Кіріспе

Тоналды баспа техникасы

Акватинт – интальолық баспа техникасы, ол сызықтардың орнына тондық аймақтарды шығаратын, сызықтан жасаудың бір түрі. Осы себепті, ол көбінесе сызықтар мен көлеңкелі тонды бірге беру үшін сызықтан жасаумен қолданылады. Сонымен қатар, ол тарихи түрде түрлі түсті басып шығару үшін де қолданылған, әр түрлі түстегі бірнеше пластиналармен басып шығару арқылы, немесе су бояуымен қолмен боялған монохромды басып шығару арқылы. Акватинт 18 ғасырдың соңынан бері үздіксіз қолданылып келеді және шамамен 1770-1830 жылдар аралығында ең көп таралды, бұл кезеңде ол көркемдік және декоративтік басылымдар үшін қолданылды. 1830 жылдан кейін литография және басқа техникалар оның орнын басты. Одан бері суретшілер арасында осы техниканы қайта жандандыру жиі болып тұрады. Акватинт пластинасы салыстырмалы түрде жылдам тозығып, басқа интальо пластиналарына қарағанда қайта өңдеу қиын. Гойяның көптеген пластиналары қайтыс болғаннан кейін тым көп басылып, нашар әсер қалдырды. Акватинт техникасын қолданған ең танымал басылымдардың ішінде Гойяның ірі сериялары, Джон Джеймс Одубонның «Америка құстарының» көп бөлігі (түсі қолмен қосылған) және Мэри Кассаттың бірнеше пластиналарды пайдаланып, түрлі түстермен басылған суреттері бар.

Техника

Интальиолық гравюра техникаларында, мысалы, гравировка мен офортта, суретші пластинаның бетіне (акватинт жағдайында, мыс немесе мырыш пластинасы) сия ұстай алатын іздер жасайды. Пластинаның бүкіл бетіне сия жағылады, содан кейін оны тазалап, іздерде ғана сия қалдырылады. Пластина қағаз парағымен бірге баспа машинасынан өткізіледі, қағазды іздерге итеріп, күшті қысым жасалады, нәтижесінде сия қағазға көшіріледі. Бұл әрекет бірнеше рет қайталанады. Офорт сияқты, акватинт металл пластинаны кесу үшін мордент (қышқыл) қолданады. Офортта ине қышқылға төзімді жабын арқылы сызықтар жасаса, акватинт тональды эффект алу үшін ұнтақталған розин (шайыртан) қолданады. Розин қышқылға төзімді және әдетте пластинаға бақыланатын қыздыру арқылы жабысады; розин дәндері орналасқан жерлер ақ болып басылады, ал айналасы қара болады. Тональдық өзгешулер үлкен аумақтарда морденттің әсер ету деңгейімен реттеледі, сондықтан сурет бірден үлкен бөліктермен қалыптасады. Басу алдында розин пластинадан жуылып алынады. Мезотинт деп аталатын тағы бір тональды техника, біркелкі және қараңғы түсті сияны шығару үшін тегіс кеуекті және дөңгеленген пластина бетінен басталады. Мезотинт пластинасы содан кейін тегістеліп, жылтыратылады, осылайша бояудың мөлшері азайып, түсі ашық болады. Керісінше, тегіс пластинадан бастап, кейбір аймақтар қараңғырақ болу үшін кедір-бұдыр етіледі. Кейде акватинт және мезотинт техникалары біріктіріледі.

