Кіріспе

Еврей Киелі кітаптарында Азазель (/ə/'/z//eɪ//z//əl//, /'/æ//z//ə/,/z//ɛ//l/; ʿĂzāʾzēl; عزازيل) есімі – еврейлердің күнәларын мойындап, Йом Кипур күні шөлге айдалатын құрбандық шалынған орынды білдіреді. Кейінгі Екінші ғибадатхана дәуірінде (Еврей Киелі кітаптарының каноны жабылғаннан кейін) Азазель адамзатқа тыйым салынған білімді жеткізген құлаған періште ретінде қарастырыла бастады, бұл Енох кітабында сипатталған. Оның құлаған періште рөлі христиан және ислам дәстүрлерінде де белгілі бір дәрежеде сақталған.

Септуагинтада және кейінгі аудармаларда

Грек Септуагинтасының аудармашылары еврей терминін "қуылған" (көрінетіндей, עז אזל "қуылатын ешкі" немесе "қуатты жіберілген" немесе עזלזל v. s.) деп түсіндірді, Мартин Лютер және Король Джеймс нұсқасы да Янгтың сөзбе-сөз аудармасы сияқты оқылады: "Арон екі ешкіге жеребе тастады, бірі Ехобаға, ал екіншісі – қуылған ешкіге арналған". Пешиттада Азазел сүрия тілінде "заза е'ил" деп берілген, яғни "Құдайға қарсы күшті". Периодтардағы А Б (4Q180) құжатында "Азазел (кейбіреулер Узаел) және періштелер туралы" деп жазылған. Егер бұл есім шынымен Азазелдікі болса, онда ол Пешитта нұсқасына сәйкес "азазал" деп жазылады. Таргум Неофитиде "алеф"сіз "аззел" деп жазылған.

