Саяхатшының ізденісі: Әлемнен мәңгілікке дейін

Кіріспе

1678 жылы Джон Буньян жазған христиандық аллегория

«Дүниеден – Келер Әлемге» атты туындысы 1678 жылы Джон Буньян жазған христиандық аллегория болып табылады. Ол ағылшын әдебиетіндегі ең маңызды теологиялық көркем шығармалардың бірі және христиандық медианың повестволық аспектісінің бастауы саналады. Ол 200-ден астам тілге аударылған және бірде-бір рет басылымнан шықпаған. Голланд тілінде 1681 жылы, неміс тілінде 1703 жылы, ал швед тілінде 1727 жылы жарық көрді. Солтүстік Америкада алғаш рет 1681 жылы басылды. Бұл ағылшын тілінде жазылған алғашқы роман ретінде де танылады. Әдебиет редакторы Роберт МакКрамның айтуынша, «Англиядағы Киелі кітаптан басқа, Буньянның шедеврi оқырмандар саны және Уильям Хогарт, К.С. Льюис, Натаниел Хоторн, Герман Мелвилл, Чарльз Диккенс, Луиза Мэй Алкотт, Джордж Бернард Шоу, Уильям Такерей, Шарлотта Бронте, Марк Твен, Джон Штайнбек және Энид Блайтон сияқты алуан түрлi жазушыларға тигізген әсері жағынан теңдессіз». «To be a Pilgrim» әнi осы романның сөздеріне негізделген. Буньян өз еңбегін 1664 жылғы Конвентикулярлық актіні бұзғаны үшін Бедфордшир округі түрмесінде отырғанда бастады, бұл акт Англия шіркеуінің қадағалауынан тыс діни жиналыстарды тыйым салған. Буньянның алғашқы зерттеушілерінің бірі Джон Браун «Көшпенділердің ісі» 1675 жылы Буньян алты айға қамалған екінші, қысқа мерзімді түрмеде басталып кеткенін сендірді, бірақ Роджер Шаррок сияқты кейінгі зерттеушілер оның 1660 жылдан 1672 жылға дейінгі алғашқы, ұзақ мерзімді түрмеде, «Күнәһарлардың бастысы үшін мол құрмет» атты рухани автобиографиясын жазғаннан кейін басталғанын айтады. Ағылшын мәтіні 108 260 сөзден тұрады және екі бөлікке бөлінген, әрқайсысы тарауларсыз үздіксіз повество ретінде оқылады. Бірінші бөлігі 1677 жылы аяқталды және 22 желтоқсанда «Стационарлар тізіліміне» енгізілді. Ол лицензияланып, 1678 жылдың 18 ақпанында «Мерзімді каталогқа» енгізілді, бұл алғашқы басылым күні деп есептеледі. 1678 жылы бірінші бөлімнің алғашқы басылымынан кейін, Буньян босатылғаннан кейін жазылған қосымшалармен толықтырылған басылым 1679 жылы жарық көрді. Екінші бөлігі 1684 жылы жарық көрді. Джон Буньянның өмірінде бірінші бөлімнің он бір басылымы жарық көрді, олар 1678 жылдан 1685 жылға дейін және 1688 жылы басылды, ал екінші бөлімнің екі басылымы 1684 және 1686 жылдары жарық көрді.

The Pilgrim's Progress from This World, to That Which Is to Come is a 1678 Christian allegory written by John Bunyan. It is regarded as one of the most significant works of theological fiction in English literature and a progenitor of the narrative aspect of Christian media. It has been translated into more than 200 languages and has never been out of print. It appeared in Dutch in 1681, in German in 1703 and in Swedish in 1727. The first North American edition was issued in 1681. It has also been cited as the first novel written in English. According to literary editor Robert McCrum, "there's no book in English, apart from the Bible, to equal Bunyan's masterpiece for the range of its readership, or its influence on writers as diverse as William Hogarth, C. S. Lewis, Nathaniel Hawthorne, Herman Melville, Charles Dickens, Louisa May Alcott, George Bernard Shaw, William Thackeray, Charlotte Bronte, Mark Twain, John Steinbeck and Enid Blyton." The words on which the hymn "To be a Pilgrim" is based come from the novel. Bunyan began his work while in the Bedfordshire county prison for violations of the Conventicle Act 1664, which prohibited the holding of religious services outside the auspices of the established Church of England. Early Bunyan scholars such as John Brown believed The Pilgrim's Progress was begun in Bunyan's second, shorter imprisonment for six months in 1675, but more recent scholars such as Roger Sharrock believe that it was begun during Bunyan's initial, more lengthy imprisonment from 1660 to 1672 right after he had written his spiritual autobiography Grace Abounding to the Chief of Sinners. The English text comprises 108,260 words and is divided into two parts, each reading as a continuous narrative with no chapter divisions. The first part was completed in 1677 and entered into the Stationers' Register on 22 December 1677. It was licensed and entered in the "Term Catalogue" on 18 February 1678, which is looked upon as the date of first publication. After the first edition of the first part in 1678, an expanded edition, with additions written after Bunyan was freed, appeared in 1679. The Second Part appeared in 1684. There were eleven editions of the first part in John Bunyan's lifetime, published in successive years from 1678 to 1685 and in 1688, and there were two editions of the second part, published in 1684 and 1686.

