Кіріспе

Германия мен Швейцариядағы Рейннің бөлігі Жоғарғы Рейн (Oberrhein;) – Швейцариядағы Базель мен Германиядағы Бинген арасындағы Рейннің бөлігі, оны Жоғарғы Рейн жазығы қоршап тұрады. Өзен Рейннің 170-дан 529 шақырымымен белгіленеді (өлшем Констанцтан басталып, Роттердамда аяқталады). Жоғарғы Рейн – Констанц көлі мен Солтүстік теңіз арасындағы өзеннің төрт бөлігінің бірі (қалғандары – Жоғарғы Рейн, Орта Рейн және Төменгі Рейн). Жоғарғы Рейн бойындағы елдер мен штаттар – Швейцария, Франция (Эльзас) және Германияның Баден-Вюртемберг, Рейнланд-Пфальц және Гессен штаттары. Өзен бойындағы ең ірі қалалар – Базель, Мюльхаус, Страсбург, Карлсруэ, Мангейм, Людвигсхафен және Майнц. Жоғарғы Рейн 1817-1876 жылдары Иоганн Готфрид Тулла тарапынан түзетіліп, 1928-1977 жылдары кеме жүзуге қолайлы етілді. Версаль шарты Францияға Гранд-канал арқылы Жоғарғы Рейннің гидроэлектр энергиясын пайдалануға рұқсат береді. Сол жағалауда Францияның Эльзас аймағы мен Рейнланд-Пфальц Германия штаты орналасқан; оң жағалауда Германияның Баден-Вюртемберг және Гессен штаттары жатыр. Өзеннің алғашқы бірнеше шақырымы швейцариялық Базель қаласынан өтеді.

Геология

Шамамен 35 миллион жыл бұрын, қазіргі Базель және Франкфурт қалалары арасында ұзындығы және ені шамамен бірдей болатын жарықшақ пайда болды. Бұл, Жер қыртысы мен мантиясындағы созу стрестерінің нәтижесінде болды, ол жер бетінің төмендеуіне әкелді. Жарықшақ жарым-жартылай шөгінділермен толтырылды. Шеттерінде тау жоталары орналасқан, олар "жарықшақ қанаттары" деп аталады. Шығыс жағында – Қара Орманы және Оденвальд таулары, батысында – Вогез және Палатинат Орманы. Үшінші дәуірде Жоғарғы Рейн Базельден батысқа қарай ағып, Дуб және Сона арқылы Ронаға құйды. Жарықшақ Рейн өзенін жаңа пайда болған Жоғарғы Рейн аңғарына бұрды. Базельдегі Рейн иілімі Жоғарғы Рейннен Жоғарғы Рейн аңғарына өтуді, батыстан солтүстікке бағыттың өзгеруімен және салыстырмалы түрде тар, жоғары жартасты Жоғарғы Рейн ландшафтынан Жоғарғы Рейн жарықшақ аңғарының кең рифтік аймағына ландшафттың өзгеруімен көрсетеді. Екі ірі саласы оң жағынан келеді: Некар – Мангеймде, Майн – Майнц қарамағысында. Жоғарғы Рейн аңғарының солтүстік-батыс бұрышында, Рейннің 529,1 шақырымында, Бингенге жақын жерде, Нахе Рейнге құяды, Рейн Рейн массивіне еніп, осылайша Орта Рейнге айналады.

Тікелейлеу

1685 жылы Людовик XIV жер алу мақсатымен Жоғарғы Рейннің арнасын өзгерту, бағытын ауыстыру және су тасқынынан құрғату жобасын бастады. 1840 жылға қарай өзен шығысқа қарай жылжытылып, Баден жерінен аумақ алды. 1790 жылдар шамасында Рейн өзенінің аңғарының үлкен бөліктерінен ормандар жойылды, осы арқылы халықты азықтандыру үшін егістік жерлер, далалар және жайылымдар құрылды. 1817-1876 жылдар аралығында Иоганн Готфрид Тулла Жоғарғы Рейннің арнасын түзеп, бұрынғы баяу, иректелген, көптеген салалары бар өзенді тез ағысты, жағалаулары нығайтылған өзенге айналдырды. Жоғарғы Рейннің ұзындығы қысқарды. Өзеннің тоқталған салалары мен иілімдерінің кейбіреулері сақталды, олар көбінесе Ескі Рейн (Альтрейн) немесе Гийсен деп аталады.

Құбырлар мен бөгеттер

Базель мен Иффехейм арасындағы Рейн өзені дерлік толығымен каналдандырылған. Оның бір бөлігінде 10 бөгет орналасқан, олар су электр станцияларымен және шлюздермен жабдықталған. Базель мен Брайсак арасындағы ескі өзен арнасының суы аз; судың басым бөлігі француз жағындағы Grand Canal d'Alsace арқылы бұрылады, бұл қауіпсіз кеме қатынасын және тәулік бойы су электр энергиясын өндіруді қамтамасыз етеді. Тек судың көп мөлшері болғанда ғана ескі өзен арнасы каналға қарағанда көбірек су алады. Франция бұл құқықты 1919 жылғы Версаль келісімінде алды; бұл құқық Базель мен Нойбургвейер/Лотербург арасындағы Рейн өзені Франция мен Германия арасындағы шекараны құрайтын бөлігіне қолданылады. Түзулеу (1817–76) және арнаны тереңдету (1928–77) су деңгейін дейін төмендетті және осылайша флора мен фаунаға кері әсер етті. Бөгеттердің салдарынан өзенде малта тас та жетіспейді. Бұл Иффехейм бөгетінің төменгі жағындағы эрозияға әкеп соқты. Осыған қарсы тұру үшін 1978 жылдан бері жыл сайын екі моторлы баржа арқылы өзенге құм мен малта тастың қоспасы төгіліп келеді, олардың орташа дәнді диаметрі (жергілікті шөгінді тасымалдау қабілетіне сәйкес) құрайды.

Қорғау

Майнц пен Бинген арасындағы жайылмалар табиғатты қорғау үшін маңызды. Осы бөлімде, Рейн аралы деп аталатын жерде, көптеген табиғи резерваттар мен құстарға арналған қауіпсіздік аймақтары бар.

Үшұлтты астаналық аймақ

Жоғарғы Рейн үш ұлттық аймағы (француз тілінде: Région Métropolitaine Trinationale du Rhin Supérieur, неміс тілінде: Trinationale Metropolregion Oberrhein) – Жоғарғы Рейннің шекаралық аймақтарын (Жоғарғы Рейн аңғарының солтүстік бөлігі мен Пфальц аймағы шекаралық аймақтар болмағандықтан кірмейді) және Жоғарғы Рейннің кейбір бөліктерін қамтитын Еуроаймақ. Аталымынан көрініп тұрғандай, бұл Франция, Германия және Швейцарияның бөліктерін біріктіретін үш ұлттық аймақ. Аймақтық Жоғарғы Рейн конференциясы – аймақтағы болашақ саяси және әкімшілік ынтымақтастық үшін құрылған платформа.