Солтүстік герман тайпалары: Геаттар тарихы

Кіріспе

Солтүстік герман халқы, солтүстік герман тайпасы.

Гейттер (/g//iː//t//s//, /'/g//eɪ//ə//t//s//, //j//æ//t//s/// GHEETS, GAYəts, YATS; ; ; götar), кейде готтар деп аталды, ежелгі заманнан бастап кейінгі орта ғасырларға дейін қазіргі Оңтүстік Швециядағы Гёталандта ("Гейттер елі") қоныстанған ірі солтүстік герман тайпасы болды. Олар қазіргі шведтердің бірі – шведтер (тайпа) мен гуттардың тегін табуға болады. Гейттердің аты Швецияның Вестергётланд және Эстергётланд провинцияларында, Гейттердің батыс және шығыс жерлерінде, сондай-ақ көптеген жер-атауларда сақталған. Гейттер қоныстанған аймақтарда сөйленетін швед диалектілері Гётамаль деп аталатын жеке топты құрайды.

Династиялық күрес

XI ғасырда швед Мунсо әулеті Емунд Ескінің қайтысымен жойылып кетті. Стенкиль, геат, шведтердің патшасы болып сайланды, және геаттар Швецияның христиан мемлекеті ретінде қалыптасуына зор ықпал етті. Бірақ бұл сайлау христиандар мен пұтқа табынушылар, геаттар мен шведтер арасында ұзақ азаматтық бейбітсіздікке әкелді. Геаттар көбінесе христиан дінін ұстанса, шведтер пұтқа табынушылыққа бейім болды. Сондықтан христиан швед патшасы Үлкен Инге 1080 жылдары норвегиялық пұтқа табынушылыққа көңіл білдірген Блот Суэйннің билікке келуіне байланысты Вестергётландқа қашып кетті. Инге таққа қайта оралып, шамамен 1100 жылға дейін билік етті. Даниялық XII ғасырдың тарихшысы Саксо Грамматикус өзінің "Gesta Danorum" (13-кітап) еңбегінде геаттардың патша сайлауына қатысы болмағанын, тек шведтердің ғана қатысқандығын айтты. Батыс геат заңдары немесе Вестроготик заңдары жазылғанда, геаттар шведтердің сайлауын қабылдауға міндетті екендігі еске салынды: "Sveær egho konong at taka ok sva vrækæ" – "Шведтер патшаны таңдауға ["алуға"] және оны қуғынға салуға құқылы" делінген. Содан кейін ол Эрикскатанмен "mæþ gislum ofvan" – "жоғарыдан [мемлекеттен] кепілдермен" Седерманланд, геат провинциялары, содан кейін Нерке және Вестманланд арқылы өтіп, олардың тиісті жиналыстарының заңгерлері оны заңды патша деп мойындады. Бұл швед патшаларының бірі – Рагнвальд Кнафовде, 1125 жылы түрлі провинциялардың оны патша ретінде қабылдауы үшін сүйемелдемесімен аттанды. Вестроготик заңдарының ең көне қолжазбасына қосылған материалға сәйкес, ол геаттарды жек көруі себепті кепіл талап етуден бас тартты және Фалькопингке жақын жерде қаза тапты. 1350 жылдары Магнус Эриксон шығарған Швецияның жаңа жалпы заңында жаңа патша сайланған кезде әр провинциядан таңдалған он екі адам Мора тасында болуы керек екені айтылды. Шведер мен геаттардың арасындағы ерекшелік орта ғасырлар бойы сақталды, бірақ геаттар готтармен болған ежелгі байланыстарының арқасында шведтердің ұлылыққа деген ұлттық талаптары үшін маңызды рөл атқарды. Олар готтар мен геаттар бір ұлт болғандықтан, ал геаттар Швеция патшалығының бір бөлігі болғандықтан, шведтер Рим империясын жеңгенін дәлелдеді. Бұл талапқа ең алғашқы дәлел 1434 жылғы Базель кеңесінде швед делегациясы испандықтармен олардың кімдерінің нағыз готтар екені туралы пікір таластырған кезде келді. Испандықтар визиготтардан таралудың, үйге жақын қалудан жақсы екенін айтты. Бұл мәдени қозғалыс, Швециямен ғана шектелмей, готицизм немесе швед тілінде гётицизм, яғни геатицизм деп аталды. XV ғасырдан кейін және Кальмар одағынан кейін шведтер мен геаттар өздерін бір ұлт деп санауға бастаған көрінеді, бұл швед тілінің жалпы этнонимге айналуында көрінді. Бұл сөз бастапқыда швед тайпасына жататын, швед тілінде "svear" деп аталатын адамдарға қатысты сипаттама ретінде қолданылған. 9 ғасырдың басында "svear" түсінігі белең алды, швед тайпасын да, геаттарды қамтитын ұжымдық термин ретінде де қолданылды. Сонымен қатар, шведтердің ата-бабалары көбінесе геаттар деп аталды, әсіресе олардың батырлығын немесе готтармен байланысын көрсету қажет болғанда. Бұл практика 19 ғасырда жойылды, викингтер батыр ата-бабалар рөлін біртіндеп иеленді.