Бірінші бөлім

Бүкіл кітап арман ретінде баяндалады, оны барлығын білетін баяндаушы айтады. Аллегорияның басты кейіпкері Кристиан – қарапайым адам, ал оқиғаның негізгі желісі оның туған қаласынан, "Жою қаласынан" ("осы әлемнен") Сион тауының басына, "Аспандық қалаға" ("келе жатқан нәрсе": Жұмақ) жасаған сапарына орай өрбиді. Кристианның үлкен ауыртпалығы – оның күнәсінің білімі, ол осыны "қолындағы кітапты" (Киелі кітапты) оқығаннан кейін сезінген. Бұл ауыртпалық оны тозаққа батырады, сондықтан Кристиан құтқарылу іздеуі керек. Ол Евангелистпен далада кездеседі, ол оны құтқарылу үшін "Тар қақпаға" бағыттайды. Кристиан алыстан "Тар қақпаны" көре алмағандықтан, Евангелист оны Кристианның көргенін ойлайтын "жарыққа" баруға шақырады. Кристиан өзін құтқару үшін үйін, әйелін және балаларын тастап кетеді, оларды өзімен бірге баруға көндіре алмайды. Қиянатшыл мен Ылғалды Кристианды қайтаруға тырысады, бірақ Кристиан бас тартады. Қиянатшыл ашуланып қайтады, ал Ылғалды Кристианмен бірге жүруге көндіріледі, Кристианның саяхатының соңында жұмақ бар деген үмітпен. Екеуі де Кристианмен бірге жүргенде, олар Көңілсіздік батпағына түсіп қалады – қажылардың күмәндері, қорқыныштары, тәлкекке салулары, құштарлықтары, ұяттары, кінәлары және күнәкар екендігінің салдары оларды батпақтың лайына батырады. Содан Ылғалды Кристианды тастап кетеді, өзін құтқарып алғаннан кейін. Батпақтың екінші жағына жеткеннен кейін, Кристианды Көмек табады, ол оның айқайын естіген және батпақ күнәнің шірігінен, қоқысынан және ласынан жасалғанын, бірақ Тар қақпада жер жақсы екенін айтады. Тар қақпаға бара жатқанда, Кристиан Мистер Дүниелік Ғалымның дүниежүзілік этикасымен алаңдалып, заң арқылы ауыртпалығынан құтқаруды іздейді, мырза Заңгерлік және оның ұлы Сыпайылықтың көмегімен, Мәсіх арқылы емес, Тар қақпа арқылы. Евангелист Кристианды Мистер Заңгерлік үйіне бара жатқанда, Синай тауының алдында тоқтатып, жолға кедергі келтіреді. Ол жол үстінде ілініп тұр, онымен өткеннің бәрі жаншылып, күйіп қалуы мүмкін. Евангелист Дүниелік Ғалымды, Заңгерлікті және Сыпайылықты олардың алдамшы екендігін ашады: олар қажыны өз жақсы амалдарына сеніп, шынайы жолдан бұруға тырысады. Евангелист Кристианға Тар қақпаға қайтуға бұйырады, ал Кристиан оған бағынады. Тар қақпадан "түзу және тар" Патша жолы басталады, ал қақпа күзетшісі Игі ниет Кристианды оған бағыттап, оны Тар қақпаға жақын Бельзебубтың қасарындағы Бельзебубтың садақтарынан құтқарады және оған аспанға баратын жолды көрсетеді. Екінші бөлімде Игі ниеттің Исаның Өзі екені айтылады. Кристиан ауыртпалығынан арылу туралы сұрағанда, Игі ниет оны "құтқарылу орнына" бағыттайды. Одан кейін Кристиан Түсіндірушінің үйіне барады, онда оған мәсіхшілік сенім мен өмірдің кейбір тұстарын бейнелейтін суреттер мен көріністер көрсетіледі. Роджер Шаррок оларды "белгілер" деп атайды. Түсіндірушінің үйінен Кристиан ақырында "құтқарылу орнына" (алегориялық түрде, Голгофаның айқыш ағашы мен Мәсіхтің ашық қабіріне) жетеді, онда Кристианның ауыртпалығын оған байлаған "баулар" үзіледі, ол ашық қабірге қарай жылжып кетеді. Бұл оқиға оқиғаның салыстырмалы түрде ерте кезеңінде орын алады: оқиғаның басындағы Кристианның шұғыл қажеттілігі тез арада шешіледі. Кристиан ауыртпалығынан босағаннан кейін, оны үш періште қарсы алады, олар оған тыныштық, жаңа киімдер және Аспан қаласына кіру паспорты ретінде шиыршықты береді. Осылардың бәрі Кристианды жігерлендіріп, ол саяхатын қуана жалғастырады, үш адамға – Жаңалыққа, Еңбекқорлыққа және Шамадан тысқа – кезеседі. Кристиан оларға көмектесуге тырысады, бірақ олар оның кеңесін елемейді. Қиындық тауына келер алдында Кристиан Формальдық пен Екіжүзділік деп аталатын екі жақсы киінген адамды кездестіреді, олар таудың жанындағы Қауіп пен Жою деп аталатын екі қауіпті айналма жолдарда құритын жалған мәсіхшілер болып шығады. Кристиан төбедегі ағашқа ұйықтап кетеді және орамалын жоғалтады, оны қайтарып алуға мәжбүр болады. Қиындық тауының басына жақын жерде ол Өте әдемі сарайдың үлкен арыстандары туралы айтатын Сенімсіздік пен Қорқыныш деген екі әлсіз қажыға кездеседі. Арыстандардан қорқып, Кристиан олардың шынжырмен бұғауланғандығын және паломшылардың сенімін сынауға қойылғандығын естіген шабандоз Шабандоз айтады. Қиындық тауының басында Кристиан алғашқы түнде Құдайдың салған Үлкен сарайында тоқтайды, ол паломшылар мен құдайға адал саяхатшыларды тынықтыру үшін салынған орын. Кристиан мұнда үш күн өткізеді және Құдайдың қаруымен (Ефестіктер 6:11–18) киінеді, ол оған Жаралымдардағы (Аполлион, Жою қаласының мырзасы және құдайы) оған қарсы шайқасында көмектеседі. Бұл шайқас "жарты күннен астам" жалғасады, Кристиан Аполлионды жаралайды және оның екі жиекті қылышымен (Киелі кітапқа сілтеме, Ебрейлер 4:12) қадап жібереді. "Содан кейін Аполлион қанаттарын жайып, ұшып кетті". Түн құлағанда Кристиан Өлім саясының қорқынышты аңғарына кіреді. Ол аңғардың ортасында, қараңғылықта, үрейде және демонмен кездескенде, оның досы Адалдың айтқан ХХІІІ псалмның сөздерін естиді: Иә, мен Өлім саясының аңғары арқылы жүрсем де, жамандықтан қорықпаймын: сен мененсің; сенің таяғың және сенің таяғың мені жұбатады. (Псалм 23:4.) Ол осы аңғардан шыққанда күн жаңа күнде шығады. Өлім саясының аңғарынан шыққаннан кейін ол Адалмен кездеседі, ол сонымен қатар Жою қаласының бұрынғы тұрғыны, ол оны Бельзебуб салған, адамның талғамына, қуанышына және құштарлығына қатысты барлық нәрсенің күнделікті сатылатын Ванитілік жәрмеңкесіне алып жүреді, онда екеуі де жәрмеңкенің тауары мен бизнесіне наразылық білдіргені үшін тұтқындалады және ұсталады. Адал өртеу арқылы шейіт болып жазаланады. Аспандық көлік содан кейін Адалды Аспандық қалаға жеткізеді, шейіттік сондағы қысқа жол болып табылады. Ванитілік жәрмеңкесінің тұрғыны Үміт Адалдың орнына Кристианның саяхатының соңына дейін серігі болады. Кристиан мен Үміт Лукре тауына жетеді, онда күміс кені бар. Демас есімді адам оларды кен өндіруге қосылуға шақырады, бірақ Кристиан Демас алдап бара жатқанын түсінеді және олар кеннен қашып өтеді. Кейін, Кристиан мен Үміттен пайда табу үшін оларды ұстанған Бы-соңдар есімді жалған қажы және оның достары Лукре тауында жоғалып, ешқашан көрінбейді. Жыртылған, тасты жолда Кристиан мен Үміт жолдан шығып, оңайырақ Бы-жол шалғынына барады, онда жаңбыр оларды түнде өткізуге мәжбүрлейді. Таңертең оларды қаталдықпен белгілі алып Зұлымдық және оның әйелі Сенімсіздік ұстайды; қажылар алыптың Күмәндік қамалына қамалады, соққыға ұшырайды және аштықтан қиналады. Алып пен оның әйелі олардан өліп қалғандарын қалайды, бірақ олар Кристианның өзімен бірге алып жүрген кілті, Уәде, Күмәндік қамалының барлық есіктерін ашатынын түсінгенше оған шыдайды. Кілтті және күнге сезімталдығын пайдаланып, олар қашып құтылады. Керемет таулар Кристиан мен Үміттің саяхатының келесі кезеңі болып табылады, онда бақташылар оларға осы орынның кереметтерін көрсетеді, сонымен қатар "Иманнуилдің жері" деп белгіленген. Қажылар олардың сенімін күшейтетін және күнә жасаудан сақтандыратын көріністерді көреді, мысалы, Қателік тауы немесе Сақтық тауы. Таза тауында олар бақташының "көзәйнегі" арқылы Аспандық қаланы көре алады, ол телескоп ретінде қызмет етеді. (Бұл құрылғы Екінші бөлімде Мәрсияға оның сұранышы бойынша беріледі.) Бақташылар айтады...

