар арасындағы келісімге және Сибил шабуылдарына осал. Алайда, VCG-ден өзгеше, салымшылар тек бір ғана салым жасауы керек – қоғамдық игілікке жалпы салым жеке салымдардың квадрат түбірінің қосындысы болып табылады. Механизмді құрастырушы әрқашан төлеуге тиіс кемшілік болатынын дәлелдеуге болады. Келісімді азайтудың бір жолы – үйлестіруге бейім салымшылар топтарын анықтап, олардың таңдаған игіліктеріне бөлінетін субсидияны азайту.

Сақтандыру келісімшарттары

Багноли мен Липман алғаш ұсынған кепілдік келісімшарттарының қарапайым және түсінікті тартымдылығы бар. Әрбір қаржыландырушы белгілі бір соманы қоғамдық игілікке жұмсауға келіседі, егер жалпы қаржыландыру осы игілікті өндіруге жеткілікті болса. Егер барлық тараптар келісімшарт шарттарына келіспесе, жобаға ешқандай қаржы жұмсалмайды. Демек, қаржы жұмсаушылар өз ақшалары тек қоғамдық игілікке қолдау жеткілікті болған жағдайда ғана жұмсалатынына сенімді бола алады. Кепілдік келісімшарттары, әсіресе ойын қайталамалы болғанда, оңай анықталатын қатысушылардың кішкентай топтары үшін тиімдірек. Kickstarter және IndieGoGo сияқты бірнеше жамағатпен қаржыландыру платформалары түрлі жобаларды қолдау үшін кепілдік келісімшарттарын пайдаланды (бірақ олардың барлығы қоғамдық игіліктер емес). Кепілдік келісімшарттары ақшалай емес үйлестіру үшін де қолданылуы мүмкін, мысалы, Free State Project Нью-Гэмпшир штатына 20 000 адамды көшіру бойынша өзара міндеттемелер алды, мақсаты штат саясатына әсер ету еді. Алекс Табаррок «басым кепілдік келісімшарттары» деп аталатын өзгеріс ұсынды, онда механизмді жобалаушы келісімшарт сәтсіз аяқталған жағдайда әрбір қатысушыға сыйақы төлейді. Мысалы, қатысушыларға олардың салымдарын қайтарудан өзге, егер жиналған сома жобаны қолдауға жеткіліксіз болса, әрбір қатысушыға қосымша 5 доллар сыйақы берілуі мүмкін. Келісімшарттың орындалмауы мүмкін болған жағдайда, сыйақыны қайтару адамдарды механизмге қатысуға ынталандырады, соның нәтижесінде барлық төлемдер теңгеріміне қол жеткізу ықтималдығы артады. Бұл механизмді жобалаушының кейбір жағдайларда қатысушыларға төлем жасауы керектігін білдіреді (мысалы, келісімшарт орындалмаған жағдайда), бұл жиі кездесетін жағдай. Зубрикас басым кепілдік келісімшарттарына қарапайым өзгеріс енгізуді ұсынды, онда адамдарға олар сыйлық ретінде ұсынған сомаға пропорционалды сыйақы қайтарылады, бұл Табарроктың бастапқы ұсынысындағы белгілі бір сомадағы сыйақыдан гөрі үлкен салымдар жасауға ынталандырады. Қоғамдық игілікке бағытталған шартты сыйлықтар идеясының көптеген нұсқалары бар. Мысалы, «Шартты салымдар механизмі» донорларға жобаны қаржыландыруға міндеттеме беруге мүмкіндік береді, мөлшері айнымалы болуы мүмкін. Сол сияқты, «Екілік шартты салымдар механизмі» пайдаланушыларға өздерінің сыйлықтарын бірегей қаржыландырушылардың санына байланысты жасауға мүмкіндік береді. «Көшедегі әртіс протоколы» сияқты кеңейтімдер уақыт бойынша шектелген шығындар міндеттемелерін қарастырады.