In the 11th century, the Swedish House of Munsö became extinct with the death of Emund the Old. Stenkil, a Geat, was elected king of the Swedes, and the Geats would be influential in the shaping of Sweden as a Christian kingdom. However, this election also ushered in a long period of civil unrest between Christians and pagans and between Geats and Swedes. The Geats tended to be more Christian, and the Swedes more pagan, which was why the Christian Swedish king Inge the Elder fled to Västergötland when deposed in favour of Blot Sweyn, a king more favourable towards Norse paganism, in the 1080s. Inge would retake the throne and rule until his death c. 1100. In his Gesta Danorum (book 13), the Danish 12th century chronicler Saxo Grammaticus noted that the Geats had no say in the election of the king, only the Swedes. When the West Geatish law or Westrogothic law was put to paper, it reminded the Geats that they had to accept the election of the Swedes: Sveær egho konong at taka ok sva vrækæ meaning "It is the Swedes who have the right of choosing ["taking"] and also deposing the king" and then he rode Eriksgatan "mæþ gislum ofvan" – "with hostages from above [the realm]" through Södermanland, the Geatish provinces and then through Närke and Västmanland to be judged to be the lawful king by the lawspeakers of their respective things. One of these Swedish kings was Ragnvald Knaphövde, who in 1125 was riding with his retinue in order to be accepted as king by the different provinces. According to material appended to the oldest manuscript of the Westrogothic law, he decided not to demand hostages as he despised the Geats, and was slain near Falköping. In a new general law of Sweden that was issued by Magnus Eriksson in the 1350s, it was stated that twelve men from each province, chosen by their things, should be present at the Stone of Mora when a new king was elected. The distinction between Swedes and Geats lasted during the Middle Ages, but the Geats became increasingly important for Swedish national claims of greatness due to the Geats' old connection with the Goths. They argued that since the Goths and the Geats were the same nation, and the Geats were part of the kingdom of Sweden, this meant that the Swedes had defeated the Roman empire. The earliest attestation of this claim comes from the Council of Basel, 1434, during which the Swedish delegation argued with the Spanish about who among them were the true Goths. The Spaniards argued that it was better to be descended from the heroic Visigoths than from stay at homers. This cultural movement, which was not restricted to Sweden went by the name Gothicismus or in Swedish Göticism, i. e. Geaticism. After the 15th century and the Kalmar Union, the Swedes and the Geats appear to have begun to perceive themselves as one nation, which is reflected in the evolution of svensk into a common ethnonym. It was originally an adjective referring to those belonging to the Swedish tribe, who are called svear in Swedish. As early as the 9th century, svear had been vague, both referring to the Swedish tribe and being a collective term including the Geats,

At the same time, the Swedish ancestors were often referred to as Geats, especially when their heroism or connection to the Goths was to be stressed. This practice disappeared during the 19th century, when the vikings gradually took over the role as the heroic ancestors.