The entire book is presented as a dream sequence narrated by an omniscient narrator. The allegory's protagonist, Christian, is an everyman character, and the plot centres on his journey from his hometown, the "City of Destruction" ("this world"), to the "Celestial City" ("that which is to come": Heaven) atop Mount Zion. Christian is weighed down by a great burden—the knowledge of his sin—which he believed came from his reading "the book in his hand" (the Bible). This burden, which would cause him to sink into Hell, is so unbearable that Christian must seek deliverance. He meets Evangelist as he is walking out in the fields, who directs him to the "Wicket Gate" for deliverance. Since Christian cannot see the "Wicket Gate" in the distance, Evangelist directs him to go to a "shining light", which Christian thinks he sees. Christian leaves his home, his wife, and children to save himself: he cannot persuade them to accompany him. Obstinate and Pliable go after Christian to bring him back, but Christian refuses. Obstinate returns disgusted, but Pliable is persuaded to go with Christian, hoping to take advantage of the Paradise that Christian claims lies at the end of his journey. Pliable's journey with Christian is cut short when the two of them fall into the Slough of Despond, a boggy mire like swamp where pilgrims' doubts, fears, temptations, lusts, shames, guilts, and sins of their present condition of being a sinner are used to sink them into the mud of the swamp. It is there in that bog where Pliable abandons Christian after getting himself out. After struggling to the other side of the slough, Christian is pulled out by Help, who has heard his cries and tells him the swamp is made out of the decadence, scum, and filth of sin, but the ground is good at the narrow Wicket Gate. On his way to the Wicket Gate, Christian is diverted by the secular ethics of Mr. Worldly Wiseman into seeking deliverance from his burden through the Law, supposedly with the help of a Mr. Legality and his son Civility in the village of Morality, rather than through Christ, allegorically by way of the Wicket Gate. Evangelist meets the wayward Christian as he stops before Mount Sinai on the way to Mr. Legality's home. It hangs over the road and threatens to crush any who would pass it; also the mountain flashes with fire. Evangelist exposes Worldly Wiseman, Legality, and Civility for the frauds they are: they would have the pilgrim leave the true path by trusting in his own good deeds to remove his burden. Evangelist directs Christian to return to the way to the Wicket Gate, and Christian complies. At the Wicket Gate begins the "straight and narrow" King's Highway, and Christian is directed onto it by the gatekeeper Goodwill who saves him from Beelzebub's archers at Beelzebub's castle near the Wicket Gate and shows him the heavenly way he must go. In the Second Part, Goodwill is shown to be Jesus Himself. To Christian's query about relief from his burden, Goodwill directs him forward to "the place of deliverance". Christian makes his way from there to the House of the Interpreter, where he is shown pictures and tableaux that portray or dramatize aspects of the Christian faith and life. Roger Sharrock denotes them "emblems". From the House of the Interpreter, Christian finally reaches the "place of deliverance" (allegorically, the cross of Calvary and the open sepulchre of Christ), where the "straps" that bound Christian's burden to him break, and it rolls away into the open sepulchre. This event happens relatively early in the narrative: the immediate need of Christian at the beginning of the story is quickly remedied. After Christian is relieved of his burden, he is greeted by three angels, who give him the greeting of peace, new garments, and a scroll as a passport into the Celestial City. Encouraged by all this, Christian happily continues his journey until he comes upon three men named Simple, Sloth, and Presumption. Christian tries to help them, but they disregard his advice. Before coming to the Hill of Difficulty, Christian meets two well dressed men named Formality and Hypocrisy who prove to be false Christians that perish in the two dangerous bypasses near the hill, named Danger and Destruction. Christian falls asleep at the arbour above the hill and loses his scroll, forcing him to go back and get it. Near the top of the Hill of Difficulty, he meets two weak pilgrims named Mistrust and Timorous who tell him of the great lions of the Palace Beautiful. Christian fearfully avoids the lions through Watchful the porter who tells them that they are chained and put there to test the faith of pilgrims. Atop the Hill of Difficulty, Christian makes his first stop for the night at the House of the Palace Beautiful, which is a place built by God for the refreshment of pilgrims and godly travellers. Christian spends three days here, and leaves clothed with the Armour of God (Eph. 6:11–18), which stands him in good stead in his battle against the demonic dragon like Apollyon (the lord and god of the City of Destruction) in the Valley of Humiliation. This battle lasts "over half a day" until Christian manages to wound and stab Apollyon with his two edged sword (a reference to the Bible, Heb. 4:12). "And with that Apollyon spread his dragon wings and sped away." As night falls, Christian enters the fearful Valley of the Shadow of Death. When he is in the middle of the Valley amidst the gloom, terror, and demons, he hears the words of the Twenty third Psalm, spoken possibly by his friend Faithful: Yea, though I walk through the Valley of the Shadow of Death, I will fear no evil: for thou art with me; thy rod and thy staff they comfort me. (Psalm 23:4.) As he leaves this valley the sun rises on a new day. Just outside the Valley of the Shadow of Death he meets Faithful, also a former resident of the City of Destruction, who accompanies him to Vanity Fair, a place built by Beelzebub where every thing to a human's taste, delight, and lust is sold daily, where both are arrested and detained because of their disdain for the wares and business of the Fair. Faithful is put on trial and executed by burning at the stake as a martyr. A celestial chariot then takes Faithful to the Celestial City, martyrdom being a shortcut there. Hopeful, a resident of Vanity Fair, takes Faithful's place to be Christian's companion for the rest of the way. Christian and Hopeful then come to a hill called Lucre where there is a silver mine. A man called Demas urges them to join in the mining going on, but Christian sees through Demas's trickery and they avoid the mine. Afterward, a false pilgrim named By Ends and his friends, who followed Christian and Hopeful only to take advantage of them, perish at the Hill Lucre, never to be seen or heard from again. On a rough, stony stretch of road, Christian and Hopeful leave the highway to travel on the easier By Path Meadow, where a rainstorm forces them to spend the night. In the morning they are captured by Giant Despair, who is known for his savage cruelty, and his wife Diffidence; the pilgrims are taken to the Giant's Doubting Castle, where they are imprisoned, beaten and starved. The Giant and the Giantess want them to commit suicide, but they endure the ordeal until Christian realizes that a key he has, called Promise, will open all the doors and gates of Doubting Castle. Using the key and the Giant's vulnerability to sunlight, they escape. The Delectable Mountains form the next stage of Christian and Hopeful's journey, where the shepherds show them some of the wonders of the place also known as "Immanuel's Land". The pilgrims are shown sights that strengthen their faith and warn them against sinning, like the Hill Error or the Mountain Caution. On Mount Clear, they are able to see the Celestial City through the shepherd's "perspective glass", which serves as a telescope. (This device is given to Mercy in the Second Part at her request.) The shepherds tell the pilgrims to beware of the Flatterer and to avoid the Enchanted Ground. Soon they come to a crossroad and a man dressed in white comes to help them. Thinking he is a "shining one" (angel), the pilgrims follow the man, but soon get stuck in a net and realize their so called angelic guide was the Flatterer. A true shining one comes and frees them from the net. The Angel punishes them for following the Flatterer and then puts them back on the right path. The pilgrims meet an Atheist, who tells them Heaven and God do not exist, but Christian and Hopeful remember the shepherds and pay no attention to the man. Christian and Hopeful come to a place where a man named Wanton Professor is chained by the ropes of seven demons who take him to a shortcut to the Lake of Fire (Hell). This reminds them of a man named Little Faith, who had been mugged by thieves that stole his spending money and resulted in him having a hard life, although the thieves did not take Little Faith's scroll or his jewels, which he kept safe through his journey. On the way, Christian and Hopeful meet a lad named Ignorance, who believes that he will be allowed into the Celestial City through his own good deeds rather than as a gift of God's grace. Christian and Hopeful meet up with him twice and try to persuade him to journey to the Celestial City in the right way. Ignorance persists in his own way that he thinks will lead him into Heaven. After getting over the River of Death on the ferry boat of Vain Hope without overcoming the hazards of wading across it, Ignorance appears before the gates of Celestial City without a passport, which he would have acquired had he gone into the King's Highway through the Wicket Gate. The Lord of the Celestial City orders the shining ones (angels) to take Ignorance to one of the byways of Hell and throw him in. Christian and Hopeful, with deep discourse about the truth of their glorious salvation, manage to make it through the dangerous Enchanted Ground (a place where the air makes them sleepy and if they fall asleep, they never wake up) into the Land of Beulah, where they ready themselves to cross the dreaded River of Death on foot to Mount Zion and the Celestial City. Christian has a rough time of it because of his past sins wearing him down, but Hopeful helps him over, and they are welcomed into the Celestial City.

Екінші бөлім

"Көшпенділердің жолы" кітабының екінші бөлімі Кристианның әйелі Кристиананың, олардың ұлдары мен қыз Мерсидің қажылық сапарын баяндайды. Олар Кристиан барып өткен жерлерге саяхат жасайды, сонымен қатар Өлімнің көлеңкесі аңғары мен Ваниті Фэйр арасындағы Гайстың қонақүйін де аралайды. Бірақ төрт ұлы мен олардың әйелдерінің үйленуі мен бала тууына орай, сапарды ұзарта түседі. Осы оқиғаның батыры – Түсіндірушінің қызметшісі, Аспан қаласына қажыларды жетелеуші Ұлы жүрек. Ол Үлкен Грим, Үлкен Маул, Үлкен Жақсылықты өлтіруші және Үлкен Үмітсіздік деп аталатын төрт алыпты өлтіреді, сондай-ақ Ваниті Фэйр қаласын дүрліктірген Легион атты құбыжыққа қарсы күреске қатысады. Кристиананың тобы Гайстың қонақүйін қалдырғанда, мырза Әлсіз Ақыл артта қалуды қалайды, бірақ Ұлы жүрек оны серіктерге қосылуға ынталандырады. Кристиана, Мэтью, Самуил, Жүсіп, Джеймс, Мерси, Ұлы жүрек, Қарт мырза Шыншыл, мырза Әлсіз Ақыл, мырза Тоқтауға дайын, Фиби, Грейс және Марта Бипат-Медоуға жетеді. Көптеген күрес пен қиындықтардан кейін олар қатыгез Жауһар Үмітсіздікті және зұлым Жауһар Диффиденсті өлтіріп, күмәнді қаланы қиратады. Бұл қамалға тұтқынға алынған мырза Көңілсіз және оның қызы Көп қорқатынды түрмеден босатады. Қажылар Беула еліне келген соң, Өлім өзенін белгіленген уақытта кесіп өтеді. Буньянның "Көшпенділердің жолы" повесіндегі христиандық нанымдарға сәйкес, қажылар Өлім өзенін кесіп өтетін сәттегі соңғы сөздері жазылған. Христианның төрт ұлы мен олардың отбасылары одан әрі жол тартпай, сол жердегі шіркеуді қолдау үшін қалады.