Раббилік иудаизм

Мишна (Йома 39а) еврей Киелі кітап мәтінін ұстанады; екі ешкі сатып алынды, олар сыртқы келбеті, биіктігі, құны және таңдалған уақыты жағынан ұқсас болды. Бұл рәсімде бас діни қызметкерге екі көмекші көмектесіп, бірін оң жағына, екіншісін сол жағына ұстап, екі қолын ағаш қалтаға салып, бірінде "Яхвеге", екіншісінде "Азазелге" деп жазылған екі жазуды алып шықты. Содан соң бас діни қызметкер екі қолын екі ешкіге қойып: "Яхвеге жасалған күнә тазартуы" (Тетраграмматон осылай айтылды) деді. Оның ілесінде келген екі адам: "Оның дана патшалығының аты мәңгілікке дейін берекелі болсын!" деп жауап берді. Одан кейін ол "Азазелге" арналған ешкінің басына қызыл жүнді ип байлап, қайтадан қолын қойып, кешірім сұрап, күнәсін мойындап былай деді: "Уа, Раббым, мен жаңылыстым, бұрыстым, Өзіңнің алдында күнә жасадым. Мен, үйім және Һарон ұлдарың, Сенің қасиетті құлдарың. Уа, Раббым, мен, үйім және Һарон ұлдарың, Сенің қасиетті халқың жасаған жаңылыстықтарды, бұрыстықтарды және күнәларды кешіре гөр. Бұл туралы Өзіңнің қызметшің Мұса арқылы берген Таурат заңында жазылған: 'себебі бүгін Сен оларды тазартасың, барлық күнәларыңнан Өзіңнің алдында тазартасың, таза болады'. Бұл дұғаға қауым жауап берді. Ешкіні шөлдегі тік жарға алып баратын адам таңдалды, мүмкіндігінше діни қызметкер болған жөн. Иерусалимнің ең беделді адамдары оған жолдың бір бөлігінде ілесіп жүрді. Иерусалимнен тік тауға дейінгі жол бойында он шатыр салынған еді. Жолда ешкіні жетелеп әкелген адамға әрбір шатырда тамақ және су ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. Ол оншатырға жеткенде, онымен бірге келгендер одан әрі бармады, ал оқиғаны алыстан бақылады. Жарға жеткенде ол қызыл ипті екі бөлікке бөліп, бірін тасқа, екіншісін ешкінің мүйіздеріне байлап, содан кейін ешкіні төмен итерді (Йома 6:1–8). Жар өте биік және тік болғандықтан, ешкі төменгі жазыққа дейін жарты жолды басып үлгермей тұрып, мүшелері сынды. Жол бойында адамдар кезекпен орналастырылып, ешкіні жардан лақтырғаннан кейін, олар қолшаштармен немесе тулармен сигнал берісіп, бас діни қызметкерге хабар жеткізгенше, осылай хабар таратылды, содан кейін ол рәсімнің қалған бөліктерін орындады. Қызыл ип Исаия 1.18 (HE) -де бейнелі түрде айтылған; және Талмудта (ib. 39а) Шымон әділ Исраилдің Бас діни қызметкері болған қырық жыл ішінде, ешкіні жардан лақтырған кезде, ип ақ түске айналды: бұл халықтың күнәлары кешірілгенін көрсетеді. Кейінгі уақытта ақ түске ауысу тұрақты болмады: халықтың рухани және моральдық құлдырауының дәлелі, ол Екінші ғибадатхананың қирауына қырық жыл қалғанға дейін күшейді, содан кейін түстің өзгеруі байқалмай қалды (l. c. 39b). Алайда ол ешкіні жіберуді Азазелді құдай ретінде құрметтеу деп емес, халықтың күнәларын және олардың жаман салдарларын арамдық пен қирау рухына қайтарудың бейнелі көрінісі ретінде қарастырды, ол барлық арамдықтың бастауы. Екі ешкі де Құдайдың алдына әкелінгендіктен, бірі құрбандыққа шалынды, екіншісі шөлге жіберілді, бұл Азазелдің Құдаймен теңестірілмейтінін, керісінше, Құдайдың әділ үкіміне қарсы тұратын зұлымдықтың бейнесі екенін көрсетеді. Бұл рәсім Зәкәрияның аянындағы зұлымдықты бейнелейтін әйелді себетке салып Шинар еліне жіберуге, сондай-ақ араласқаннан кейін сауыққан кісіге ашық далаға тірі құсты жіберуге (Леуіліктер 14:7 (HE)) ұқсас болды. Шындығында, Иерусалим халқы бұл рәсімді жылдық күнәлардан арылудың жолы ретінде қарастырды. Сондықтан "Вавилондықтар" немесе "Александриялықтар" деп аталатын халық ешкінің шашын тартып, оны күнәлардың ауыртпалығын алып кету үшін асықтыруға тырысты (Yoma vi. 4, 66б; "Барнабаның хаты", vii. ). Ал Бет Хадудо тасының аңғарының түбіндегі жарылған жануардың келуі Иерусалим халқына шалдармен көрсетілді, олар оқиғаны шулы қуанышпен және төбелерде би билеумен атап өтті (Yoma vi. 6, 8; Таан. iv. 8). Көрінеді, Азазел бейнесі шетелдік өнім немесе соңғы заң шығарушының ойлап тапқан бейнесі емес, жалпы халықтың қорқыныш пен құрмет сезімін тудырды. Бұл шөлді аймақтың бір бөлігі болғандықтан, Иерусалимнің таулы аймақтарымен тығыз байланысты болған көрінеді. Алайда Джудит М. Блэр бұл дәлелдің қазіргі мәтіндік дәлелдерді қолдамайтын аргумент екенін атап өтті. Ида Зателли (1998) еврейлердің ырым-жырымдары патшалық үйлену тойына орай құлшылыққа жат діннің құрбандыққа шалу рәсімін Ебладағы мұрағаттардан (б.з.д. 24 ғасыр) табуға болатынын айтты. 'Алини' шөл даласына күміс білезік ілінген ешкі айдалып әкелінді. "Азазел" деген атау жоқ. "The Expositor's Bible Commentary" бойынша, Азазел еврей тілінде күнәнің құнын өтеуші ешкіні білдіреді. Бұл сөз Еврей жазбаларында бір рет ғана кездеседі. Оның айтуынша, Енох кітабы (біблілiк емес еврей теологиялық әдебиетi, б.з.д. 200 жылы жазылған) демонологияға толы және құлаған періштелерге сілтеме жасайды. EBC (2 том) бұл мәтін бұл есімдер үшін кейінгі арамейлік формаларын қолданатынын, яғни Енох кітабы Еврей Леуілік мәтініне сүйенгенін, ал Леуілік кітабы Енох кітабына емес екенін көрсетеді.

