Кіріспе

Интальиолық баспа техникасы

Құрғақ нүкте – интальиолық отбасына жататын баспа техникасы. Бұл техникада кескіш металл немесе алма ұшы бар қатайып тұрған "тұйық" қозғалтып, бейне бір пластинаға ("матрицаға") ойылады. Принцип бойынша, бұл әдіс гравюраға өте ұқсас. Айырмашылығы – қолданылатын құралдарда және гравюрадағыдай, ойықтың жиегін жоюдың қажеті болмайды. Дәстүрлі түрде пластина мыстан жасалған, бірақ қазір ацетат, мырыш немесе плексиглас та жиі қолданылады. Сурет салуға дайын шебер үшін құрғақ нүкте гравюрадан оңай меңгеріледі, себебі тұйықты қолдану техникасы қаламды қолдануға жақын. Бұл термин сия қолданбай сызылған жазуларға да қолданылады, мысалы, қолжазбалардағы түсіндірмелерге.

Сызықтар мен бұрандалар

Құрғақ нүктемен басып шығарылған сызықтар, тақта бетіндегі ойықтармен қатар, кесілген сызықтардың шеттерінде пайда болатын өрнектердің арқасында қалыптасады. Құралдың тік бұрышымен жасалған үлкен өрнек көп мөлшерде сия ұстайды, нәтижесінде құрғақ нүктенің басқа интальо әдістерінен – мысалы, сылау немесе гравировкадан – ерекшеленетін, ерекше жұмсақ және тығыз сызық пайда болады, ал олар тегіс, қатайған жиекті сызықтар береді. Өрнектің мөлшері немесе сипаттамалары көбінесе қолданылатын қысымға емес, ине бұрышына байланысты болады. Перпендикуляр бұрыш өрнектің пайда болуын азайтады немесе толығымен болдырмайды, ал бұрыш екі жаққа да кішірейген сайын, өрнек көлемі артады. Ең терең құрғақ нүкте сызықтары екі жағында да жеткілікті өрнек қалдырады, бұл қағаздың сызықтың ортасына енуіне кедергі келтіріп, ұсақ, ақ ортасы бар қауырсынды қара сызық құрайды. Ашық сызықта мүлдем өрнек болмауы мүмкін, бұл соңғы баспаның өте нәзік сызығын жасау үшін өте аз сия ұстайды. Бұл әдіс гравировкадан өзгеше, онда металл алып тастау арқылы пластина бетінде сия ұстайтын ойықтар жасалады, бірақ екі әдіс те оңай біріктіріледі, Рембрандт жиі солай жасаған. Баспаның үнемі қайталануынан өрнек тез бұзылады, сондықтан құрғақ нүкте салыстырмалы түрде аз таралым үшін ғана қолайлы; он немесе жиырма баспаға дейін өрнек сақтала алады, ал өрнек жойылғаннан кейін салыстырмалы түрде беткей сызықтар тез тозығып кетеді. Рембрандт баспаларының көпшілігінде құрғақ нүкте қолданылған жерлерде өрнек байқалмайды және көбінесе құрғақ нүкте сызықтары өте әлсіз болады, сылау арқылы жасалған бөліктер күшті болып қалады. Мұны болдырмау және ұзақ басылымдарға мүмкіндік беру үшін, электропластика (баспагерлер «сталь беттеу» деп атайды) пластина бетін қатайтады және сылау мен гравировка арқылы жасалған басылымдармен салыстырылатын таралым мөлшерін қамтамасыз етеді.

