Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дәмдеуіш түрі
Type of spice
Каруай, сондай-ақ меридиандық шүйке және парсы зиресі (Carum carvi) деп те аталады, бұл Apiaceae тұқымдасына жататын екі жылдық өсімдік. Ол Батыс Азия, Еуропа және Солтүстік Африкада өседі.
Caraway, also known as meridian fennel and Persian cumin (Carum carvi), is a biennial plant in the family Apiaceae, native to western Asia, Europe, and North Africa.
Этимология
"Қызылқақ" сөзінің этимологиясы белгісіз. Қызылқақ әртүрлі аймақтарда көптеген аттармен аталып келген, олардың аттары латын тіліндегі куминус (зира), грек тіліндегі карон (да қайтадан зира), ол латын тілінде карум (қазіргі мағынасы – қызылқақ) және санскрит тіліндегі карави, кейде "қызылқақ" деп аударылса, ал кейде "феннель" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тілінде "caraway" термині кемінде 1440 жылдан бері қолданылып келеді, және ықтимал араб тілінен шыққан болуы мүмкін.
The etymology of "caraway" is unclear. Caraway has been called by many names in different regions, with names deriving from the Latin cuminum (cumin), the Greek karon (again, cumin), which was adapted into Latin as carum (now meaning caraway), and the Sanskrit karavi, sometimes translated as "caraway", but other times understood to mean "fennel". English use of the term caraway dates to at least 1440, possibly having Arabic origin.
Сипаттама
Бұл өсімдік жүгері тұқымдасының басқа мүшелеріне ұқсас, сабақтарында өсетін, жіп тәрізді бөліністері бар, ұсақ тілімделген, қауырсын тәрізді жапырақтарымен ерекшеленеді. Негізгі гүл сабағы биік, 5–16 тең емес сәуледен тұратын күрделі шатыршаларда кішкентай ақ немесе қызғылт гүлдері болады. Қарақұмық жемісі, көбінесе тұқым деп аталатын, тегіс, жарты ай пішіндес, бүйірінен қысылған ахена, шамамен ұзындығында болады, бес ақшыл қырқасы бар және ұнтақталғанда ерекше жағымды иіс шығарады. Маусым және шілде айларында гүлдейді. Араб әлемінде "каравайя" деп белгілі, Мароккода өсірілген. Бұл өсімдік жылы, күн сәулесі мол жерлерді және органикалық заттарға бай, жақсы дренаждалған топырақты жақсы көреді. Жылы аймақтарда бір жылдық өсімдік ретінде қыста отырғызылады. Орташа белдеу климатында жазғы бір жылдық немесе екі жылдық өсімдік ретінде отырғызылады. Финляндия 2011 жылы әлемдік қарақұмық өндірісінің шамамен 28%-ын 1500-ге жуық шаруашылықтан қамтамасыз етеді, бұл оның қолайлы климаты мен ендігінің арқасында, ұзақ жазғы күн сағаттарын қамтамасыз етуіне байланысты болуы мүмкін.
The plant is similar in appearance to other members of the carrot family, with finely divided, feathery leaves with thread like divisions, growing on stems. The main flower stem is tall, with small white or pink flowers in compound umbels composed of 5–16 unequal rays long. Caraway fruits, informally called seeds, are smooth, crescent shaped, laterally compressed achenes, around long, with five pale ridges and a distinctive pleasant smell when crushed. It flowers in June and July. Caraway was known in the Arab world as karawiya, and cultivated in Morocco. The plant prefers warm, sunny locations and well drained soil rich in organic matter. In warmer regions, it is planted in the winter as an annual. In temperate climates, it is planted as a summer annual or biennial. Finland supplies about 28% (2011) of the world's caraway production from some 1500 farms, the high output occurring possibly from its favorable climate and latitudes, which ensure long summer hours of sunlight.
Тамақ
Керава тұқымдарының құрамында 10% су, 50% көмірсулар, 20% ақуыз және 15% май бар (кесте). Белгілі бір мөлшерде қарақұмық тұқымы ақуыздың (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп бөлігі), В витаминдерінің (24–33% күнделікті қажеттілік), С витаминінің (25% күнделікті қажеттілік) және бірнеше тағамдық минералдардың, әсіресе темірдің (125% күнделікті қажеттілік), фосфордың (81% күнделікті қажеттілік) және мырыштың (58% күнделікті қажеттілік) мол көзі болып табылады (кесте).
Caraway seeds are 10% water, 50% carbohydrates, 20% protein, and 15% fat (table). In a reference amount, caraway seeds are a rich source (20% or more of the Daily Value, DV) of protein, B vitamins (24–33% DV), vitamin C (25% DV), and several dietary minerals, especially iron (125% DV), phosphorus (81% DV), and zinc (58% DV) (table).
Фитохимиялық заттар
Қаңқа тұқымын ұнтақтағанда 7,5%-ға дейін ұшпа май, негізінен D-карвон, сондай-ақ олеин, линол, петрозелин және пальмитин қышқылдарынан тұратын 15%-ға дейін бекітілген май шығады. Қаңқа тұқымы майындағы фитохимиялық заттарға тимол, о-цимен, γ-терпинен, триметилен дихлориді, β-пинен, 2(1-циклогексенил), циклогексанон, β-фелландрен, 3-карен, α-тужен және линалоол кіреді. Қаңқақұмық нанға, әсіресе қара нанға дәмдеуіш ретінде қолданылады. Оны көбінесе қара бидай нанына тұқым қосып дайындауды қалайды, мұндай нан "тұқымды қара бидай" немесе "еврей бидайы" деп аталады (Бородинский нанына қараңыз). Қаңқақұмық тұқымы ирландтық содалы нан және басқа да ысталған өнімдерде жиі қолданылады. Қаңқақұмықты десерттерге, ликерлерге, көкөніс жақсыларын және басқа да тағамдарға қосуға болады. Оның жапырақтарын салаттарға, сорпаларға, шұпаларға қосады, кейде оны петрушка сияқты шикі, кептірілген немесе пісірілген шөп ретінде жейді. Кейбір аймақтарда тамыры қыста жеуге арналған түйіртек болып саналады.
When ground, caraway seeds yield up to 7.5% of volatile oil, mostly D carvone, and 15% fixed oil of which the major fatty acids are oleic, linoleic, petroselinic, and palmitic acids. Phytochemicals identified in caraway seed oil include thymol, o cymene, γ‑terpinene, trimethylene dichloride, β pinene, 2 (1 cyclohexenyl), cyclohexanone, β phellandrene, 3 carene, α thujene, and linalool. Caraway is used as a spice in breads, especially rye bread. A common use of caraway is whole as an addition to rye bread – often called seeded rye or Jewish rye bread (see Borodinsky bread). Caraway seeds are often used in Irish soda bread and other baked goods. Caraway may be used in desserts, liquors, casseroles, and other foods. Its leaves can be added to salads, stews, and soups, and are sometimes consumed as herbs, either raw, dried, or cooked, similar to parsley. The root is consumed as a winter root vegetable in some places, similar to parsnips.