Христиандық түсіндірмешілер

Ориген ("Контра Цельсум", VI. 43) Азазелді Шайтанмен теңестіреді.

Мандайлық

Азазел кейде мандаилік мәтіндерде Азазиил деп еске алынады. Оң Гинзада Азазиил – утраның (көк зат немесе періште) есімі.

Ислам діні

Ислам дінінде Азазел Харут пен Марут туралы оқиғамен байланысты, олар Құранда есімдері аталған періштелер. Құранның өзі бұл туралы түсіндірмесе де, Хишам ибн әл-Калби және Әбу Исхақ әл-Талаби сияқты мұсылман тәпсіршілері олардың жерде қалу себебін 3 Енох кітабынан белгілі Күзетшілер туралы риуаятпен байланыстырады. 3 Енохта періштелер адамдардың күнәларына шағымданған, сосын Алла оларға сынақ ұсынды: періштелердің арасынан үшеуін таңдап, оларды жерге түсіріп, адамдар сияқты денелік құштарлықтарымен жаратылсын, сонда олар адамдардан жақсырақ болатынын дәлелдесін. Осылайша, олар Аза, Азая және Азазельді таңдайды. Бірақ Азазель өзінің шешімінен өкініп, Алла оған қайтадан жұмаққа оралуға рұқсат берді. Ал қалған екеуі сынақтан өтпей, есімдері Харут пен Марут деп өзгертілді. Олар жер бетіне келіп, адамдарға харам сиқырды үйретті.