Қоғам

Геттер дәстүрлі түрде бірнеше ұсақ патшалықтарға немесе округтерге бөлінген, олардың өздерінің (халық жиналыстары) және заңдары болған. Бұл округтердің ең ірісі Вестергётланд (Батыс Геатланд) болды, және барлық геттердің тінгі жыл сайын Вестергётландта, Скара маңында өткізілетін. Атауына қарамастан, тінгі тек Вестергётланд және Дальсланд тұрғындары үшін ғана арналған. Өстергётландтағы осыған баламасы – Лионга тінгі. Шведиялықтар қолданған жүздік бөліністен (hundare) өзгеше, геттер норвегиялықтар мен даниялықтар сияқты, хэррад (қазіргі швед тілінде härad) қолданды. Күтпеген нәрсе, осы геттік атау швед мемлекетінде кең таралған терминге айналды. Бұл, мүмкін, ортағасырлық швед патшаларының бірнешеуі геттік тегінен шыққан және көбінесе Гёталандта тұрғандарымен байланысты. Вестергётланд және Дальсландта бір немесе бірнеше хэррад конгсгардқа байланысты болатын бо округін құрайтын, жоғары деңгейдегі округтер де болды.

Қазіргі заманғы мұра

Бүгінде екі ұлттың бірігуі аяқталды, себебі Гёталандта геаттық ұлттық ерекшелікпен анықталатын нәрсе қалмады, тек Вестергётланд және Остергётланд провинцияларының тұрғындарының басқа провинциялардың тұрғындары сияқты өздерін västgötar (Батыс геаттар) және östgötar (Шығыс геаттар) деп атауға бейімділігінен басқа. Бұл провинцияларда және оларға жақын аудандарда сөйленетін диалекттер жиынтығы götamål деп аталады. Гётеборг (Гётеборг) қаласы бұрын Гёта-Эльв өзенінің атымен аталған деп есептелгенмен, 1621 жылы қаланған кезде «геаттардың бекінісі» деген мағынадағы геаттар атымен аталған болуы мүмкін. 1973 жылға дейін Швеция королінің ресми лауазымы «Швеция королі» (алдында: шведтер) болды, сондай-ақ геаттар/готтар және вендтер (Sveriges, Götes och Vendes konung формуласы, латынша N. N. Dei Gratia, Suecorum, Gothorum et Vandalorum Rex). «Вендтер королі» лауазымы Дания лауазымынан алынған, ал Дания корольдері өздерін «готландтар королі» деп атады (ол «геаттар» сияқты латын тілінде «готтар» деп аударылды). «Вендтер» термині әдетте қазіргі Германияның шығыс бөлігі мен Померанияның кең аумақтарында қоныстанған славян халықтарын сипаттау үшін қолданылады. Толық ақпарат алу үшін «Готтар королі» және «Вендтер королі» Уикипедия мақалаларын қараңыз. Дегенмен, 1973 жылы жаңа король Карл XVI Густав өзінің патшалық лауазымын жай ғана «Швеция королі» деп өзгертті. Ескі лауазымның жойылуы оның жеке шешімі болды.

Готтар

Геаттар бастапқыда протогерман *Гаутоз болса, готтар мен гутарлар (готландтар) *гутаниз деп аталды. *Гаутоз және *гутаниз – протогерман сөзі *геутанның екі түрі, ол «құю» деген мағынаны білдіреді (қазіргі швед тілінде gjuta, қазіргі неміс тілінде giessen). Бұл сөз құю, құрбандық шалу мағынасын беретін үнді-еуропалық түбірден шыққан. Осылайша, бір протогерман этнонимінен екі сөз туындады. Готтардың Геаттар болған-болмағаны әлі де даулы мәселе. Ежелгі исланд және көне ағылшын әдебиеттері Геаттарды (Isl. Гаутар, OEng Геатас) готтардан/гутарлардан (Isl. Готар, OEng. Готен) ажыратады; бірақ гот тарихшысы Иордан готтардың бастапқыда Дакияға Скандза аралынан келгенін жазды. Ол сондай-ақ, осы аралда үш тайпа болғанын айтты: гаутиготтар (салыстырыңыз: Геат/Гаут), остготтар (Швецияның Эстергётланд провинциясымен байланысты) және ваготттар (Гутар?) – бұл Геаттардың готтар екенін, ал готтардың Геаттар емес екенін көрсетеді. «Гот» сөзі римдіктердің терінгі және греутунг сияқты мәдени жағынан байланысты тайпаларды сипаттау үшін қолданған термині болғандықтан, Геаттарды готтар деп атау дұрыс болуы мүмкін. Скандинавиялық жерлеу салты, атап айтқанда, Гёталанд пен Готландта кең таралған тас шеңберлер (домрингар) және стелалар (баутастенар) біздің заманымыздың 1-ші ғасырында қазіргі Польшаның солтүстігінде пайда болды, бұл готтардың Вильбарк мәдениеті қалыптасқан кезде скандинавиялықтардың келуін көрсетеді. Сонымен қатар, Швециядағы Эстергётланд аймағында осы кезеңде ауылдар күрт түрде жоғалып кетті. IV ғасырдан басталатын мәліметтер бұл топтарды Дакияның бұрынғы геталарымен байланыстырды, бірақ бұл пікір қазір күмәнді.