First proposed by Bagnoli and Lipman, assurance contracts have a simple and intuitive appeal. Each funder agrees to spend a certain amount towards a public good conditional on the total funding being sufficient to produce the good. If not everyone agrees to the terms, then no money is spent on the project. Donors can feel assured that their money will only be spent if there is sufficient support for the public good. Assurance contracts work particularly well with smaller groups of easily identifiable participants, especially when the game can be repeated. Several crowdfunding platforms such as Kickstarter and IndieGoGo have used assurance contracts to support various projects (though not all of them are public goods). Assurance contracts can be used for non monetary coordination as well, for example, Free State Project obtained mutual commitments for 20,000 individuals to move to New Hampshire in a bid to influence the politics of the state. Alex Tabarrok suggested a modification called dominant assurance contracts where the mechanism designer gives every contributor a refund bonus if the contract fails. For example, in addition to returning their contributions, the mechanism designer might give all contributors an additional $5 if the total donations aren’t sufficient to support the project. If there’s a chance that the contract will fail, a refund bonus incentivizes people to participate in the mechanism, making the all pay equilibrium more likely. This comes with the drawback that the mechanism designer must pay the participants in some cases (e. g. when the contract fails), which is a common theme. Zubrickas proposed a simple modification of dominant assurance contracts where people are given a refund bonus proportional to the amount they offered to donate, this incentivizes larger contributions than the fixed refund from Tabarrok’s original proposal. There have been many variations on the idea of conditional donations towards a public good. For example, the Conditional Contributions Mechanism allows donors to make variable sized commitments to fund the project conditional on the total amount committed. Similarly, the Binary Conditional Contributions Mechanism allows users to condition their donation on the number of unique funders. Extensions such as the Street Performer Protocol consider time limited spending commitments.

Лотереялар

Лотереялар тарихи тұрғыдан қоғамдық игіліктерді қаржыландыру құралы ретінде қолданылып келген. Морган лотереяларды қоғамдық игіліктерді қаржыландыру механизмі ретінде алғашқы ресми зерттеуді бастады. Одан бері лотереялар жан-жақты теориялық және тәжірибелік зерттеулерден өтті. Тарихи сәттіліктерімен қатар, лотереялар көпшілік қаржыны тартудың үміт беретін механизмі болып табылады. Олар лотереялық сыйлықты ұсыну үшін сыртқы қаржыландыру көзін пайдаланады. Жеке "донорлар" ақшалай сыйлықты ұту мүмкіндігі үшін лотерея билеттерін сатып алады, билет сатудан түскен қаражат қоғамдық игілікке жұмсалатынын біледі. Жеңімпаз билеттердің бірінен кездейсоқ түрде таңдалады және ол лотереялық сыйлықтың барлығын алады. Лотерея билеттерін сатудан түскен барлық түсім қоғамдық игілікке жұмсалады. Басқа механизмдер сияқты, бұл тәсілдің де жұмыс істеуі үшін лотереялық сыйлық түріндегі субсидия қажет. Зейінді донорлар лотереялық билеттерді тікелей сатып алудың орнына, лотереялық сыйлыққа қайырымдылық жасау арқылы игілікке көбірек қаражат жинауға болатынын көрсетуге болады. Лотереялар қоғамдық игіліктерді қаржыландырудың шамамен тиімді механизмдері болып табылады және сыйлық мөлшері артқан сайын қаржыландыру деңгейі оңтайлы деңгейге жақындайды. Дегенмен, халық саны арта түскенде, лотерея механизмінен түсетін үлестер ерікті үлестерге айналады және нөлге жуықтауы керек.

Коммерциялық емес ұйымдардың рөлі

Көп жағдайда қоғамдық игіліктерді ұсыну үкіметтік қызметтің бір бөлігі болып табылады. Брюс Р. Кингма өзінің "Коммерциялық емес сектордың қоғамдық игілік теориялары" атты кітабының кіріспе бөлімінде былай деді: Вейсброд моделінде коммерциялық емес ұйымдар мемлекеттік қамтамасыз ету арқылы толық қанағаттандырылмаған қоғамдық игіліктерге деген сұранысты қанағаттандырады. Үкімет орташа дауыс берушілердің сұранысын қанағаттандырады, сондықтан ол қоғамдық игіліктің деңгейін кейбір азаматтардың орташа дауыс берушінің тілегінен артық сұранысынан төмен қамтамасыз етеді. Бұл қанағаттандырылмаған сұранысты коммерциялық емес ұйымдар қанағаттандырады. Бұл коммерциялық емес ұйымдар қоғамдық игіліктің көлемін арттырғысы келетін азаматтардың қайырымдылықтары арқылы қаржыландырылады.

