Кіріспе

Христиан жазбаларының деутероканондық (апокрифтік) кітабы – Тобит кітабы (/t/oʊ/b/ɪ/), сондай-ақ Тобиас кітабы деп те аталады, б.з.д. 3 немесе 2 ғасырдың басында жазылған туынды. Онда Құдайдың адалдарды қалай сынақтан өткізетіні, дұғаларды қабылдауы және өзінің ізбасарларын (яғни израильдіктерді) қалай қорғайтыны баяндалады. Кітап Ниневидегі соқыр Тобит және Екбатанадағы тастап кетілген Сараның тағдыры туралы әңгімелейді. Тобит ұлы Тобиасты Медиядағы Рагес қаласында қалдырылған он талант күмісті қайтарып әкелуге жібереді. Рафаэль періштесінің басшылығымен және көмегімен Тобиас Екбатанаға жетеді, онда Сарамен танысады. Асмодей атты демон оған ғашық болып, Сараға күйеуге кім келсе де, оны өлтіреді. Бірақ Рафаэльдің көмегімен демон қуылады, сосын Тобиас пен Сара үйленеді. Одан кейін олар Ниневиге қайта оралып, Тобит соқырлығынан айығады. Бұл кітап католик және шығыс православиелік канондарға, сондай-ақ Өлі теңіздің кітаптарына енген, бірақ еврей Масорет мәтінінде жоқ. Протестанттық дәстүрде ол Апокрифтерге жатқызылады. Анархистер, лютерандар, англикандықтар және методистер оны білім беру және діни рәсімдер үшін пайдалы деп санайды, бірақ оны канондық деп талмайды. Көптеген қазіргі зерттеушілер бұл кітапты тарихи оқиғаларға сілтеме жасайтын көркем туынды деп есептейді. Тобит кітабындағы оқиғалар б.з.д. 8 ғасырда болған, бірақ кітаптың өзі б.з.д. 225-175 жылдар аралығында жазылған деп саналады. Оның жазылған жері туралы ғылыми консенсус жоқ («көне әлемнің кез келген аймағы мүмкін»), бірақ оқиға Ассирия мен Парсыда орын алғандықтан және «аишма даева» парсы демоны «Асмодей» деп аударылғандықтан, Месопотамиялық шығу тегі ықтимал. Алайда, кітапта географиялық деректерде маңызды қателер бар (мысалы, Екбатана мен Рагестің арақашықтығы және жер бедері), сонымен қатар Иудея немесе Мысыр құрамында жазылғанына қарсы және қолдайтын аргументтер де бар.

Маңыздылығы

Тобит – тарихи сілтемелермен, дұғалармен, этикалық насихаттармен, әзіл-қалжың мен оқиғалардың, сондай-ақ фольклордан, даналық әңгімелерінен, саяхаттар туралы әңгімелерден, романтика мен комедиядан алынған элементтермен үйлесетін туынды. Ол диаспораға (көшпенді яһудилерге) яһудилік идентитігін сақтау жолын көрсетіп, Құдай халқының имандылығын сынап, олардың дұғаларын тыңдайтынын және келісімді қауымды (яғни яһудилерді) құтқаратынын жеткізді. Католик шіркеуінің латын обрядтарында осы кітаптан үзінділер оқылады. Кітапта неке тазалығына жасалған мақтаудың арқасында, көптеген обрядтарда үйлену тойларында жиі оқылады. Діни тұрғыдан алғанда, кітап періштелердің араласуы, ата-анаға құрмет, ондықтан беру және садақа беру, өлгендерге құрмет көрсету туралы үйретулері үшін сілтеме ретінде қолданылады. Тобит туралы айтылым Эфиопия Православ Тәуәхедо шіркеуінде канондық саналатын 1 Маққабилер кітабының 5-тарауында да кездеседі.

Құрастыру және қолжазбалар

Тобит екі грек нұсқасында сақталған, біреуі (Синай кодексі) екіншісінен (Ватикан және Александрин кодекстері) ұзын. Құмрандағы Өлі теңіздің кітаптарынан табылған Тобит кітабының арамей және еврей тіліндегі фрагменттері (төрт арамей, бір еврей – бастапқы тілі қайсысы екені белгісіз) көбінесе Синай кодексіне жақын, және соңғы кездерде көптеген ағылшын аудармалары осы нұсқаға негізделген. Вулгата Тобит, Юдит және Естер кітаптарын тарихи кітаптардан кейін (Нехемиядан кейін) орналастырады. Грек нұсқасының кейбір қолжазбалары оларды даналық кітаптарынан кейін көрсетеді.