Енохтың әдебиеті

Өлі теңіздегі шиыршықтарда Азазел есімі Құмраннан табылған Енох кітабының бір бөлігі – "Жайтандар кітабы" деп аталатын 4Q203 фрагментінің 6-жолында кездеседі. Брандттың (1889) күтілгеніне қарамастан, Азазелдің ең ерте яһуди көздерінің бірі – Өлі теңіздегі шиыршықтарда жын немесе құдай ретінде екенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады. Енох кітабы Азазелді ежелгі жынның жиналатын орны болған Ермон тауындағы періштелердің құлауы туралы Киелі кітаптағы оқиғамен байланыстырады. Мұнда Азазел – Күн тоқымын алдындағы бүлікші Күзетшілердің басшыларының бірі; ол адамдарға соғыс өнерін, қылыштар, пышақтар, қалқандар және тілмелер жасауды үйретті, ал әйелдерге денелерін безендіру, шаштарын бояу және беттерін әшекейлеу арқылы алдау өнерін үйретті. Сонымен қатар, ол адамдарға сиқырдың құпияларын ашты, оларды зұлымдық пен арамдыққа жетеледі. Соңында, Яхве бұйрығымен бас періште Рафаэль Азазелдің қолын-аяғын байлап, [Ха] Дудаэл (= Хадудо) тауының кедір-бүкір тастарына тізгілеп тастады. Ол Ұлы сот күніне дейін тозақтың қараңғылығында болады, содан кейін мәңгілік отқа тасталады. Енох кітабында айтылғандай, Азазел (осы жерде ‘ăzā’zyēl деп жазылған) әйелдерге үйленген құлаған періштелер тобы – Григорийлердің басшыларының бірі болған. Көптеген адамдар осы оқиғаның (Азазел туралы ешқандай сөз жоқ) Жаратылыс кітабының 6:2–4 тармақтарында баяндалғанына сенеді. Бұл "Құдайдың ұлдары" көбінесе құлаған періштелер ретінде қарастырылады және кейде Нефилимдермен теңестіріледі. (Дегенмен, бұл сөздер тек ізгі адамдарға қатысты екені немесе "әміршілердің ұлдары" деп аудару керек екені де айтылады.) Енох кітабында Азазел адамдарға қару-жарақ және косметика жасауды үйреткендіктен көктен қуылды. Енох кітабының 8:1–3a тармақтарында былай делінген: "Азазел адамдарға қылыштар, пышақтар, қалқандар және кеуделік жасауды үйретті; оларға [жердің] металдарын және оларды өңдеу өнерін, білезіктер мен әшекейлерді, антимонды қолдануды, қабақтарды әшекейлеуді, түрлі-түрлі қымбат тастарды және бояуларды үйретті. Осыдан кейін көптеген арамдықтар пайда болды, олар зина жасады, адасқандыққа ұшырады және барлық жолдарымен бұзылды." Азазел мен Григорийлердің келтірген бұзылысы адамзатты төмендетті, ал төрт бас періште (Михаил, Габриэль, Рафаэль және Уриэль) жер бетінде көп қан төгіліп, заңсыздықтар жасалғанын көрді. Адамдардың жандары шағымданып, былай деді: "Біздің ісімізді Жоғары Сотқа жеткізіңіз; Азазелдің не істегенін көріп отырсыз, ол жер бетіндегі барлық әділетсіздікті үйретті және адамдар білуге тырысқан көктегі мәңгілік құпияларды ашты." Құдай Азазелдің келтірген күнәсін көріп, Рафаэльге: "Азазелдің қолын-аяғын байлап, қараңғылыққа тастаңыз; Дудаэлдегі шөлде ойыс жасап, оны сонда лақтырыңыз. Оның үстіне кедір-бүкір тастарды қойып, қараңғылықпен жабыңыз, ол мәңгі сол жерде болсын және жарықты көрмесін деп, бетін жабыңыз." Азазелдің тағдыры Енох кітабының 2:8 тармағында алдын ала айтылған, онда Құдай былай дейді: "Ұлы сот күні ол отқа тасталады." Ол жазалаушы періштелерге (Шайтанға) тапсырылады. Бірнеше ғалымдар Азазелдің жазалауының кейбір егжей-тегжейлері күнәнің құрбандық рәсімін еске түсіретінін атап өтті. Мысалы, Лестер Граббе Енох кітабындағы Азазел туралы оқиға мен Леуіліктер кітабының 16-таравындағы сөздердің арасындағы ұқсастықтарға назар аударды, соның ішінде "Асаэль және Азазел есімдерінің ұқсастығы; шөлде жазалау; Асаэль/Азазелге күнәнің жүктелуі; осыдан туындаған жердің жазылуы." Даниэль Стокл да "жынның жазасы географиялық орны, іс-қимылы, уақыты және мақсаты жағынан ешкінің жазасына ұқсас" екенін айтады. V ғасырға жататын 3 Енох кітабында Азазел – Енохтың жоғары дәрежесіне қарсы шыққан үш періштенің бірі (Азза [Шемхазай] және Узза [Уза] – екінші екеуі). Олар құлаған кезде әлі де көкте болды, бірақ Метатрон оларды ұнатпады және қуылды.

Ыбырайымның Апакалипсисі

Ыбырайымның Аян кітабындағы (б.з. 1-ші ғасыры шамасында) каноникалық емес мәтінде Азазел Ыбырайым дайындаған құрбандыққа түскен таза емес құс ретінде бейнеленеді. (Бұл Жаратылыс кітабының 15:11 аятына сілтеме: "Жыртқыш құстар өліктерге қонды, бірақ Ыбрайым оларды қуып шықты" [NIV]). Мәтінде Азазел жыланмен және тозақпен де байланыстырылған. 23-тараудың 7-аятында оның жеті басы, 14 жүзі, "адамның қолы мен аяқтары сияқты [сондай-ақ] оң жағында және сол жағында алты-алты қанаты бар" деп сипатталған. Ыбырайым зұлымдардың "алаяқ құрт Азазелдің ішінде шіритінін және Азазелдің тілінің отымен күйіп кететінін" айтады (Аб. 31:5), ал бұрын Азазелге: "Жердің пешінің тұтандырғышы бол! Азазел, жер бетінің иеленбеген шөлдеріне бар! Сенің мұраң – сенімен бірге жүргендерге тиесілі" (Аб. 14:5–6) дейді. Мұнда Құдайдың мұрасы (жаратылған әлем) көбінесе зұлымдықтың үстемдігінде екендігі – яғни ол "Азазелбен бөліседі" (Аб. 20:5) деген ой айтылады. Бұл оны Иса "осы дүниенің билеушісі" деп атаған Шайтанмен теңестіреді. (NIV)