Терминология және тауар түрлері

Бәсекеге жатпайтын: өнімді пайдалану кейіннен пайдалануға қолжетімділікке әсер етпейтін кезде, оны барлығы қол жетімді етеді. Жеке игілік: Бұл қасиеттерге ие емес, қоғамдық игіліктің керісі. Мысалы, нан жеке игілік болып табылады; оның иесі басқаларды оны пайдаланудан алаңдатуға болады, ал оны тұтынып болғаннан кейін басқалар пайдалана алмайды. Ортақ ресурс: Бәсекелестікке ие, бірақ қол жеткізуге шектеу қою мүмкін емес тауар. Мұндай тауарлар қоғамдық игіліктерге ұқсас мәселелерді тудырады: осы жағдайда қоғамдық игіліктер мәселесінің айнасы – «ортақ мүліктің трагедиясы», онда тауарға еркін қол жеткізу кейде оның шамадан тыс тұтынуына және осылайша азаюына әкеледі. Мысалы, терең теңізде балық аулауға шектеулерді енгізу өте қиын, сондықтан әлемдік балық қоры қол жеткізуге шектеу қойылмайтын, бірақ шекті және азайып бара жатқан ресурс ретінде қарастырылуы мүмкін. Клубтық тауарлар: жеке парктер сияқты, қол жеткізуге шектеу қоюға болады, бірақ бәсекеге жатпайтын тауарлар. Аралас тауар: өзі жеке болып табылатын, бірақ жеке және қоғамдық игіліктерді пайдалану арқылы жеке тұтынушылар өндіретін соңғы тауарлар. Мұндай тауардан бір адамның алатын пайдасы басқалардың тұтынуына байланысты болуы мүмкін, мысалы, көлік көп толы жол немесе тығырыққа толы ұлттық саябасы сияқты жағдайларда.

Қоғамдық игіліктерді анықтаудағы қиындықтар

Шетте қалу мүмкін еместігі туралы анықтама жеке тұлғаларды тұтынудан шеттетуге болмайтынын көрсетеді. Қазіргі технология радио немесе теледидар хабарларын арнайы декодері жоқ адамдар үшін қол жетімсіз етуге мүмкіндік береді, яғни оларды таратудан тыс қалдырады. Ақпараттық тауарлардың көптеген түрлері қоғамдық тауарлардың қасиеттеріне ие. Мысалы, өлеңді көптеген адамдар басқалардың осы тауарды тұтынуын кемітпестен оқи алады; осы тұрғыдан алғанда, ол бәсекелестікке жатпайды. Сол сияқты, көптеген патенттердегі ақпаратты кез келген тарап басқалардың осы тауарды тұтынуын кемітпестен пайдалана алады. Ресми статистика қоғамдық тауар болып табылатын ақпараттық тауардың нақты мысалы болып табылады, себебі ол шеттетуге болмайтын етіп жасалған. Шығармашылық туындылар кейбір жағдайларда шеттетілуі мүмкін: өлеңнің авторы оны жарияламау арқылы оны бөлісуден бас тартуы мүмкін. Авторлық құқықтар мен патенттер осындай бәсекелестікке жатпайтын тауарларды жасауды уақытша монополиялар беру арқылы, немесе қоғамдық тауарлар терминологиясында, белгілі бір мерзімге шеттетуді қамтамасыз ету үшін заңдық механизмді ұсыну арқылы ынталандырады. Қоғамдық тауарлар үшін тауар өндірушінің "жоғалған кірісі" анықтаманың бөлігі емес: қоғамдық тауар – бұл оның тұтылуы басқалардың осы тауарды тұтынуын кемітпейтін тауар. Қоғамдық тауарлар жеке тауарларды да қамтиды, бұл жеке және қоғамдық аражігін анықтауды қиындатады. Мысалы, сіз аудандық футбол алаңы – қоғамдық тауар деп ойлауыңыз мүмкін. Дегенмен, ойынға қатысу үшін сізге өз шұлықтарыңыз бен доптарыңызды әкелу керек. Сонымен қатар, осы кеңістікті пайдалану үшін сіз жалдау ақысын төлеуге тиіссіз. Бұл қоғамдық және жеке тауарлардың аралас жағдайы. Экономистер арасында "қоғамдық тауарлар" деген санаты бар ма деген пікірталас туды. Стивен Шавелл мынаны ұсынды:
кәсіби экономистер қоғамдық тауарлар туралы сөйлескенде, олар бірдей экономикалық сипаттамаларды бөлісетін, бірдей дисфункцияларды көрсететін және осылайша шамалы ұқсас түзету шараларынан пайда көре алатын тауарлардың жалпы санатын білдірмейді. Бұл тек шексіз проблемалардың тізімі (кейде артық өндіріс, кейде жеткіліксіз өндіріс және т.б.), олардың әрқайсысы теориядан туындамайтын, бірақ жергілікті эмпирикалық факторларға байланысты болатын ерекше шешімдерге ие. Жалпыға ортақ тауарлар мемлекеттік сектормен қамтамасыз етілген тауарлар деген жалған түсінік бар. Көп жағдайларда үкімет қоғамдық тауарларды өндіруге қатысады, бірақ бұл әрқашан да дұрыс емес. Қоғамдық тауарлар табиғи түрде болуы мүмкін, немесе оларды жеке тұлғалар, фирмалар немесе мемлекеттік емес ұйымдар, яғни ұжымдық әрекеттер өндіре алады. Қоғамдық тауарлардың теориялық тұжырымы тауардың қалай өндірілетіні немесе тұтынылатынына қарай географиялық аймақты ажыратпайды. Дегенмен, кейбір теоретиктер, мысалы Инге Каул, "жаһандық қоғамдық тауар" терминін бүкіл әлемде бәсекелестікке жатпайтын және шеттетілмейтін қоғамдық тауар үшін қолданады, бұл тек бір ұлттық аймақта бар қоғамдық тауардан өзгеше. Білім жаһандық қоғамдық тауардың мысалы ретінде қарастырылады.