Қасиеттілер қатарына кіру мәртебесі

Бұл кітаптар Масореттік мәтінде жоқ, бірақ Септуагинтада кездеседі. Католик және Православ христиан діндері оны Киелі кітап канонына енгізді. Протестанттар Масореттік канонға сәйкес келеді, сондықтан олар Тобит кітабын өз канонына енгізбейді, бірақ оны апокриф деп аталатын деутероканондық кітаптар санатына жатқызады. Тобит кітабы Рим кеңесі (382 ж.), Гиппо кеңесі (393 ж.), Карфаген кеңесі (397 ж.) және (419 ж.), Флоренция кеңесі (1442 ж.) және, соңында, Трент кеңесі (1546 ж.) бойынша каноникалық кітап ретінде саналады және ол Католик шіркеуінің және Шығыс Православ шіркеулерінің каноны болып табылады. Католиктер оны деутероканондық деп атайды. Августин (397 ж. шамасында) және Папа Иннокентий I (405 ж.) Тобит кітабын Ескі Келісімнің бөлігі ретінде бекітті. Афанасий (367 ж.) Тобит кітабын қоса алғанда, кейбір басқа кітаптар Канонға кірмегенмен, "Ол кітаптарды оқуды Әулиелер белгілеген" деп жазған. Аквилеялық Руфин (400 ж. шамасында) Тобит кітабы мен басқа да деутероканондық кітаптар Канондық емес, шіркеулік кітаптар деп аталды. Протестанттық дәстүрлер Тобит кітабын Апокриф деп аталатын келісімдер аралық бөлімге жатқызады. Анабаптизмде Тобит кітабы Амиштердің үйлену тойларында литургиялық түрде оқылады, "Тобит кітабы некелік уағыздың негізі болып табылады". Бірінші методистік литургиялық кітап, "Методистердің жексенбілік қызметі" Евхаристиялық литургияда Тобит кітабынан үзінділерді қолданады. Апокрифтен оқылатын жазбалар Лютеран шіркеулерінің және Англикан шіркеулерінің лекционарийлеріне енгізілген, бірақ Ескі Келісімнен басқа оқулар да ұсынылады. Католик және Англикан шіркеулері діни қызметтерде Тобит кітабынан жазба оқуды қолдана алады. Тобит канонның ерте дамуының қызықты дәлелдерін қамтиды, ол үш емес, екі бөлімге сілтеме жасайды: Мұса заңы (яғни Тора) және Пайғамбарлар. Белгісіз себептермен ол Еврей Библиясының Масореттік мәтініне енбеген, бірақ Өлі теңізден төрт арамей және бір еврей фрагменті табылды, бұл оның кейбір секталар арасында беделді екенін көрсетеді. Ұсынылған түсіндірулерге оның жасы, әдеби сапасы, самариялықтар шығар деген болжам, немесе Тобиас пен оның келіні арасындағы неке шартын оның әкесі, күйеу жігіт емес жазғандықтан, рәсімдік заңды бұзу кіруі мүмкін. Сонымен қатар, құлаған періштелерге сілтемелер және оның 1 Енох және Юбилейлер сияқты туындылармен тақырыптық байланыстары оны канондық санаудан шығаруы мүмкін. Дегенмен, ол грек тіліндегі Септуагинта мәтінінде кездеседі, сол арқылы 4 ғасырдың соңына қарай христиан канонына қабылданды.

Ықпал

Тобиттің христиандық канондағы орны оған Еуропадағы дінтануға, өнер мен мәдениетке әсер етуге мүмкіндік берді. Оны ертедегі шіркеу әкелері жиі қарастырған, ал Тобиас пен балық (балық – Мәсіхтің символы) мотиві өнер мен дінтануда кеңінен танымал болды; бұл көбінесе өнерде «Тобиас пен періште» деп аталады. Бұл тұрғыда Рембрандттың туындылары ерекше көзге түседі. Голландия реформатор шіркеуіне жатса да, ол кітаптан эпизодтарды бейнелейтін суреттер мен сызбалар сериясын жасады. Фольклористика саласындағы зерттеулер (мысалы, Стит Томпсон, Дов Ной, Хеда Джейсон және Гедеон Хьюет) Тобит кітабында «Алғыс білдірген өлілер» әңгімесінің ерте нұсқасын қамтиды дейді, бірақ қаһарманға өлген адамның руы көмектеспейді, оның орнына періште көмектеседі. Тобит туралы оқиға Иосиф Гайдннің 1775 жылғы «Il ritorno di Tobia» атты ораториясына да шабыттандырды.