Христиан әлеміндегі мәнмәтін

"Көшпенділер жолы" бұрынғы туындыларына қарағанда әлдеқайда танымал болды. Буньянның қарапайым стилі, христиан жолында кездесетін және сөйлесетін бейнеленген азғырулар мен абстракцияларға жан береді. Сэмюэл Джонсон: "Осы кітаптың ең үлкен артықшылығы – ең білімді адам да одан артық мақтауға лайық нәрсе таба алмайды, ал бала одан қызықтырақ ештеңе білмейді" деген еді. Кітап жарық көргеннен үш жыл өткен соң (1681 ж.), Америкада қайта басылып, пуритандық колонияларда кеңінен оқылды. Кітап көбінесе жеке уағыздарға, пошта карточкаларына немесе қабырға кестелеріне айналатын кішігірім бөліктерге немесе жеке эпизодтарға бөлінетін. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында "Діни трактаттар қоғамы" кітапты жексенбілік мектептерге арналған сыйлықтар мен арзан қысқартулар түрінде шығарды. Буньяннан шабыттанған пазлдар да болды, ал кейбір ізбасарлар Буньян тақырыбында ойын-сауық парктерінде ландшафттар жасады.

Христиан мен Адал Ванити Фэр арқылы саяхаттағанда, Буньян редакциялық түсініктеме қосады: "Бірақ басқа жәрмеңкелердегідей, бір тауардың барлығы жәрмеңкеде басты рөлде болса, Римнің тауары мен саудасы осы жәрмеңкеде үлкен үлес қосады: тек біздің ағылшын ұлтымыз және тағы басқалары оған наразылық білдіреді". Екінші бөлімде, Кристиана мен Ұлы Жүрек басқаратын зыяратшылар тобы Ванитиде біраз уақыт тұрғанда, қаланы қорқытқан жеті басты аң пайда болады, бірақ Ұлы Жүрек пен басқа да батырлар оны қуа жөнелтеді. Өзінің түсіндірмелерінде У. Р. Оуэнс аңды басқаратын әйел туралы: "Протестанттар бұл әйелдің Рим шіркеуін, яғни Антихристтің бейнесі деп санайды. Буньянның өлімінен кейін жарық көрген "Антихрист және оның құлдырауы" (1692) атты еңбегінде Антихристтің пайда болуы мен (жақын арада күтілетін) құлдырауы туралы толыққанды мәлімет берген" деп жазады.

Шетел тілдеріндегі нұсқалары

"The Pilgrim's Progress" 200 тілге аударылған, оның ішінде 1681 жылы голланд, 1703 жылы неміс, 1727 жылы швед тілдеріне, сондай-ақ сексеннен астам африка тілдеріне. 1681 жылы Солтүстік Америкада алғашқы басылымы жарық көрді. Бұдан өзге, Оңтүстік-Шығыс Азияда тоғыз аударма, Оңтүстік Азияда жиырма төрт аударма, ал Австралия және Тынық мұхиты аймағында тағы он бір аударма жасалған. 1850 жылдардан бастап "Көшпендінің саяхаты" кітабының суреттелген нұсқалары Гонконг, Шанхай және Фучжоу қалаларында басылып, протестант миссионерлер тарапынан кеңінен таратылды. Христиандыққа негіделген Тайпин көтерілісінің көшбасшысы Хун Сякуан осы кітапты өзінің сүйікті кітабы деп мәлімдеді. Генри Альфред Кришнапиллаидің "Ратчания Яатригам" (Құтқару саяхаты) атты еңбегі "Көшпендінің саяхаты" кітабының тамил тіліне бейімделуі болып табылады және 19 ғасырдың ең көрнекті тамил әдебиеттерінің бірі саналады. Рев. К. Коши/Рев. Жозеф Питтің "Парадеши Мокшайятра" (1844) және Рев. С. Мюллер/Рев. П. Чандранның "Санчариюде Праянам" (1846) малайялам тіліндегі аллегориялық аудармалар болып табылады және бұл тілдегі ең алғашқы прозалық туындылардың бірі. Түрік тілінде кітаптың аудармалары 1879 жылы грек әрпімен, ал 1881 жылы армян әрпімен жарық көрді. "Көшпендінің саяхаты" кітабының нақты мәтіндік мағынасы жас мүміндер мен миссионерлер тарапынан әртүрлі мәдени жағдайларға бейімделіп, түсінікті ету үшін өңделді. "Көшпендінің саяхаты" кітабының ескі шет тілдеріндегі нұсқалары Эльстоудағы Мут Холл мұражайында және Бедфордтағы Милл-стриттегі Джон Буньян мұражайында сақталуда.

"Үшінші бөлік"

"Көшпенділердің саяхатының" үшінші бөлімін белгісіз автор жазған; 1693 жылдан бастап ол Буньянның нақты екі бөлімімен бірге жарияланды. Ол 1852 жылға дейін Буньянның еңбегімен бірге қайта-қайта басылып тұрды. Осы үшінші бөлімде "Жұмсақ сана" және оның серіктерінің қажынаты суреттелген.

Драмалық және музыкалық ареналар

Кітап 1942 жылы алғаш рет ұсынылған және Джон Джилгудтың басты рөлде ойнаған радионың қысқартылған бейімделуінің негізі болды, оған фондық музыка ретінде Ральф Вон Уильямстың оркестрлік шығармаларынан бірнеше үзінділер енгізілді. Кітап Вон Уильямстың 1951 жылы премьерасы өткен "The Pilgrim's Progress" операсының негізі болды. Радио нұсқасы 1990 жылы Hyperion Records компаниясымен қайта жазылды, дирижерлік Мэтью Бест жасады. Бұл нұсқада да Джилгуд ойнады, сондай-ақ Ричард Паско мен Урсула Хауэллс қатысты. Ағылшын композиторы Эрнест Остин бүкіл оқиғаны 6 бөлімді хор мен баяндаушысы бар, соло органға арналған үлкен баяндамалық тондық поэма ретінде жазды, ол шамамен 2,5 сағатқа созылды. Нейл Морстың прогрессивті рок тобы "The Similitude of a Dream" деген атпен 2016 жылдың қараша айында "The Pilgrim's Progress" негізінде тұжырымдамалық альбом шығарды. Кристианның ұлы Джозеф туралы "Ұлы оқиға" атты жалғасы 2019 жылдың қаңтар айында жарық көрді. Екі альбом да сыншылардың жоғары бағасын алды.