The definition of non excludability states that it is impossible to exclude individuals from consumption. Technology now allows radio or TV broadcasts to be encrypted such that persons without a special decoder are excluded from the broadcast. Many forms of information goods have characteristics of public goods. For example, a poem can be read by many people without reducing the consumption of that good by others; in this sense, it is non rivalrous. Similarly, the information in most patents can be used by any party without reducing consumption of that good by others. Official statistics provide a clear example of information goods that are public goods, since they are created to be non excludable. Creative works may be excludable in some circumstances, however: the individual who wrote the poem may decline to share it with others by not publishing it. Copyrights and patents both encourage the creation of such non rival goods by providing temporary monopolies, or, in the terminology of public goods, providing a legal mechanism to enforce excludability for a limited period of time. For public goods, the "lost revenue" of the producer of the good is not part of the definition: a public good is a good whose consumption does not reduce any other's consumption of that good. Public goods also incorporate private goods, which makes it challenging to define what is private or public. For instance, you may think that the community soccer field is a public good. However, you need to bring your own cleats and ball to be able to play. There is also a rental fee that you would have to pay for you to be able to occupy that space. It is a mixed case of public and private goods. Debate has been generated among economists whether such a category of "public goods" exists. Steven Shavell has suggested the following:
when professional economists talk about public goods they do not mean that there are a general category of goods that share the same economic characteristics, manifest the same dysfunctions, and that may thus benefit from pretty similar corrective solutions there is merely an infinite series of particular problems (some of overproduction, some of underproduction, and so on), each with a particular solution that cannot be deduced from the theory, but that instead would depend on local empirical factors. There is a common misconception that public goods are goods provided by the public sector. Although it is often the case that government is involved in producing public goods, this is not always true. Public goods may be naturally available, or they may be produced by private individuals, by firms, or by non state groups, called collective action. The theoretical concept of public goods does not distinguish geographic region in regards to how a good may be produced or consumed. However, some theorists, such as Inge Kaul, use the term "global public good" for a public good that is non rivalrous and non excludable throughout the whole world, as opposed to a public good that exists in just one national area. Knowledge has been argued as an example of a global public good,

Графикалық тұрғыдан алғанда, бәсекелестікке жатпау дегеніміз, егер бірнеше адамның әрқайсысы қоғамдық тауарға сұраныс қисығына ие болса, онда жеке сұраныс қисықтары қоғамдық тауарға деген жалпы сұраныс қисығын алу үшін тік қосылады. Бұл жеке тауарға деген жалпы сұранысты шығару процедурасынан өзгеше, онда жеке сұраныстар көлденең қосылады. Кейбір авторлар "қоғамдық тауар" терминін тек шеттетілмейтін "таза қоғамдық тауарларды" атау үшін қолданады және шеттетілетін қоғамдық тауарларды "клубтық тауарлар" деп атайды.