Гёталанд теориясы

Гёталанд теориясы (шведше "Västgötaskolan") – бұл әртүрлі теориялардың біртекті емес тобы. Олар кейбір оқиғалардың және тіпті дәстүрлі түрде Меларен аймағында орналасқан, әсіресе ортағасырлық Швецияның қалыптасуымен байланысты жерлердің Вестергётландқа орналасуы керек екенін дәлелдеуге тырысады. Әдістер ғылыми зерттеулерден бастап, қызыл сызықтарға дейін жетеді. Бұл "мектеп" 1980-ші жылдары Даг Стальсжоның телесериалынан кейін кеңінен танылды. Кейбір ғалымдар Швецияның ерте тарихында геаттарға дәстүрліден артық мән беруге ұмтылғанмен, Весгётасколан ешқашан қолдау таппады.

Геаталардың кім екендігі

Ежелгі ағылшын тіліндегі Геатастың швед тіліндегі гетар және көне скандинав тіліндегі гаутар этнонимдерімен бірдей екендігіне қатысты жалпы қабылданған тұжырым, қазіргі швед тіліндегі ö монофтонның және көне скандинав тіліндегі au дифтонның, көне ағылшын тіліндегі ēa дифтонға сәйкес келуіне негізделген. +Сәйкестіктер Көне норвег тілі Швед тілі Ежелгі ағылшын тілі Қазіргі ағылшын тіліbrauð bröd brēad breadlaukr lök lēac пияз, қараңыз leeklauf löv lēaf жапырақaustr öst ēast шығысdraumr dröm drēam арманdauðr död dēað өлімrauðr röd rēad қызыл Осылайша, Геатас – көне скандинав тіліндегі Гаутар және қазіргі швед тіліндегі Гётардың ежелгі ағылшын тіліндегі түрі. Бұл сәйкестік көптеген ғалымдар үшін шешуші фактор болып табылады. Бұл сондай-ақ, «Беовульф» дастанында Геаттардың Данидің шығысында (теңіз арқылы) және Свеонмен тығыз байланыста өмір сүргені туралы мәліметке негізделген, бұл Геаттардың даниялықтар мен шведтер арасындағы тарихи орнына сәйкес келеді. Сонымен қатар, Беовульфтің Геатландиядан шығып, теңіз сапарынан кейін Дания сарайына келгені және онда бір жабайы аңды өлтіргені туралы оқиға, Хрольф Краки сағасындағы оқиғамен үндеседі. Бұл сагада, Бёдвар Бьярки Готландиядан шығып, теңіз сапарынан кейін Дания сарайына келіп, даниялықтарды екі жылдан бері қорқытып келген жыртқыш аңды өлтіреді (Беовульф пен Хрольф Кракинің шығу тегі туралы да қараңыз).

Ют гипотезасы

Гиттердің де геаттар болған деген гипотеза бар, оны 1884 жылы Понтус Фальбек ұсынған. Осы гипотезаға сәйкес, геаттар тек Оңтүстік Швецияда ғана емес, сонымен қатар Беовульф өмір сүрген Ютландияда да қоныстанған болуы мүмкін. Геаттар мен гиттер Беовульф дастанында әртүрлі тайпалар ретінде айтылады, геаттар «gēatas» деп, ал гиттер «ēotena» (жаналама рай) немесе «ēotenum» (дәрежелік рай) деп аталады. Сонымен қатар, көне ағылшын поэмасы «Widsith» геаттар мен гиттер екеуін де еске алады, соңғысын «ȳtum» деп атайды.