Әдебиеттегі сілтемелер

Вул Сойинканың "Жердегі ең бақытты адамдардың елінен шыққан хроникалар" (2021) романының үшінші тарауы "Саяхатшының жолы" деп аталады. Онда Денис Тибидже кейіпкерінің саяхаттары баяндалады. Ол Нью-Джерсиде заңсыз көшіп келуші ретінде ұсталған кезде Джон Буньянның "Саяхатшының жолы" кітабымен танысады. Чарльз Диккенстің "Оливер Твист" (1838) кітабы "Парыздық баланың жолы" деп таңбаланған. "Николас Никлбидің өмірі мен оқиғалары" (1839) кітабының басты кейіпкері және оның серігі Смайк оны оқуға кіріседі, бірақ тоқтатылады. Уильям Макеписс Такеррейдің 1847–1848 жылдардағы "Вандық жәрмеңкесі" романының атауы Буньянның шығармасындағы бір орынға сілтеме жасайды. Марк Твен өзінің 1869 жылғы "Шетелдегі тазалар" атты саяхатнамасына "Жаңа саяхатшылардың жолы" деген балама атау берді. Твеннің кейінгі шығармасында "Хаклберри Финннің бастан кешкендері" романындағы басты кейіпкер Grangerfords кітапханасындағы әдебиеттерді сипаттағанда "Саяхатшының жолы" кітабын еске алады. Твен мұны протестанттық оңтүстік аристократиясын сатиралық тұрғыдан бейнелеу үшін пайдаланады. Е. Е. Каммингс өзінің "Зор бөлме" атты прозалық шығармасында осы кітапқа көп сілтеме жасайды. Натаниел Хоторнның "Аспан темір жолы" атты әңгімесі Хоторн заманында Кристианның саяхатын қайта жаңғыртады. Алға қарай ойлайтындар жаяу жолды теміржолмен алмастырды, ал саяхатшылар енді бу күшімен жүре алады. Саяхат едәуір жылдам, бірақ күмәнді. Хоторнның "Қызыл әріп" романында да автор Джон Буньянға сілтеме жасайды, "Саяхатшының жолы" кітабындағы тозақ кіреберісінде бейнеленген отпен салыстыратын метафора арқылы басты кейіпкердің көздерін сипаттайды. Джон Бьюкен Буньянның жанкүйері болған, ал "Саяхатшының жолы" оның үшінші Ричард Ханне романы "Мистер Стэндфаст" романында маңызды орын алады, ол да Буньянның кейіпкерінің атымен аталады. Алан Мур өзінің "Ерекше джентльмендер лигасы" шығармасында "Саяхатшының жолы" кітабының басты кейіпкері Кристианды осы топтың ең алғашқы құрамы - Проспероның адамдарының мүшесі ретінде көрсетеді. Ол "Вандық жәрмеңкесіне" келген сапарында жолдан тайып, 1670 жылдары Лондонда өзінің туған жеріне қайта алмады. Бұл топ 1690 жылы Проспероның Жанып тұрған әлемге кеткеннен кейін тарады; алайда мәтіннің кейбір бөліктері Кристианның Просперо Лигасынан тарағанға дейін кеткенін және Кристианның Просперодан бұрын Жанып тұрған әлемге барғандығын көрсетеді. Осы оқиғаның мәні мынада: "Лига" оқиғаларының аясында "Сәулелік қала" мен "Жанып тұрған әлем" бір-бірімен байланысты болуы мүмкін. Луиза Мэй Алкоттың "Кішкентай әйелдер" романында басты кейіпкер Джо және оның әпкелері романның басында оқып, Буньянның Кристианның жақсы үлгісіне еліктеуге тырысады. Романның барлық кезеңінде басты кейіпкерлер "Саяхатшының жолы" кітабына жиі сілтеме жасайды және өз өміріндегі оқиғаларды саяхатшылардың тәжірибесімен салыстырады. Бірқатар тараулардың атаулары "Саяхатшының жолы" кітабындағы кейіпкерлер мен жерлерге тікелей сілтеме жасайды. Картинист Винсор Маккей Нью-Йорк кешкі телеграмында "Саяхатшының жолы" атты аллегориялық комиксті жарыққа шығарды. Комикс 1905 жылдың 26 маусымынан 1910 жылдың 18 желтоқсанына дейін жарық көрді. Онда басты кейіпкер Бюнион мырза өмірін жақсартуға тырысып, "Күлкілі қамқорлық" деген ауыр чемоданын тастап, үнемі көңілі толады. С. Льюис "Саяхатшының кері оралуы" атты "Саяхатшының жолы" кітабынан шабыттанған кітап жазды, онда Джон есімді кейіпкер "Жұмыс иесінен" қашу үшін аянға ұмтылады, "Жұмыс иесі" - "Саяхатшының кері оралуы" кітабындағы "Жұмыс иесінің" азырақ достық нұсқасы. Бұл С. Льюістің діни балалық шағынан бастап, христиандық Құдайды қайтадан тауып алған ересекке дейінгі сапарының аллегориясы. Генри Уильямсонның "Патриоттың жолы" кітабы "Саяхатшының жолы" атты атауға және Джон Буньянның шығармасының символикалық сипатына сілтеме жасайды. Жартылай өмірбаяндық романдағы басты кейіпкер - Джон Буллок, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшынның ең үздік сарбазы. Билли Пилигримнің кейіпкері Курт Воннегуттың "Қорбандық 5: Балалардың крест жорығы" романында Кристианның да осындай саяхатқа қатысқандығын көрсетеді, бірақ Биллидің саяхаты өмірді және фаталистік адам жағдайын қабылдауға алып келеді. Воннегуттың "Саяхатшының жолы" кітабымен салыстыруы Біллидің тегінде әдейі және айқын көрінеді. Шарлотта Бронте өзінің көптеген романдарында, соның ішінде Джейн Эйр, Ширли және Виллетте "Саяхатшының жолына" сілтеме жасайды. Оның оқиғалық құрылымын өзгертуі Джейн Эйрдің соңына байланысты көптеген сынға түсті. Уолт Уиллис және Боб Шоудың классикалық ғылыми-фантастикалық әңгімесі "Сиқырлы көшірме" "Саяхатшының жолы" кітабының үлгісі бойынша жасалған және 1954 жылы алғаш рет жарық көргеннен бері көптеген рет қайта басылған: кәсіби басылымдарда, фанзин журналдарында және монография ретінде. Энид Блайтон 1942 жылы "Алыс ел" атты балаларға арналған "Саяхатшының жолы" кітабының нұсқасын жазды. Джон Стейнбек "Жүзімнің қаһары" романында "Саяхатшының жолы" кітабын анонимді кейіпкердің сүйікті кітаптарының бірі ретінде еске алады. Стейнбек романдағы Том Жоадтың Ұлы депрессия кезінде Америка арқылы жасаған рухани саяхаты да құрбандық пен әділетсіздік әлемінде кешірімге жасалған христиандық сілтемелерді жиі пайдаланады. Бұл кітап африкалық-американдық құлдардың баяндамаларында, мысалы, Эллен мен Уильям Крафттың "Бостандық үшін мың мильді жүгіру" кітабында, құлдықтың моральдық және діни салдарына баса назар аудару үшін жиі еске алынды. Ханна Хурнардтың "Жоғарыдағы бұғылардың аяқтары" (1955) романы "Саяхатшының жолы" кітабымен ұқсас аллегориялық құрылымды пайдаланады және Буньянның кейіпкері Көп қорқатынды басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Лоис Макмастер Бужолдтың "Шекаралардың шегі" (1989) романында Майлс Воркосиган "Саяхатшының жолы" кітабынан жыртылған жарты беттік қағазды 9000 басқа адамды тұтқыннан босату үшін флотына кодталған хабар ретінде пайдаланады. Сэр Уолтер Скотт өзінің "Мидлотианның жүрегі" (1818) романының 32-тарауында Буньянның әңгімесін Мадж Уайлфайр мен Жэни Динстің қарым-қатынасын көрсету үшін пайдаланады. Мадж түсіндіреді: "Бірақ бәрі аяқталды. Бірақ біз қақпаға соғып, содан кейін күзетші Кристиананы кіргізеді, бірақ Мерси сыртта қалады - содан кейін мен есіктің алдында дірілдеп, жылаймын, содан кейін Кристиана - сіз, Жэни - мен үшін шарапата алады. Ал содан кейін Мерси - сіздер білесіздер, мен - айқасқа түседі[.]" Маргерит Янгтың "Мисс МакИнтош, жаным" романында басты кейіпкер әрқашан "Саяхатшының жолы" кітабын өзімен бірге алып жүреді. Романның құрылымы да "Саяхатшының жолы" кітабынан шабыттанған, көбінесе бас кейіпкердің басқа кейіпкерлердің ішкі өмірі мен армандары туралы барлық білетіндей көрінетін естеліктерінен құралған. Джордж Элиоттың "Мидлмарч" романында Фейтфулдың Вандық жәрмеңкесіндегі сотталуының соңынан алынған ұзақ цитата 85-тараудың эпиграфы ретінде пайдаланылады.