Цифрлық қоғамдық игіліктер

Цифрлық қоғамдық игіліктерге ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету, деректер жиынтығы, жасанды интеллект модельдері, стандарттар және мазмұн кіреді. "Цифрлық қоғамдық игілік" термині алғаш рет 2017 жылдың сәуірінде Николас Груеннің "ХХІ ғасырдың қоғамдық игіліктерін құру" атты еңбегінде қолданылды және жаңа технологиялардың адамдарға тиімді қызмет көрсету үшін кең ауқымда енгізілу мүмкіндігінің артуымен бірге танымал бола бастады. Елдер, үкіметтік емес ұйымдар және жеке сектор субъектілері де цифрлық технологияларды Тұрақты даму мақсаттарына (ТДМ) қол жеткізу құралы ретінде қарастырды. БҰҰ Бас хатшысының Цифрлық ынтымақтастық жөніндегі жол картасында цифрлық қоғамдық игілік былай анықталады: "Құпиялылықты және басқа да қолданыстағы заңдар мен ең жақсы тәжірибелерді сақтайтын, зиян келтірмейтін және ТДМ-ға қол жеткізуге көмектесетін ашық бастапқы кодты бағдарламалық қамтамасыз ету, ашық деректер, ашық жасанды интеллект модельдері, ашық стандарттар және ашық мазмұн".

Қате жіктелген мемлекеттік тауарларға жарық түсіру

Кейбір тауарлар, мысалы, жетім қалған дәрілер, өндірілуі үшін арнайы мемлекеттік қолдау қажет, бірақ оларды қоғамдық тауарлар деп жіктеуге болмайды, себебі олар жоғарыда аталған талаптарға (алып тастау мүмкін емес және бәсекелестік тудырмайды) сай келмейді. Құқық қорғау, көшелер, кітапханалар, мұражайлар және білім беру жиі қоғамдық игіліктер деп жаңылыс жіктеледі, бірақ экономикалық тұрғыдан квази-қоғамдық игіліктер деп жіктеледі, өйткені оларды қолданудан алып тастау мүмкін, бірақ олар қоғамдық игіліктердің кейбір қасиеттерін сақтайды. Маяктарды ұсыну – қоғамдық игіліктің классикалық мысалы, себебі кемелерді оның қызметтерін пайдаланудан алып тастау қиын. Бір кеменің пайдалануы екінші кеменің пайдалануына кедері келтірмейді, бірақ маяктан алынатын пайданың көп бөлігі белгілі бір порттарды пайдаланатын кемелерге тиесілі болғандықтан, маяқтың күтімін порттық төлемдермен тиімді үйлестіруге болады (Рональд Коуз, «Экономикадағы маяк» 1974). Бұл нақты маяқтарды қаржыландыруға жеткілікті болды. Технологиялық прогресс жаңа қоғамдық игіліктерді құруға мүмкіндік береді. Ең қарапайым мысал – көше шамдары, олар салыстырмалы түрде жақындағы өнертабыстар (тарихи стандарттар бойынша). Бір адамның олардан алған ләззаты басқа адамдардың ләззатына кедері келтірмейді, және қазіргі уақытта жеке адамдарға олар пайдаланатын жарық мөлшері үшін жеке төлем алу тым қымбат болар еді. Ресми статистика да бір мысал. Үкіметтің барлық деңгейдегі шешімдерді қабылдауға бағытталған жоғары сапалы ақпаратты жинау, өңдеу және ұсыну мүмкіндігі технологиялық прогресс арқасында күрт жақсарды. Екінші жағынан, қоғамдық игіліктің мәртебесі уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Технологиялық прогресс дәстүрлі қоғамдық игіліктерді алып тастауға елеулі әсер етуі мүмкін: шифрлау телерадиохабар таратушыларға өз бағдарламаларына жеке қол жеткізуді сатуға мүмкіндік береді. Электрондық жол бағасын белгілеу құны күрт төмендеді, бұл нақты пайдалануға негізделген толық есеп айырысуға жағдай жасады. Қоғамдық игіліктер тек адамдармен ғана шектелмейді. Бұл биологиядағы ынтымақтастық зерттеулерінің бір бөлігі болып табылады.