Ерте тарих

Этчтеудің тоналды әсерін қосуға бағытталған алғашқы тәжірибелердің бірі – 1650 жылдар шамасында Амстердамда суретші және гравер Ян ван де Вельде IV-нің алғаш рет шайыр ұнтағын қолдануы болды. Дегенмен, ешқайсысы басқа граверлерге кең таралған техниканы әкеп соқпады. Шамамен 1750 жылдан кейін бірнеше суретшілердің әртүрлі техникалық тәжірибелері өрге жетуімен, ал олар бастапқыда құпия сақтағандықтан, стандартты техниканың қалай пайда болғаны әлі де нақты емес. 1761 жылы француз Франсуа Филипп Шарпентьемен бірге жұмыс істеген швед Пер Флодинг, 1766 жылы Дж. Б. Делафоссе, 1766 жылы әуесқой Жан Клод Ришар (көбінесе қате түрде Сен-Нон аббаты деп аталады) және 1768–69 жылдары Жан Батист Ле Принс осы техниканы қолдануға талпынғандардың қатарында болды. Ле Принс өзінің әдісін жариялауда ең табысты болды, 1780 жылы «Découverte du procédé de graver au lavis» атты еңбегін шығарды, бірақ өмірінде оның құпиясын сата алмады. Оның еңбегі 1782 жылы қайтыс болғаннан кейін Корольдік сурет және мүсіншілік академиясы сатып алып, еркін қолдануға рұхсат берді. Англия осы техниканы кеңінен қолданушы елдердің бірі болғанымен, ең алғашқы ағылшын акватинттері 1772 жылға дейін картограф Питер Перес Бурдеттің жұмыстарынан басқа көрмеге қойылмады. Акварель суретшісі Пол Сэндби осы техниканы қабылдап қана қоймай, техникалық жақсартулар енгізіп, «акватинт» деген атауды да тапты. Англияда Сэндби және Томас Гейнсборо сияқты суретшілер ағылшын пейзаж акварелін көшіру үшін акватинт пен этчтеудің үйлесімін пайдалануға қызығушылық танытты, мұндай акварельдер көбінесе алдымен сызбамен белгіленген болатын. Осы кездегі маңызды британдық нарықтар – қымбат кітаптарға арналған иллюстрациялар мен гравюралар жасаушылар да осы техниканы қабылдады. Осы салалардың барлығында, этчтеу және акватинттің комбинациясы, модельді көшіруші, білімі аз суретшілердің акварельмен бояуымен, акватинттің әртүрлі тоннарының үстіне тегіс түс жағу арқылы өте қанағаттанарлық нәтижелер берді. Француз революциясынан кейін Лондондағы ең табысты баспагерлердің бірі, неміс Рудольф Акерманның The Strand көшесіндегі дүкенінің үстінде француздық босқындар жұмыс істеді, олардың әрқайсысы бір түс жағып, жапырақты ұзын үстел бойымен бір-біріне жеткізіп отырды. Осы кезеңде Францияда көп плиталы түсті баспа техникаларына қызығушылық күшейді, мұнда акватинт (немесе мезотинт) тон үшін жиі қолданылды. Суретшілердің қатарында Жан-Франсуа Жанинет және Филип Луи Дебукур болды, олардың «Жалпы серуендеуі» туындысы осы стильдің шедеврі саналады. Бұл француздық қозғалыстың тағы бір саласы тон үшін мезотинтті көбінесе қолданды және медициналық оқулықтарды суреттеуде маманданған. Бұл бастаманы алғаш Жакоб Кристоф Ле Блон (1667–1741) бастады, ол қазіргі CMYK түс ажыратуын дерлік болжады, содан кейін оның шәкірті Жак Фабиен Готье д'Аготи және кейін д'Аготи отбасының мүшелері 1800 жылға дейін осы жұмысты жалғастырды. Акватинтті қолданып жасаған ең ұлы гравюралардың авторы Гойя бұл техниканы Генуядан келген Джованни Давидтен білген болуы мүмкін. Гойя оны әдетте этчтеумен, жиі жылтырату және басқа да техникалармен бірге өзінің «Los Caprichos» (1799), «Los Desastres de la Guerra» (1810–1819), «La Tauromaquia» (1816) және «Los disparates» (шамамен 1816–1823) сияқты гравюра серияларында қолданды.

Жаңғыру

ХІХ ғасырдың ортасында бірнеше онжылдықтар бойы аз қолданылғаннан кейін, және коммерциялық мақсаттар үшін толығымен ескіргеннен соң, бұл техника ғасыр соңында Францияда Эдуард Мане, Фелисьен Ропс, Дега, Писсарро, Жак Вильон және басқа суретшілердің еңбектерінде қайта жанданды. 1891 жылы Парижде тұратын Мэри Кассат өте ерекше түсті құрғақ мүре және акватинттен жасалған баспалар сериясын ұсынды, олардың ішінде "Әйел жуынып жатыр" және "The Coiffure" туындылары бар. Бұл баспалар, алдыңғы жылы көрсетілген жапон ағаш кесінділерінен шабыттанды. Ол әртүрлі түстер үшін бірнеше блоктарды қолданды. Кассатты жапондық дизайнның қарапайымдылығы мен айқындығы, сондай-ақ түстердің блоктарын тиімді пайдалану тартып алды. Ол өзінің интерпретациясында негізінен ашық, нәзік пастельді түстерді қолданды және қара түстен (импрессионистер арасында "тыйым салынған" түс) аулақ болды. Бұл техника 20-ғасырда да қолданыла берді, оны ерекше чех Т. Ф. Шимон мен неміс Джонни Фридлендер жиі пайдаланды. Америка Құрама Штаттарында баспагер Педро Жозеф де Лемос өзінің жарияланымдарымен (1919–1940) және жүлделі баспаларының жылжымалы көрмелері арқылы суретшілер мектептерінде акватинтті танымал етті, соның арқасында күрделі техниканы жеңілдетуге қол жеткізді.