Тарих

Бұл әдісті 15 ғасырдағы оңтүстік неміс суретшісі Хаусбук Мастер ойлап тапқан болып көрінеді, оның барлық гравюралары тек құрғақ инемен жасалған. Ескі меңгер шеберлігінің гравюрасының ең танымал суретшілерінің бірі Альбрехт Дюрер осы әдістен бас тартар алдында 3 құрғақ ине гравюрасын жасады; Рембрандт оны жиі қолданды, бірақ көбінесе балқыту және гравюрамен бірге. Олардың барлығын бір пластинада қолдануға болатын интаглио техникасы ретінде. Алекс Кац осы процесті өзінің "Sunny" және "Жүзуші" сияқты әйгілі туындыларын жасау үшін пайдаланды. 20-шы ғасырда көптеген суретшілер құрғақ ине гравюраларын жасады, оның ішінде Макс Бекман, Милтон Эйвери, Герман Пол және Мартин Льюис. Мэри Кассат сияқты суретшілер акватинтті пластинаға қосып, әртүрлі түстермен бояу арқылы түрлі-түсті құрғақ ине гравюраларын жасады. Канадалық суретші Дэвид Браун Милн әр түске арналған жеке пластиналарды қолдану арқылы түрлі-түсті құрғақ ине гравюраларын жасаған алғашқы суретші деп есептеледі. АҚШ-тың батыс жағалауындағы беделді гравюрашы Педро Жозеф де Лемос сурет мектептерінде құрғақ ине гравюраларын жасау әдістерін жеңілдетті. Луиза Буржуа, Вия Сельминс, Уильям Кентридж және Ричард Спар құрғақ ине гравюрасын кеңінен қолданған заманауи суретшілердің қатарында.

Иіндердің түрлері

Теориялық тұрғыдан алғанда, кез келген өткір затты металға сызықтар ойып салуға қолданса, құрғақ нүкте жасауға болады. Стоматологиялық аспаптар, шегелер және металл қайрақтарды да құрғақ нүкте жасау үшін пайдалануға болады. Дегенмен, құрғақ нүктеге арналған нақты инелер де жасалады: Алмаз ұшы бар инелер кез келген металды оңай кесіп, қайталау қажеттілігін тудырмайды, бірақ олардың бағасы жоғары. Карбид ұшы бар болат инелер де жақсы нәтиже береді және алмаз ұшы бар инелерге қарағанда арзан, бірақ өткір ұшын сақтау үшін оларды жиі қайрау керек. Бұрын болат инелер қолданылып келді.

Баспа процестері

Баспаның негізгі қағидасы басқа интальгио әдістерімен бірдей, бірақ қағылмау үшін ерекше сақтық қажет. Сурет аяқталғаннан кейін, немесе кем дегенде сынап көруге дайын болғаннан кейін, суретші пластинаға сияны тамшылап жағады. Тым көп қысым шұңқырларды тегістеп, суретті бүлдіреді. Пластинаны жұқа қабатпен толық жапқаннан кейін, кішкентай шпатель немесе карточканы пайдаланып, артық сияны ақырып алып тастаңыз. Содан кейін, шар пішіндес оралған тарлатан матасын шардың тегіс жағын кішкентай дөңгелек қозғалыстармен пластинаға баяу, бірақ нық сүрту арқылы артық сияны сүртуге болады. Суреттің ең ашық бөліктерін соңғы рет сүрту үшін қағазды (әдетте ескі телефон анықтамаларынан алынған беттер) қолдануға болады. Кейбір баспагерлер бұл бөліктерді сүрту үшін жалаңаш қолын қолданады. Қажетті мөлшерде сияны алып тастағаннан кейін, пластинаны баспаға түсіру үшін, ылғалданған қағазбен бірге, баспа пресі арқылы өткізеді. Ылғалданған қағазды баспа қағазының бір бөлігін немесе аздап су сіңіретін, бірақ суда ерімейтін кез келген басқа қағазды суға шамамен 5 минутқа малып қою арқылы жасауға болады. Содан кейін қағазды сүлгіге салып, құрғатып алады. Ылғалды қағаз пластинаға басылған кезде, оның сызықтарынан сияны шығарып алады.

Қолмен сүрту әдістері

Құрғақ бетті сүрту әдістері басқа интальио әдістерінен сәл өзгеше. Көңіл көтеріп тұрған сызықтарға жету үшін аз қысым қолданылады, себебі суретті құрайтын шыршалар ойып немесе гравюраланған сызықтарға қарағанда нәзік болады, сондай-ақ сия тақта бетінде қалады, емес, ойықтарға басылып кірмейді. Сонымен қатар, шыршалардың сияны ұстауының ерекшелігіне байланысты, сүрту бағыты маңызды. Сия қолданылғанда және тарлатанмен сүргенде, сия шыршаның көлеңкелі жағына жиналады, сондықтан егер баспагер сызықтар бағытында қолмен сүрсе, ол сияның көп бөлігін алып тастап, ақшыл сұр сызық қалдыруы мүмкін. Дегенмен, егер ол сызыққа перпендикуляр сүрсе, сызықтың екінші жағында сияның қалыңдауына себеп болып, басылған сызықты қараңғырақ етеді.