Тегін жүгіруші проблемасы

Тегін жүретіндердің мәселесі – ұжымдық шешім қабылдаудың басты мәселесі. Мысалы, белгілі бір саланың кейбір фирмалары, оларсыз да оң нәтижеге жету үшін жеткілікті қатысушылар бар деген болжаммен, салаға пайда әкелуге мүмкіндік беретін үкімет саясатына әсер ету мақсатындағы лоббиге қатысудан бас тартады. Тегін жүретіндердің мәселесі – нарық сәтсіздігінің бір түрі, онда жеке пайда табуға ұмтылудың нарық тәрізді мінез-құлқы экономикалық тиімді нәтижелерге әкелмейді. Қоғамдық игіліктерді өндіру оң сыртқы әсерлерге алып келеді, олар үшін төлемақы төленбейді. Егер жеке ұйымдар өндірген қоғамдық игіліктің барлық пайдасын алмаса, олардың оны ерікті түрде өндіруге деген ынтасы жеткіліксіз болуы мүмкін. Тұтынушылар қоғамдық игіліктерді пайдалана алады, бірақ оларды жасауға жеткілікті үлес қоспайды. Бұл тегін жүретіндердің мәселесі деп аталады, немесе кейде «жеңіл жүретіндердің мәселесі». Егер тым көп тұтынушы «тегін жүруге» шешім қабылдаса, жеке шығындар жеке пайдадан асып түседі және тауарды немесе қызметті нарық арқылы ұсынуға ынта жоғалады. Осылайша, нарық қажетті тауарды немесе қызметті ұсына алмайды. Тегін жүретіндердің мәселесі адамды Homo economicus ретінде қарастыруға байланысты: таза рационалды және сонымен қатар таза өзімшіл – өте жекешіл, тек оған тікелей әсер ететін пайда мен шығындарды ғана ескереді. Қоғамдық игіліктер мұндай адамға тегін жүруге ынта береді. Мысалы, ұлттық қорғанысты қарастырайық, ол – таза қоғамдық игіліктің классикалық мысалы. Homo economicus ұлтты қорғауға қосымша күш салу туралы ойласа, бұл күш-жігердің жеке адамға тиетін пайдасы өте аз болады, себебі пайдасы елдің барлық миллиондаған басқа азаматтарына бөлінеді. Әскери қызмет кезінде жарақаттану немесе қаза болу қаупі де өте жоғары. Ал тегін жүретін адам, оның үлесін қосқан-қоспағанына қарамастан, ұлттық қорғаныстың пайдасынан шеттетілмейтінін біледі. Сондай-ақ, бұл пайданы жеке бөліктерге бөліп, адамдарға таратудың да жолы жоқ. Тегін жүретін адам, егер оған тән ләззат немесе материалдық сыйақы болмаса (мысалы, үкімет төлейтін ақша, толық штатты армия немесе жалдамалы әскерлер сияқты) өз еркімен қосымша күш жұмсамайды. Тегін жүру мәселесі жақында ғана ойланғаннан да күрделі. Кез келген уақытта шектеудің болмауы шын шекті құнды төлеуге кедергі келтірсе («талапты ашу мәселесі» деп аталады), бұл тиісті табыс деңгейін қалыптастыруға да әкеп соғады, өйткені үй шаруашылықтары жеке тауарды арттыра алмаса, құнды бос уақытынан бас тартпайды. Бұл, қатаң арнайы мүдделердің қолдауы жоқ қоғамдық игіліктер үшін, шығын-пайданы талдау дұрыс емес табыс деңгейлерінде жүргізілетіндіктен және барлық пайда болған табыс жалпыға ортақ игілікке жұмсалатын еді, жалпы тепе-теңдік ескертулерінен басқа, жеткіліксіз өндіріс болуы мүмкін дегенді білдіреді. Ақпараттық тауарлар жағдайында, жаңа өнімді ойлап тапқан адам бүкіл қоғамға пайда әкелуі мүмкін, бірақ олар тегін пайда ала алса, ешкім бұл өнертабыс үшін ақша төлеуге дайын емес. Алайда, ақпараттық тауарлардың ерекшеліктеріне байланысты, оларды алып тастау мүмкін емес, сонымен қатар қайта өндіруге жұмсалатын шығындар да нөлге жуық болғандықтан, тауарландыру қиын және тіпті неоклассикалық экономикалық тұрғыдан алғанда да әрқашан тиімді бола бермейді.

