Кіріспе

Хазаржат (هزاره‌جات), сондай-ақ Хазарстан (هزارستان) деп те аталады, Ауғанстанның орталық таулы аймағында, Хиндукуш тауларының батыс шетіндегі Кух-и Баба таулары арасында орналасқан. Бұл Хазара халқының отаны, олар аймақтың көп бөлігін құрайды. Хазаражат этникалық және діни аймақты көрсетеді. Хазаражат негізінен Бамян, Дайкунди облыстарынан және Гор, Газни, Урузган, Парван, Майдан-Вардак облыстарының үлкен бөліктерінен тұрады. Хазаражаттағы ең халқы көп қалалар: Бамян, Якавлан (Бамян), Нили (Дайкунди), Лал-ва-Саржангал (Гор), Санг-и Маша (Газни), Гизаб (Дайкунди) және Бехсуд (Майдан-Вардак). Кабул, Аргандаб, Гельманд, Фарах, Хари, Мургхаб, Балх және Кундуз өзендері Хазаражаттан бастау алады.

Этимологиясы мен қолданылуы

"Хазара" атауы алғаш рет 16 ғасырдағы моғол императоры Бабурдың "Бабурнама" кітабында кездеседі. 1333 жылы белгілі географ Ибн Баттута Хурасанға келгенде, ол елді аралап шықты, бірақ "Хазарстан" деген есіммен бірде-бір жерді тіркемеді. Хазара халқы және айналасындағы халықтар тарихи Хазара жерлерін көрсету үшін "Хазаражат" немесе "Хазарстан" атауларын пайдаланады. "Хазаражат" сөзі "Хазара" мен оңтүстік, орталық және батыс Азиядағы жерлерді білдіретін дари тілінің "-жат" жұрнағынан құралған. Араб географы Мақдеси (945/946 – 991) Хазаражатты "Гарджистан" немесе "Гардж әл-Шар" ("Гардж" – "тау" деген мағынаны білдіреді) деп атаған, ол басшылар билеген аймақ еді.

Топография

Хазаражат Ауғанстанның орталық таулы аймағында, Кох-и Баба таулары мен Хиндукуш тауларының батыс бөлігінде орналасқан. Оның шекаралары тарихи түрде дәл емес және өзгеріп отырады. Дегенмен, оның географиялық шектері шамамен солтүстікте Бамиан алқабымен, оңтүстікте Хелманд өзенінің бастауымен, батыста Фирүзкұхпен және шығыста Унай асуымен белгіленеді. Аймақтың жер бедері таулы, Сафид Кух және Сиах Кух тауларына дейін созылады, ондағы ең биік шыңдардың биіктігі аралығында. Кух-и Баба жотасының екі бетінде де аңғарлар тізбегі орналасқан. Жотаның солтүстік беті тік құлдырап, аласақ төбелерге және шағын, жартылай шөлді жазықтарға жалғасады, ал оңтүстік беті Хелманд аңғары мен Бехсуд таулы ауданына қарай созылады. Хазаражаттың солтүстік-батыс бөлігінде тау бекіністерімен танымал Гор ауданы орналасқан. 10 ғасырдағы географ Эстахри таулы Горды «исламдық территориялармен қоршалған, бірақ әлі де мұсылман емес адамдар тұратын жалғыз аймақ» деп сипаттаған. Гор тұрғындарының исламды қабылдауға қарсы ұзақ тұруы аймақтың қиын қолжетімділігін көрсетеді; кейбір саяхатшылардың айтуынша, бүкіл аймақ Орталық Азияның жоғары таулы аймағындағы бекініс сияқты: қандай бағыттан келсең де, биік және тік тауларды басып өту қажет. Гор тұрғындарының тілі жазық жерлердегі халықтардың тілінен соншалықты ерекшеленгендіктен, екеуі арасында байланыс үшін аудармашы қажет болған. Хазаражаттың солтүстік-шығыс бөлігінде ежелгі Бамиан орналасқан, ол буддизмнің орталығы және Жібек жолындағы маңызды керуен сарайы болған. Қала теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, солтүстікте Хиндукуш, оңтүстікте Кох-и Баба тауларымен қоршалған. Оның шығыс жиегі бойында бірнеше тау жолдары созылып жатыр. Олардың бірі – Саланг асуы, жылдың алты айында қармен жабылады. Ал Шибар асуы, төменде орналасқан, жылына екі ай ғана қармен жабылады. Бамиан аймақтың ең суық бөлігі, қысы суық және қатал. Хазаражат Кабул, Аргандаб, Хелманд, Хари, Мургхаб, Балх және Кундуз өзендерінің бастауы болып табылады; көктем және жаз айларында Ауғанстандағы ең жасыл жайылымдардың біріне ие. Бамианда табиғи көлдер, жасыл аңғарлар және үңгірлер кездеседі.