Гатниш гипотезасы

XIX ғасырдан бері Беовульфтің халықтары Гуттар (Швециядағы Готланд аралынан) болған деген пікір де айтылып жүр. Ақындық шығармаға сәйкес, ауа райы геттері немесе теңіз геттері, атаулары бойынша, даниялықтардың және дактардың шығысында мекендеген және шведтерден кең сулармен бөлінген халықтар есебінде. Кейбір зерттеушілер кең сулардың Västergötland немесе Mälaren-дегі Vänern-ге қатысты екенін айтуды ақылға сыймас деп санайды. "Ауа райы" және "теңіз" атаулары желді, дауылды жағалауда өмір сүрген халықты көрсетеді. Västergötland геттері тарихи тұрғыдан ішкі аймақтағы халық болғандықтан, ауа райы немесе теңіз сияқты эпитеттердің қолданылуы күмәнді көрінеді. Сонымен қатар, Беовульф қайтыс болғанда ол "киттер мүйісі" деген мағына беретін Хронс-наэссе деп аталатын жердегі дөңгелекке жерленген. Біргер Нерманның сөзіне қарағанда, Беовульфтің жерленген жері Vänern-де киттер ешқашан тіршілік етпеген. Дегенмен, Готланд аралы мен шведтерді су кеңістігі бөліп тұрады. Арал Даниядан шығысқа қарай орналасқан және Готланд орналасқан Балтық теңізінде бұрын киттер көп кездесетін. Гуттардың швед тіліндегі атауы – Гутар, Беовульфтегі геттердің атауымен бір түбірден шыққан сөздің аблаут түрі. Осы фактілер археолог Гад Раузингтің ауа райы геттерінің гуттар болғанын қорытындылауына себеп болды. Бұл пікірді тағы бір швед археологы Бо Граслунд та қолдады. Раузингтің пікірінше, Беовульф Готландтағы Рон деп аталатын жерге жерленген болуы мүмкін, бұл атау Hrones naesse-дегі Hrones атауымен сәйкес келеді. Одан алыс емес жерде Беовульфтегі Эрнар нәсесіне сәйкес келетін Арнкулл деп аталатын орын бар, поэмаға сәйкес, ол Хронс нәсесіне жақын орналасқан. Бұл теория Västergötland және Östergötlandтың ежелгі халқының геттер болғанын жоққа шығармайды, керісінше, аңглосаксондық гет атауы Батыс геттеріне (Västergötland), Шығыс геттеріне (Östergötland) және ауа райы геттеріне (Готланд) сілтеме жасай алады, Жорданның скандинавиялық тайпалар туралы айтқандарына сәйкес – Gautigoth, Ostrogoth және Vagoth.

Since the 19th century, there has also been a suggestion that Beowulf's people were Gutes (from the island of Gotland in Sweden). According to the poem, the weather geats or sea geats, as they are called are supposed to have lived east of the Danes/Dacians and be separated from the Swedes by wide waters. Some researchers have found it a little far fetched that wide waters relates to Vänern in Västergötland or Mälaren. The weather in weather geats, and sea geats marks a people living at a windy, stormy coast by the sea. The Geats of Västergötland were historically an inland people, making an epithet such as weather or sea a little strange. Moreover, when Beowulf dies he is buried in a mound at a place called Hrones naesse, meaning "the cape of whales". Whales have for obvious reasons never lived in Vänern, where, according to Birger Nerman, Beowulf is buried. However, an expanse of water separates the island of Gotland from the Swedes. The island lies east of Denmark/Dacia and whales were once common in the Baltic Sea where Gotland is situated. The name of the Gutes in Swedish, Gutar, is an ablaut grade of the same name as that of the Geats in Beowulf. These facts made the archaeologist Gad Rausing come to the conclusion that the weather Geats may have been Gutes. This was supported by another Swedish archaeologist Bo Gräslund. According to Rausing, Beowulf may be buried in a place called Rone on Gotland, a name corresponding to the Hrones in Hrones naesse. Not far from there lies a place called Arnkull corresponding to the Earnar naesse in Beowulf, which according to the poem was situated closely to Hrones naesse. This theory does not exclude the ancient population of Västergötland and Östergötland from being Geats, but rather holds that the Anglo Saxon name Geat could refer to West geats (Västergötland), East geats (Östergötland) as well as weather geats (Gotland), in accordance with Jordanes account of the Scandinanian tribes Gautigoth, Ostrogoth and Vagoth.