Қазіргі заманғы процесс

Акватинтке металл пластина, қышқыл және қышқылға төзімді зат қажет. Дәстүрлі түрде мыс немесе мырыш пластиналар қолданылды. Суретші қышқылға төзімді жабын (ground) жағады. Жабын ұнтақталған шайырды спиртте ерітіп, ұнтақты тікелей пластинаның бетіне немесе сұйық акрилді жабын ретінде қолдану арқылы жасалады. Барлық түптеу (etching) түрлерінде қышқылға қарсы тұруды әдетте "жабын" деп атайды. Резин ұнтағын жағу үшін акватинт қорабы қолданылады. Ұнтақ қораптың түбінде болады, оны қораптың ауасына үрлеу үшін кран немесе домбыра пайдаланылады. Терезе арқылы гравер ұнтақтың тығыздығын көріп, суретке орнатуға арналған лоток арқылы пластинаны қорапқа орналастырады. Ұнтақ пластинаны жауып алғаннан кейін, оны келесі операциялар үшін қораптан алуға болады. Содан кейін пластина қыздырылады; егер пластина ұнтақпен қапталса, шайыр ериді және жұқа, тегіс қабат түзеді; егер ол спиртте болса, спирт буланады, нәтижесі шамамен бірдей болады. Енді пластинаны қышқылға батырады, нәтижесінде бояуды ұстауға жеткілікті мөлшерде жеңіл коррозия ("тұзу") пайда болады. Осы кезде пластина шамамен 50% жарты тонға (halftone) ие болады. Яғни, егер пластинаны одан әрі тұзбаламай басып шығарса, қағаз ақ (сия жоқ) және қара (толық сия) арасында сұр түс көрсетеді. Кейін суретші сызбаның белгілі бір бөліктерін сызықпен белгілеуге кіріседі, бұл кейінірек тондық жұмыстың негізін және бағытын береді. Олар сондай-ақ (бастапқыда, кез келген тұзбалаудың алдында) қышқылға төзімді "қорғау" (stop out) (асфальтум немесе қатты жабын деп те аталады) қолдануы мүмкін, егер олар кез келген аймақты, мысалы, жарқыраған жерлерді мүлдем ақ және сиясыз қалдыруды жоспарласа. Содан кейін суретші пластинаны қышқыл ваннасына батырады, жоспарланған тоналдылыққа жеткен кез келген аймақты біртіндеп қорғайды (қышқылдан қорғайды). Бұл тондық өрнектер, шектеулі сызық элементтерімен бірігіп, акватинттерге ерекше, сулы көрініс береді. Сондай-ақ, акватинттер, мезотинттер сияқты, үлкен тондарды еңбектеп жасамай-ақ оңай жасауға мүмкіндік береді; бірақ акватинт пластиналары, әдетте, мезотинт пластиналарына қарағанда берік болады. Алғашқы тұзбалау қысқа уақытқа (30 секундтан 1 минутқа дейін, ең ақ тонның қалай болуына байланысты үлкен ауытқулармен) жасалуы керек. Тұзбалау уақытын көрсететін сынақ үлгісі жасалуы мүмкін, өйткені тұзбалаудың күші әртүрлі болуы мүмкін. Отыз минуттан астам тұзбалау өте қараңғы аймаққа әкеледі. Көп сағаттық (24 сағатқа дейін) тұзбалау бір сағаттық тұзбалау сияқты қараңғы болады, бірақ терең тұзбалау қағазға көтерілген сияны тудырады. Заманауи баспагерлер көбінесе ұнтақ орнына спрей бояуды қолданады, әсіресе "қантты көтеру" (sugar lift) деп аталатын техниканы қолданғанда. "Қантты көтеру" арқылы басу бетін жасау үшін суретші қантты қыздырып, оны сияға араластырады. Бұл қоспа пластинаға щеткамен жағылады, бұл басқа тұзбалау әдістерімен мүмкін емес ерекше экспрессияға мүмкіндік береді. Сия/қант қоспасы құрғағаннан кейін пластина асфальтуммен (сұйық жабын) қапталады; содан кейін пластина қантты ерітетін жылы суға батырылады, нәтижесінде сурет пластинадан "көтеріледі". Ашық қалған жерлер бояуды ұстау үшін акватинтпен тұзбаланады және пластина басуға дайын болады.

Танымал мысалдар

Франсиско Гоя өзінің "Лос Капричос" (1799) сериясында, "Лос Дезастрес де ла Гуэрра" (1810–1819), "Ла Тауромакия" (1816) және "Лос Диспаратес" (1816–1823 жж.) туындыларында акватинт техникасын шеберлікпен пайдаланды. Шебер гравёр Роберт Хавелл Джон Джеймс Аудубонның "Америка құстары" (1826–1838) атты еңбегі үшін акватинтті қолданды. 1960-шы жылдарда Лос-Анджелес өміріне арналған көптеген суреттерімен танымал Дэвид Хокни, өзінің "Көк гитара" сериясындағы гравюраларында акватинт және офорт техникаларын түрлі түстермен үйлестірді. 1806–1837 жылдары жарық көрген британдық әйелдер журналы "La Belle Assemblée" акватинтпен түсті гравюраларға толы болды.