The free rider problem is a primary issue in collective decision making. An example is that some firms in a particular industry will choose not to participate in a lobby whose purpose is to affect government policies that could benefit the industry, under the assumption that there are enough participants to result in a favourable outcome without them. The free rider problem is also a form of market failure, in which market like behavior of individual gain seeking does not produce economically efficient results. The production of public goods results in positive externalities which are not remunerated. If private organizations do not reap all the benefits of a public good which they have produced, their incentives to produce it voluntarily might be insufficient. Consumers can take advantage of public goods without contributing sufficiently to their creation. This is called the free rider problem, or occasionally, the "easy rider problem". If too many consumers decide to "free ride", private costs exceed private benefits and the incentive to provide the good or service through the market disappears. The market thus fails to provide a good or service for which there is a need. The free rider problem depends on a conception of the human being as Homo economicus: purely rational and also purely selfish—extremely individualistic, considering only those benefits and costs that directly affect him or her. Public goods give such a person an incentive to be a free rider. For example, consider national defence, a standard example of a pure public good. Suppose Homo economicus thinks about exerting some extra effort to defend the nation. The benefits to the individual of this effort would be very low, since the benefits would be distributed among all of the millions of other people in the country. There is also a very high possibility that he or she could get injured or killed during the course of his or her military service. On the other hand, the free rider knows that he or she cannot be excluded from the benefits of national defense, regardless of whether he or she contributes to it. There is also no way that these benefits can be split up and distributed as individual parcels to people. The free rider would not voluntarily exert any extra effort, unless there is some inherent pleasure or material reward for doing so (for example, money paid by the government, as with an all volunteer army or mercenaries). The free riding problem is even more complicated than it was thought to be until recently. Any time non excludability results in failure to pay the true marginal value (often called the "demand revelation problem"), it will also result in failure to generate proper income levels, since households will not give up valuable leisure if they cannot individually increment a good. This implies that, for public goods without strong special interest support, under provision is likely since cost–benefit analysis is being conducted at the wrong income levels, and all of the un generated income would have been spent on the public good, apart from general equilibrium considerations. In the case of information goods, an inventor of a new product may benefit all of society, but hardly anyone is willing to pay for the invention if they can benefit from it for free. In the case of an information good, however, because of its characteristics of non excludability and also because of almost zero reproduction costs, commoditization is difficult and not always efficient even from a neoclassical economic point of view.

Қоғамдық тауарлардың тиімді өндіріс деңгейлері

Қоғамдық игілікті әлеуметтік жағынан оңтайлы қамтамасыз ету, қоғамдық игіліктің барлық жеке тұлғалар бойынша есептелген шекті бағалауларының қосындысы, осы қоғамдық игілікті қамтамасыз етудің шекті шығындарына тең болған кезде жүзеге асады. Бұл шекті бағалаулар, формальды түрде, белгілі бір жеке меншікті тауарға қатысты алмастырудың шекті шамалары болып табылады, ал шекті шығындар – жеке меншікті тауардың қоғамдық игіліктің бір бірлігін өндіруге кеткен шығынды сипаттайтын шекті түрлендіру шамасы. Бұл, жеке игіліктердің әлеуметтік оңтайлылық шартына қайшы келеді, онда әрбір тұтынушының жеке игілікке берген бағасы, оның шекті өндіріс шығындарына теңестіріледі. Мысалы, тек екі тұтынушыдан тұратын қауымдастықты қарастырайық, ал үкімет қоғамдық саябақ салуды жоспарлап отыр. Бір адам оны пайдалану үшін 200 долларға дейін төлеуге дайын, ал екіншісі 100 долларға дейін төлеуге келіседі. Саябақтың екеуіне де беретін жалпы құны 300 доллар. Егер оны 225 долларға өндіруге болады болса, саябақты сақтауға 75 доллар пайда табылады, себебі ол қауымдастыққа 300 долларға бағаланатын қызметтерді, тек 225 долларға ұсынады. Қоғамдық игіліктердің классикалық теориясы, толық ақпараттың идеалды жағдайларында тиімділікті анықтайды, бұл жағдай Уикселлдің (1896) еңбегінде бұрыннан танылған. Самюэлсон бұл, іс жүзінде қоғамдық игіліктерді тиімді қамтамасыз ету және қоғамдық игіліктерді қаржыландыру үшін тиімді Линдаль салығын есептеуде қиындықтар туғызатынын атап өтті, өйткені жеке тұлғалар қоғамдық игіліктерге берген бағаларын төмендетуге бейім.