In Wole Soyinka's novel Chronicles from the Land of the Happiest People on Earth (2021), the third chapter is entitled 'Pilgrim's Progress'. In describes the travels of the character Dennis Tibidje. He encounters John Bunyan's book Pilgrim's Progress while detained as an illegal immigrant in New Jersey. Charles Dickens' book Oliver Twist (1838) is subtitled 'The Parish Boy's Progress'. The titular character of The Life and Adventures of Nicholas Nickleby (1839) and his companion Smike start to read it but are interrupted. The title of William Makepeace Thackeray's 1847–1848 novel Vanity Fair alludes to the location in Bunyan's work. Mark Twain gave his 1869 travelogue, The Innocents Abroad, the alternative title The New Pilgrims' Progress. In Twain's later work Adventures of Huckleberry Finn, the titular character mentions The Pilgrim's Progress as he describes the works of literature in the Grangerfords' library. Twain uses this to satirize the Protestant Southern aristocracy. E. E. Cummings makes numerous references to it in his prose work, The Enormous Room. Nathaniel Hawthorne's short story, "The Celestial Railroad", recreates Christian's journey in Hawthorne's time. Progressive thinkers have replaced the footpath by a railroad, and pilgrims may now travel under steam power. The journey is considerably faster, but somewhat more questionable. Hawthorne's novel The Scarlet Letter also makes reference to it, by way of the author John Bunyan with a metaphor comparing a main character's eyes with the fire depicted in the entrance to Hell in The Pilgrim's Progress. John Buchan was an admirer of Bunyan's, and Pilgrim's Progress features significantly in his third Richard Hannay novel, Mr. Standfast, which also takes its title from one of Bunyan's characters. Alan Moore, in his League of Extraordinary Gentlemen, enlists The Pilgrim's Progress protagonist, Christian, as a member of the earliest version of this group, Prospero's Men, having become wayward on his journey during his visit in Vanity Fair, stepping down an alleyway and found himself in London in the 1670s, and unable to return to his homeland. This group disbanded in 1690 after Prospero vanished into the Blazing World; however, some parts of the text seem to imply that Christian resigned from Prospero's League before its disbanding and that Christian travelled to the Blazing World before Prospero himself. The apparent implication is that; within the context of the League stories; the Celestial City Christian seeks and the Blazing World may in fact be one and the same. In Louisa May Alcott's Little Women, the protagonist Jo and her sisters read it at the outset of the novel, and try to follow the good example of Bunyan's Christian. Throughout the novel, the main characters refer many times to Pilgrim's Progress and liken the events in their own lives to the experiences of the pilgrims. A number of chapter titles directly reference characters and places from Pilgrim's Progress. The cartoonist Winsor McCay drew an allegorical comic strip, entitled A Pilgrim's Progress, in the New York Evening Telegram. The strip ran from 26 June 1905 to 18 December 1910. In it, the protagonist Mr. Bunion is constantly frustrated in his attempts to improve his life by ridding himself of his burdensome valise, "Dull Care". C. S. Lewis wrote a book inspired by The Pilgrim's Progress, called The Pilgrim's Regress, in which a character named John follows a vision to escape from The Landlord, a less friendly version of The Owner in The Pilgrim's Regress. It is an allegory of C. S. Lewis' own journey from a religious childhood to a pagan adulthood in which he rediscovers his Christian God. Henry Williamson's The Patriot's Progress references the title of The Pilgrim's Progress and the symbolic nature of John Bunyan's work. The protagonist of the semi autobiographical novel is John Bullock, the quintessential English soldier during World War I. The character of Billy Pilgrim in Kurt Vonnegut's novel Slaughterhouse 5: The Children's Crusade is a clear homage to a similar journey to enlightenment experienced by Christian, although Billy's journey leads him to an existential acceptance of life and of a fatalist human condition. Vonnegut's parallel to The Pilgrim's Progress is deliberate and evident in Billy's surname. Charlotte Brontë refers to Pilgrim's Progress in most of her novels, including Jane Eyre, Shirley, and Villette. Her alterations to the quest narrative have led to much critical interest, particular with the ending of Jane Eyre. Walt Willis and Bob Shaw's classic science fiction fan novelette, The Enchanted Duplicator, is explicitly modeled on The Pilgrim's Progress and has been repeatedly reprinted over the decades since its first appearance in 1954: in professional publications, in fanzines, and as a monograph. Enid Blyton wrote The Land of Far Beyond (1942) as a children's version of The Pilgrim's Progress. John Steinbeck's novel The Grapes of Wrath mentions The Pilgrim's Progress as one of an (anonymous) character's favorite books. Steinbeck's novel was itself an allegorical spiritual journey by Tom Joad through America during the Great Depression, and often made Christian allusions to sacrifice and redemption in a world of social injustice. The book was commonly referenced in African American slave narratives, such as "Running a Thousand Miles for Freedom" by Ellen and William Craft, to emphasize the moral and religious implications of slavery. Hannah Hurnard's novel Hinds' Feet on High Places (1955) uses a similar allegorical structure to The Pilgrim's Progress and takes Bunyan's character Much Afraid as its protagonist. In Lois McMaster Bujold's The Borders of Infinity (1989), Miles Vorkosigan uses half a page torn from The Pilgrim's Progress as a coded message to his fleet to rescue him and 9,000 others from a POW camp. Sir Walter Scott uses Bunyan's tale in chapter 32 of his novel The Heart of Midlothian (1818) to illustrate the relationship between Madge Wildfire and Jeanie Deans. Madge explains: "But it is all over now.—But we'll knock at the gate and then the keeper will admit Christiana, but Mercy will be left out—and then I'll stand at the door trembling and crying, and then Christiana—that's you, Jeanie,—will intercede for me. And then Mercy,—that's me, ye ken,—will faint[.]" In Marguerite Young's novel, Miss MacIntosh, My Darling, the titular character always carries a copy of Pilgrim's Progress with her. The structure of the novel is inspired by Pilgrim's Progress too, being composed largely of the narrator's seemingly omniscient reminiscences about other characters' inner lives and dreams. In George Eliot's novel Middlemarch, a lengthy quotation from the conclusion of the trial of Faithful in Vanity Fair serves as the epigraph to Chapter 85.