Тарих

Ахеменидтер, Селевкидтер, Мауриялар, Кушандар және Гефталиттер аймақты бірінен соң бірі басқарды, содан кейін Саффарлар исламды қабылдатып, оны өз империясының бір бөлігіне қосты. Одан кейін Саманидтер, Газнавидтер және Гуридтер биледі, ал соңынан Дели сұлтандығының құрамына кірді. 13 ғасырда Шыңғыс хан мен оның моңғол әскері шапты. Келесі онжылдықтарда Карлугидтер жергілікті династия құрып, бірнеше онжылдық бойы тәуелсіздікке қол жеткізді. Кейін аймақ Тимуридтер әулетінің, Моғол империясының және Дуррани империясының бір бөлігі болды. Аймақты жаулап алу кезінде, әсіресе Бамиянның тау бекіністерін, Хазаражатты бағындыру жаулап алушылар үшін қиынға соқты. Олар "жеңілгендердің тілін қабылдады".

19 ғасыр

18-19 ғасырларда хазарлар мен пуштундар арасында "ауғандық" сезімі қалыптасты, ал пуштундар бірігуге бастады. 19 ғасырда Кабул халқының арасында этникалық және діни айырмашылықтарға қатысты сана пайда болды. Бұл "конфессиялық бағыттар" бойынша жікке бөлуге алып келді, ол жаңа "кеңістіктік шекараларда" көрінді. Дост Мұхаммед ханның тұсында Бехсуд хазарларының белгілі басшысы Мир Язданбахш олар бақылаған көптеген аудандарды біріктірді. Мир Язданбахш кірістерді жинады және Шейх Әли мен Бехсуд аудандары арқылы Бамияннан Кабулға қарай Хажигак жолымен өтетін керуендердің қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Осылайша, Хазаражаттың бірігуі аймақты және оның халқын Дуррани мемлекетіне қауіпті етіп көрсетті. 19 ғасырдың соңына дейін Хазаражат белгілі бір дәрежеде тәуелсіздігін сақтап, тек жергілікті басшылардың билігін мойындады. Француз жазушысы Жозеф Пьер Ферьер, 19 ғасырдың ортасында аймақтан өтіп кеткен деген болжам бойынша, Балх және Холм өзендерінің жанындағы тауларда қоныстанған тұрғындарды сипаттады: "Хазар халқы өте аз, бірақ басқаруға келмейді, олардың жалғыз кәсібі тонау; олар тек тонап, лагерьден лагерьге тонап жүреді". Кейінгі британдық саяхатшылар Ферьердің Хераттан Ауғанстанның орталық тауларына баруын күмәндандырып, оның аймақ туралы есептері құлақтан естіген ақпаратқа негізделгенін болжады, өйткені сол кезде Хазаражатқа батыл кіретін адамдар өте сирек болды; тіпті пуштун көшпелілері де мал жаю үшін осы жерге келмейтін, ал керуендер де аз өтетін. Ауғанстанның күшік халқы, Амудария мен Инд өзендері арасында көшіп-қонып жүретін көшпелілер, кейбір маусымдарда Хазаражатта уақытша тұрып, хазарлардың егістік жерлерін және жайылымдарын басып алатын. Жазда осы көшпелілер Хазаражаттың таулы аймағына көптеп жиналатын. 1885 жылдың күзі мен қысында Гераттан Обех және Бамиян арқылы Балхқа сапар жасаған капитан П.Ж. Мейтленд пен М.Г. Талбот Хазаражатты зерттеді. Мейтленд пен Талбот Герат пен Бамиян арасындағы жолдың барлық бөлігін қиын деп тапты. Экспедиция нәтижесінде Хазаражаттың бір бөлігі 1/8 дюймдік масштабта картографияланды, осылайша ол қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің карталық жүйесіне енгізілді. Қазіргі заманғы мемлекеттердің нақты шекараларын белгілеуге бұрынғыдан да көп мән берілді, бұл Хазаражат сияқты шекаралық аймақтарда үлкен қиындықтар тудырды. Екінші ағылшын-ауған соғысы кезінде Үндістанның геодезиялық департаментінің полковнигі Т.Х. Холдич Хазаражатты "үлкен, беймәлім таулы аймақ" деп атады. Келесі бірнеше жыл бойы Геодезия департаменті де, Үндістанның барлау қызметі де Хазаражат арқылы Герат пен Кабул арасындағы жол туралы сенімді ақпарат ала алмады. Ауғанстанның шекаралық комиссиясының мүшелері алыс аймақтардың, мысалы Хазаражаттың географиясы туралы ақпарат жинап, мемлекеттік бақылауға алды. 1884 жылдың қарашасында комиссия Чашма Сабз асуы арқылы Кох-и Баба тауларын кесіп өтті. Герат пен Окс арасын зерттеген генерал Питер Ламсден мен майор С.Е. Яте Кушктін Жамшидтерінен шығысқа қарай Паропамисус тау жотасындағы Кала-э-Нау Хазарасына барды. Бұрынғы террасалық егіншілік қалдықтарын атап өткен екеуі де солтүстік хазарларды ірі қой және қара мал қоралары бар жартылай көшпелі халық деп сипаттады. Олардың айтуынша, "жер беті шөпке толы, төбелерде тізеге дейін жететін таза сұлы бидай өседі". Яте тау беткейлеріндегі кебеткалардың, яғни Қала-э-Нау Хазараларының жазғы тұрақтарын атап өтті және "барлық жаққа жайылып жүрген отар мен малдар" туралы айтты. Абдурахман ханның тұсында Ауған мемлекетінің билігі Хазаражатқа дейін кеңейтілді. Шетелдік державалардың стратегиялық мүдделері арасында қалған және оңтүстік Ауғанстандағы Дюранд сызығының шекарасын кесуден көңілі қалған ол елдің солтүстік шеткерін өз бақылауына алуға кірісті. Бұл саясат Хазаражат үшін апатты салдарға әкелді, оның халқы Әбдурахман ханның режимі тарапынан ерекше қиындықтарға ұшырады: "Хазар халқы ғасырлар бойы Кабул билеушілерінің қорқынышы болған".