Жергілікті қоғамдық игіліктер

Жоғарыда айтылғандай, қоғамдық игіліктердің негізгі теориясы қоғамдық игіліктің деңгейін (мысалы, ауаның сапасы) әркім бірдей сезінетін жағдайлардан басталады. Алайда, көптеген маңызды жағдайларда пайда мен шығындардың таралуы одан әлдеқайда күрделі болады. Мысалы, адамдар кеңсесін таза ұстағанда немесе аумақтың қауіпсіздігін қадағалағанда, осы күш-жігердің пайдасы кейбір адамдарға (өз аумақтарындағыларға) басқаларға қарағанда көбірек тиеді. Мұндай аумақтардың бір-бірімен байланысты құрылымы көбінесе желі ретінде модеделденеді. (Егер аумақтар мүлдем бөлек болса, яғни, бір-бірімен қиылыспаса, стандартты модель – Tiebout моделі болып табылады.) Барлық адамға, тіпті аумақтан тыс тұрғандарға да көмектесе алатын жергілікті қоғамдық игіліктің мысалы – автобус. Мысалы, сіз басқа қалада оқитын досыңызға сапар шеліп бара жатқан студентсіз. Сіз осы қызметтен қалада тұратын және оқитын барлық адамдар сияқты пайда көре аласыз. Бұл ретте сіздің пайдаңыз бен шығыныңыздың арасында да байланыс бар. Сіз бағытыңызға жаяу бармай, автобусқа отырып уақытыңызды үнемдейсіз. Алайда, басқалары ластануға (автокөліктердің газ шығаруына байланысты) себеп болмас үшін жаяу жүруді қалайды. Соңғы кезде экономистер аумақтық байланыстары бар жергілікті қоғамдық игіліктер теориясын немесе желілік қоғамдық игіліктерді дамытты: олардың тиімді қамтамасыз етілуі және кооперативтік емес тепе-теңдікте ерікті түрде қаншалықты қамтамасыз етілуі мүмкін. Әлеуметтік тұрғыдан тиімді қамтамасыз етуге келер болсақ, адамдар бір-біріне қаншалықты пайдалы бола алатынына байланысты тығыз байланысқан желілер, тиімсіз жағдайды жақсартуға көбірек мүмкіндік алады. Екінші жағынан, ерікті қамтамасыз ету көбінесе тиімді деңгейден төмен болады, ал тепе-теңдік нәтижелерінде көбінесе күшті мамандыққа ие бірнеше адам үлкен үлес қосады, ал олардың көршілері осы үлеске тегін пайдаланады.

Меншік

Оливер Харт (1995) сияқты экономикалық теоретиктер келісімшарттар толық емес болған кезде меншік құқығы инвестициялық ынталандыру үшін маңызды екенін көрсетті. Толық емес келісімшарт парадигмасын Бесли мен Гатак (2001) қоғамдық игіліктерге қолданды. Олар үкімет пен үкіметтік емес ұйымды (ҮЕҰ) қоғамдық игілікті қамтамасыз ету үшін инвестиция жасай алатын екі тарап ретінде қарастырады. Бесли мен Гатактың пікірінше, мемлекеттік немесе ҮЕҰ жақсы инвестициялық технологияға ие болсын болмасын, қоғамдық игілікті жоғары бағалайтын тарап меншік иесі болуы керек. Бұл нәтиже Харт (1995) зерттеген жеке меншік тауарлар жағдайынан өзгеше, онда жақсы инвестициялық технологияға ие тарап меншік иесі болуы тиіс. Дегенмен, инвестициялық технология қоғамдық игілік жағдайында да маңызды болуы мүмкін екені көрсетілді, егер тараптың қатысуы міндетті болса немесе үкімет пен ҮЕҰ арасында келіссөздер қиындықтар тудырса. Халонен Акатвижука мен Пафилис (2020) Бесли мен Гатактың нәтижелері ұзақ мерзімді қарым-қатынас болғанда, яғни тараптар бірнеше рет өзара әрекеттескенде тұрақты емес екенін көрсетті. Сонымен қатар, Шмитц (2021) тараптар қоғамдық игілікті бағалау туралы жеке ақпаратқа ие болғанда, инвестициялық технология оптималды меншік құрылымын анықтайтын маңызды фактор болатынын көрсетті.