Драмалық қойылымдар, музыка және фильмдер

1850 жылы Жозеф Кайл мен Эдвард Харрисон Мэй салған «Буньян Таблолары» немесе «Көшпенділердің ілгерілеуінің үлкен жылжымалы панорамасы» Нью-Йоркте көрсетілді. Осы панораманың ерте көшірмесі сақталған және Мэн штатындағы Сако мұражайында орналасқан. Роман 1912 жылы «Көшпенділердің ілгерілеуі» атты фильмге бейімделді. 1950 жылы Baptista Films компаниясы бір сағаттық анимациялық нұсқасын жасады. Бұл нұсқа 35 минутқа дейін қысқартылып, 1978 жылы жаңа музыкамен қайта шығарылды. 2007 жылғы деректер бойынша, түпнұсқа нұсқасын табу қиын, бірақ 1978 жылғы нұсқа VHS және DVD форматтарында қолжетімді. 1951 жылы Ральф Воган Уильямстың «Көшпенділердің ілгерілеуі» операсының тұңғыш қойылымы Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында өтті. 1978 жылы Кен Андерсон тағы бір фильм нұсқасын түсірді, онда Лиам Нисон кинодағы дебютінде Евангелист рөлін ойнады және айқышқа малып өлген Мәсіх бейнесінде де пайда болды. Морис О'Кэллахан Аполлион мен Дүниежүзілік дананы, ал Питер Томас – Қажы/Христианды сомдады. 1978 жылы Буньянның кейіпкерлері мен оқиғасына негізделген мюзикл жазылды, оның авторлары Ник Тейлор мен Алекс Лирмонт. Мюзикл [алғашқыда «Көшпенді» деп аталды] Наталь өнер кеңесінің тапсырысымен «Христиан!» немесе «Иілгіш даңқ» тобындағы «Биг бас барабанды ұстаған кісіні» («Follow the Man with the Big Bass Drum») аттарымен сахнаға қойылды. Шоу 1980 жылы наурыз айында Йоханнесбургке көшіріліп, Ұлы патша театрында тағы үш ай бойы көрсетілді. Маңызды өңдеулерден кейін «Христиан!» 1984 жылы Рождество маусымында Дурбандағы жаңа Playhouse театрында қайта қойылды. Мюзикл Оңтүстік Африкадағы мектептер мен әуесқой театр ұжымдарымен көптеген рет сахналанды. 30 жылдан кейін бұл қойылым қайтадан жергілікті және халықаралық деңгейде назар аударуда, музыкасы мен либреттосы үлкен және кіші қойылымдарға бейімделу үшін жаңартылуда. 1985 жылы Йоркшир теледидары Алан Пэрри салған анимациялық суреттерімен және Пол Коплинің баяндауымен «Қауіпті саяхат» атты 129 минуттық сериалдық телефильмді шығарды. 1988 жылы Гленн Данциг пен Danzig тобы «Ана» әніне түсірілген видеоклипте «Содан кейін мен көктің қақпаларынан тозаққа жол бар екенін көрдім» деген сөзді пайдаланды, бұл сөз «Көшпенділердің ілгерілеуінен» алынған. 1989 жылы «Орион қақпасы» атты Библиялық/рухани аудиодрамаларды шығаратын студия «Көшпенділердің ілгерілеуі» атты алты сағаттық аудиодрамасын жасады. Одан кейін бірнеше жылдан соң «Christiana: Pilgrim's Progress, Part II» атты тағы бір 8 сағаттық аудиодрама жарық көрді. 1989 жылы The Ocean Blue тобы «Vanity Fair» әнін шығарды, оның мәтіні «Көшпенділердің ілгерілеуіне» сілтеме жасайды. 1993 жылы танымал христиандық радиодрама «Одиссеядағы оқиғалар» (Focus on the Family компаниясының өндірісі) «Көшпенділердің ілгерілеуі: қайта қаралу» атты екі бөлімдік әңгімені ұсынды. Бұл екі бөлімді Фил Лоллар жазды және режиссерлік етті. 1993 жылғы Doom видео ойынында «Жоқсыну сағасы» (E3M2: 3-ші эпизод, 2-ші карта) деп аталатын карта бар. 1990 жылдары Курт пен Кит Ландаас «Көшпенділердің ілгерілеуі» атты екі актілі модерн рок операсының бейімделуін жасады, режиссерлік етті және орындады. Бұл қойылымда бес басты кейіпкер және 20-ға жуық адамнан тұратын хор қатысты. Ол 1994 жылы Нью-Йорктегі Lambs театрында және басқа да үш штаттың театрларында қойылды. Студиялық жазбасы да жасалып, таратылды. 1994 жылы The Pilgrim's Progress және Джон Буньянның түрмеде отыруы Дэвид МакАдам мен Джон Кертис жазған «Celestial City» мюзиклінің тақырыбы болды, ал 1997 жылы альбом жарық көрді. 2003 жылы Emerald Studios «Heaven Bound» ойынын шығарды. Романға негізделген 3D-қажайып стильдегі ойын тек компьютер үшін ғана шығарылды. Five Nights at Freddy's ойынын жасаған Скотт Коутон 2005 жылы кітаптың компьютерлік анимациялық нұсқасын түсіріп, баяндады, сонымен қатар бейнеойынның бейімделуін жасады. 2008 жылы Дэнни Карралес түсірген «Көшпенділердің ілгерілеуі: көкке саяхат» атты фильм шықты. Ол 2009 жылы Сан-Антониодағы тәуелсіз христиан кинофестивалінде «үздік ұзақметражды тәуелсіз фильм» және «үздік музыкалық саз» номинацияларына ие болды. Британдық музыка тобы Kula Shaker 2010 жылы 28 маусымда «Pilgrim's Progress» атты альбом шығарды. 2003 жылы Майкл В. Смит «Signs» деп аталатын ән жазды, ол өзінің «A 20 Year Celebration» тірі DVD-де «The Pilgrim's Progress» романынан шабыт алғанын айтты. Джим Уиндер (www. Jim Winder. com) «Көшпенділердің ілгерілеуі» (бірінші бөлім) туралы әңгімелейді, оған христиандық әндер қосылған. Family Guy телесериалының 7-маусымы, 16-шы бөлімі (2009 жылдың 17 мамыры) «Питердің ілгерілеуі» деп аталатын «Көшпенділердің ілгерілеуінің» пародиязы болып табылады. 2010 жылы FishFlix. com «A Pilgrim's Progress – The Story of John Bunyan» атты DVD деректі фильмін шығарды, оны Дерик Бингем баяндады және Англияда түсірілді. 2010 жылы жазушы / режиссер Эндрю Вист «The Adventures of Chris Fable» (aka The Wylds) фильмін түсірді, ол Джон Буньянның «Көшпенділердің ілгерілеуі» романын жас қашқынның ұзақ жоғалған әкесін табу үшін жасаған қиын саяхаты туралы отбасылық қиял-көріністі фильм ретінде бейнеледі. Фильм 2012 жылы бейне және стриминг форматтарында шықты. 2013 жылы Puritan Productions компаниясы 18-19 қазан күндері Форт-Уэрт, Техас штатындағы W. E. Scott театрында балет және хормен қоса қойылған драмасының премьерасын жариялады. Осы компания 24-26 қазан күндері Гарланд, Техас штатындағы Granville Arts Center-де және 4-5 қараша күндері Остин, Техас штатындағы Park Hills Baptist Church-те балет пен хормен қоса қойылымдарды жалғастырды. 2014 жылы Kickstarter платформасы арқылы қолдау көрсетілген «The Narrow Road» атты роман жарық көрді. Ол «Көшпенділердің ілгерілеуіне» негізделген, оның авторлары Эрик Йегер және суретшісі Дэйв де ла Гарделле. 2015 жылы Терренс Малик түсірген «Knight of Cups» фильмі «Көшпенділердің ілгерілеуінен» шабыт алды. 2015 жылдың наурыз айында режиссер Даррен Уилсон «The Pilgrims Progress» романына негізделген толықметражды фильмді шығару үшін Kickstarter кампаниясын жариялады, ол «Heaven Quest: A Pilgrim's Progress Movie» деп аталды. The Neal Morse Band тобы 2016 жылдың 11 қарашасында «The Similitude of a Dream» атты 2 дискілік концептуалды альбомын шығарды, ол «Көшпенділердің ілгерілеуі» кітабына негізделген. 2019 жылдың 25 қаңтарында Христианның ұлының көзқарасынан оқиғаны жалғастыратын «The Great Adventure» атты 2 дискілік альбом жарық көрді. 2019 жылы «The Pilgrim's Progress» атты компьютерлік анимациялық фильм шықты, онда Джон Рис Дэвис дауыстады. Аллегория 2022 жылы «High and Silver Presents: The Pilgrim's Progress» атты драматикалық, сериалды подкастқа бейімделді. Slice the Cake прогрессив металл deathcore тобының «Odyssey to the West» альбомы «Көшпенділердің ілгерілеуінен» шабыттанды және романмен аталған трек кірген.