20 және 21 ғасырлар

1920 жылдары Бамьян арқылы шығысқа қарай Панджшир аңғарына дейін созылатын ежелгі Шибар жолы жүк көліктері үшін жаныптырылды және 1964 жылы Салаң туннелі салынып, қысқы жол ашылғанға дейін Хиндукуш таулары арқылығы ең қызықты жол болып қала берді. Хазара халқы қалаларға және көрші елдерге қоныс аударған сайын Хазаражат азайып, олар жұмысшылар болып, ең қиын және ең төмен жалақылы жұмыстарды атқарды. Ауған мемлекеті әлсірегенде Хазаражатта көтерілістер басталды және 1979 жылдың жазында Абдур Рахман ханның қайтысынан кейін алғаш рет аймақ мемлекеттік биліктен босатылды. Иранда Наср және Сипах и Паздаран сияқты бірнеше Хазара қарсылық топтары құрылды, олардың кейбіреулері "жеке Хазара ұлттық ерекшелігі идеясына адал" болды. Ауғанстан Демократиялық Республикасымен соғыс кезінде Хазаражаттың көп бөлігі бос болды және кеңестік немесе мемлекеттік билікке бағынбады. Аймақты қайтадан жергілікті басшылар немесе мирлер және жас, радикалды шиит қолбасшылары басқарды. Соғыс кезінде Хазаражатта экономикалық жағдай жақсарғандығы хабарланды, себебі паштун күшіктері Хазара жайылымдарында және егістіктерінде мал жаюын тоқтатты. Хазаражатты басқарған топ – Саид Әли Бехешти басқарған Ауғанстанның Ислам Бірлігінің Революциялық Кеңесі немесе Шура-и Эттефак болды. Аймақтың географиялық ерекшелігі мен стратегиялық маңыздылығының болмауы үкімет пен кеңестік әскерлердің басқа жерлердегі көтерілісшілермен күрескенде оны назарға алмауына себеп болды. Бұл Шура-и Эттефак әкімшілігіне аймақты басқаруға және Хазара халқына автономия беруге мүмкіндік берді. Олардың саяси қарсыластары көбінесе білімді, секулярлық және солшыл болды. 1982 және 1984 жылдар аралығындағы ішкі соғыс Шураның Сазман-и Наср және Сепах-и Паздаран топтарымен құлатылуына әкелді. Алайда, топтар арасындағы бәсекелестік содан кейін де жалғасты. Хазара топтарының көпшілігі 1987 және 1989 жылдары бірігіп, Хизб-и Вахдатты құрды. Жауап ретінде Талибан Әмір Абдур Рахман хан дәуіріндегі геноцидтік саясатты қабылдады. 1998 жылы солтүстікте алты мың Хазара қаза болды; мақсаты Хазара халқын этникалық тазарту болды. Қазіргі таңда Хазаражат ресми аймақ ретінде жоқ; бұл аймақ Бамьян, Гор, Майдан Вардак, Газни, Орузган, Жүзжан және Саманган әкімшілік провинцияларын қамтиды.

Этностық топтар

Хазаралар Хазаражат халқының көпшілігін құрайды.

Тіл

Дари (парсы) тілі Хазаражаттың ресми тілі болып табылады. Аймақтың әртүрлі бөліктеріндегі адамдар өзіндік диалектілерімен сөйлейді, соның ішінде Газни, Дейкунди, Бехсуд, Бамян, Дара Соф және Шейх Али ең көп таралған аймақтар.

Денсаулық

Ауғанстанның Хазаражат аймағында алапес ауруы тіркелген. Алапес ауруына шалдыққандардың басым көпшілігі (80%) хазаралар. 1989 жылғы баяндамада Хазаражатта кең таралған аурулардың арасында асқазан-ішек инфекциялары, тайфус, көк жөтел, қызылша, алапес, туберкулез, ревматоидты артрит және безгек көрсетілген.