In 1850, a moving panorama of Pilgrim's Progress, known as the Bunyan Tableuax or the Grand Moving Panorama of Pilgrim's Progress was painted by Joseph Kyle and Edward Harrison May and displayed in New York; an early copy of this panorama survives and is at the Saco Museum in Maine. The novel was made into a film, Pilgrim's Progress, in 1912. In 1950 an hour long animated version was made by Baptista Films. This version was edited down to 35 minutes and re released with new music in 1978. As of 2007 the original version is difficult to find, but the 1978 version has been released on both VHS and DVD. In 1951 the first performance of the opera The Pilgrim's Progress, composed by Ralph Vaughan Williams, was presented at the Royal Opera House, Covent Garden. In 1978, another film version was made by Ken Anderson, in which Liam Neeson, in his film debut, played the role of the Evangelist and also appeared as the crucified Christ. Maurice O'Callaghan played Appolyon and Worldly Wiseman, and Peter Thomas played The Pilgrim/Christian. In 1978 a musical based loosely on Bunyan's characters and the story was written by Nick Taylor and Alex Learmont. The musical [originally titled Pilgrim] was produced for the Natal Performing Arts Council under the title "Christian!" or Follow the Man with the Big Bass Drum in the Holy Glory Band, and ran to capacity houses for the 1979/80 summer season in Durban's Old Alhambra Theatre. The show moved to Johannesburg in March 1980 and ran for a further three months at His Majesty's Theatre. After a substantial re write Christian! was again mounted at the new Playhouse in Durban for the 1984 Christmas season. The musical has been performed many times since by schools and amateur theatrical groups in South Africa. After 30 years the show is again attracting attention both locally and abroad and the score and libretto are being updated and made more flexible for large and small productions. In 1985 Yorkshire Television produced a 129 minute nine part serial presentation of The Pilgrim's Progress with animated stills by Alan Parry and narrated by Paul Copley entitled Dangerous Journey. In 1988, Glenn Danzig and Danzig (band) released their controversial music video from their song "Mother" which included the quote "Then I saw there was a way to Hell from the gates of Heaven" in the beginning of the music video from The Pilgrim's Progress. In 1989, Orion's Gate, a producer of Biblical / Spiritual audio dramas produced The Pilgrim's Progress as a six hour audio dramatization. This production was followed several years later by Christiana: Pilgrim's Progress, Part II, another 8 hour audio dramatization. In 1989, The Ocean Blue released The Ocean Blue which includes the song "Vanity Fair" which includes lyrics that reference The Pilgrim's Progress. In 1993, the popular Christian radio drama, Adventures in Odyssey (produced by Focus on the Family), featured a two part story, titled "Pilgrim's Progress: Revisited." This two parter was written and directed by Phil Lollar. The 1993 video game Doom features a map called "Slough of Despair" (E3M2: episode 3, map 2). In the 1990s Kurt and Keith Landaas, composed, directed and performed a compelling stage two act modern rock opera adaptation of Pilgrims Progress. It involved five principal characters and a cast choral of about 20 members. It was performed in the Lambs theatre in NYC in 1994 and other tri state venues. A studio recording was also produced and distributed. In 1994, The Pilgrim's Progress and the imprisonment of John Bunyan were the subject of the musical Celestial City by David MacAdam, with John Curtis, and an album was released in 1997. In 2003 the game Heaven Bound was released by Emerald Studios. The 3D adventure style game, based on the novel, was only released for the PC. Five Nights at Freddy's developer Scott Cawthon directed and narrated a 2005 computer animation version of the book, and also produced a video game adaptation. In 2008, a film version by Danny Carrales, Pilgrim's Progress: Journey to Heaven, was produced. It received one nomination for best feature length independent film and one nomination for best music score at the 2009 San Antonio Independent Christian Film Festival. British music band Kula Shaker released an album called Pilgrim's Progress on 28 June 2010. In 2003 Michael W. Smith wrote a song, called "Signs", which he says on his A 20 Year Celebration live DVD to be inspired by The Pilgrim's Progress. Jim Winder (www. Jim Winder. com) performs a live telling of Pilgrim's Progress (the first part) with contemporary Christian songs based on the story line and Biblical content. Season 7, episode 16 of Family Guy (17 May 2009) is a parody of The Pilgrim's Progress called "Peter's Progress." In 2010, FishFlix. com released A Pilgrim's Progress – The Story of John Bunyan, a DVD documentary about Bunyan's life narrated by Derick Bingham, filmed on location in England. In 2010, writer / director Andrew Wiest directed The Adventures of Chris Fable (aka The Wylds) bringing John Bunyan's novel The Pilgrim's Progress to life on the screen with this family friendly fantasy adventure about a young runaway on a quest to find his long lost father. The movie was released on video and streaming in 2012. In 2013, Puritan Productions company announced the premiere of its dramatization with ballet & chorus accompaniment in Fort Worth, Texas at the W. E. Scott Theatre on 18–19 October 2013. Subsequent productions by the same company in Garland, Texas at the Granville Arts Center on 24–26 October 2014, and in Austin, Texas, accompanied by ballet & chorus, at Park Hills Baptist Church on 4–5 November 2016. In 2014, a Kickstarter supported novel called The Narrow Road was published. It is based on The Pilgrim's Progress, and was written by Erik Yeager and illustrated by Dave dela Gardelle. The 2015 Terrence Malick film Knight of Cups was inspired by The Pilgrim's Progress. In March 2015, director Darren Wilson announced a Kickstarter campaign to produce a full length feature film based on The Pilgrims Progress called Heaven Quest: A Pilgrim's Progress Movie. The Neal Morse Band released their 2nd album titled The Similitude of a Dream on 11 November 2016, a 2 CD concept album based on the book The Pilgrim's Progress. On 25 January 2019, a follow up 2 CD album, The Great Adventure, was released to continue re telling the story from the perspective of Christian's son. In 2019 a computer animated film adaptation titled The Pilgrim's Progress was released and featured the voice of John Rhys Davies. The allegory was adapted into a dramatic, serialized podcast, High and Silver Presents: The Pilgrim's Progress, in 2022. The album Odyssey to the West by progressive metal deathcore band Slice the Cake is loosely inspired by The Pilgrim's Progress, and includes a track named after the novel.

Басылымдар

Буньян, Джон Саяхатшының жолы. Роджер Шаррок және Дж. Б. Уэари редакциялаған. (Оксфорд: Oxford University Press, 1975) Бастапқыда 1928 жылы жарық көрген және 1960 жылы Шаррок қайта жөндеген, стандартты ғылыми басылым. Буньян, Джон Саяхатшының жолы. (Оксфорд: Oxford University Press, 2003).

Қысқартылған басылымдар

"Балалардың қажылық сапары". Джон Буньянның еңбегінен алынған әңгіме. Нью-Йорк: Шелдон және компания, 1866 ж. Қауіпті сапар: "Қажылардың жолы" әңгімесі – Оливер Ханкиннің қысқартылған нұсқасы, Алан Пэрридің суреттерімен, 1985 ж.

Қайталау

"Көшпенділердің ілгерілеуі" кітабын Мэри Годольфин қазіргі оқырмандар үшін қайта айтып, қысқартқан (1884). Роберт Лоусонның суреттері. Филадельфия: Дж. Б. Липпинкотт компаниясы, 1939 жыл. [Мэри Годольфиннің қайта баяндауының жаңадан суреттелген басылымы] Мэри Годольфиннің бір буынды сөздермен "Көшпенділердің ісі". Лондон: Джордж Рутледж және ұлдары, 1869 жыл. Джон Буньянның "Көшпенділердің ісі" – "Әрбір бала оқи алады". Джесси Лайман Хёрлбут редакциялаған. Филадельфия: Джон С. Уинстон компаниясы, 1909 жыл. Джон Буньянның "Түс көру тарихы: Көшпенділердің ілгерілеуі" балалар үшін қайта айтылып, Джеймс Болдуиннің мектеп оқуларына бейімделген. Нью-Йорк: "Американ бук ко", 1913 жыл. Энид Блайтонның "Алыстан көрінетін жері". Метуен, 1942 жыл. Оқиға 20-шы ғасырдағы Америкада, үшінші дүниежүзілік соғыс қаупіне алаңдап, Қытайға қатысты дағдарыс кезінде Мәсіхке жүгінген кейіпкердің және ол баратын болашаққа қарай бағытталған жерлер туралы айтады. "Көшпенділердің ілгерілеуі" – осы дүниеден келешекке қарай. Rev., 2-басылым, қазіргі ағылшын тілінде – Christian Literature Crusade, Форт-Вашингтон, Пенсильвания, 1981 жыл. "Кішкентай саяхатшының ісі" – Хелен Л. Тейлор жас оқырмандар үшін сөздік пен түсініктерді жеңілдетіп, сюжет желісін сақтайды. 1992 және 1993 жылдары Мюди Киелі кітап институтының баспасы – Moody Press, Чикаго, Иллинойс штатында жарық көрген. Джон Буньянның "Көшпенділердің ісі", Гэри Д. Шмидт қайта айтқан және Барри Мозер суреттеген. Уильям Б. Эрдманс баспасы, Гранд-Рапидс, Мичиган. Авторлық құқығы 1994 жылға тиесілі. "The Evergreen Wood: Балаларға арналған "Көшпенділердің ілгерілеуі" адаптациясы", Линда Перри жазған, Алан Перри сурет салған. Hunt & Thorpe баспасы, 1997 жыл. "Жаңа күшейтілген Көшпенділердің ілгерілеуі" (кітап және драмалық аудио) – Джеймс Паппас қайта айтқан. "Орион қақпасы" баспасынан, 1999 жыл. Джон Буньянның түпнұсқасының сәл кеңейтілген және жоғары драмалық нұсқасы. Мәтіннің үлкен үлгілері қолжетімді.